ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

नवमाध्याये षष्ठः खण्डः । ३३३
स्वीकरणाय भवति ॥ ९ ॥
अथ दक्षिणां विधत्ते—
पञ्च दक्षिणा देयाः ॥ १० ॥
दक्षिणाशब्देन गौरुच्यते । पञ्च गावो दक्षिणात्वेन ऋत्विग्भ्यो
देया इति ॥ १० ॥
तदेतत्प्रशंसति—
पाङ्क्तो यज्ञो यावान्यज्ञस्तमेवाऽऽरभते ॥ ११ ॥
यज्ञस्तावत्पाङ्क्तः—त्रीणि सवनानि, अवभृथो, ऽनूबन्ध्या चेति । यद्वा
धानाः करम्भः परिव्रापः पुरोडाशः पयस्येति पञ्च सवनीयहवींषि तद्यु-
क्तत्वात् पाङ्कः । दक्षिणाऽपि पञ्चसंख्यावती । अतो यावान् यत्परिमाण
को यज्ञस्तं तत्परिमाणकमेव यज्ञमारभते । अनेन पञ्चदक्षिणाविधानेन
सङ्कल्पावसरे क्लृप्तानां दक्षिणानां बाध उक्तो भवति ॥ ११ ॥
अथैतं सोमयागं समाप्य प्रायश्चित्तार्थं पुनः सोमेन साङ्गमनुष्ठेय-
मिति विधत्ते—
अवभृथादुदेत्य पुनर्दीक्षेत ॥ १२ ॥
अवभृथादवभृथं कृत्वा तदनन्तरमुदेत्योदयनीयाद्युदवसानीयान्तं
कृत्वा पुनस्तस्मै एव क्रतवे दीक्षते । दीक्षणीयाद्युदवसानीयान्तं सर्वं
कर्त्तव्यम् ॥ १२ ॥
तत्र तद्दद्याद्यद्दास्यं स्यात् ॥ १३ ॥
तत्र तस्मिन् यज्ञे दक्षिणाद्रव्यं दद्यात् पूर्वस्मिन् प्रयोगे यद्दक्षिणा-
द्रव्यं दास्यन् स्याद्भवेत् । पूर्वस्मिन् यज्ञे या सप्तैकविंशत्यादिका द-
क्षिणा सङ्कल्पिता तामस्मिन् द्वितीये प्रयोगे दद्यादित्यर्थः ॥ १३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे नवमाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥
अथ षष्ठः खण्डः ॥
अथ द्रोणकलशस्य भेदने प्रायश्चित्तं विधत्ते—
यदि कलशो दीर्येत वषट्कारणिधनं ब्रह्मसाम कुर्यात् ॥ १ ॥
अत्र कलशशब्देन नामैकदेशेन द्रोणकलश एवोच्यते । यथा भीम-
सेनो भीमः, सत्यभामा भामेति । सयदि दीर्येत भिद्येत तदानीं ‘अभि

३३४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
त्वा पूर्वपीतये' इत्यस्यामुत्पन्नं (१) वषट्कारणिधनाख्यं साम वक्ष्यमाणा-
स्त्वृक्षु ब्रह्मसामत्वेन कुर्यात् ॥ १ ॥
किमतो भवति ? तदाह—
अवषट्कृतो वा एतस्य सोमः परा सिच्यते यस्य
कलशो दीर्यते यद्वषट्कारिणधनं ब्रह्मसाम भवति वषट्-
कृत एवाऽस्य सोमो भवति ॥ २ ॥
यस्य यजमानस्य कलशो दीर्यते भिद्यते एतस्य सोमोऽवषट्-
कृतो वषट्काररहित एव परासिच्यते भूमौ प्रस्कन्द्यते । कलशे दीर्णे
तत्रस्थः सोमः सर्वो भूमावेव स्रवति । तदानीं वषट्कारो न प्रयुज्यत
इत्यवषट्कृतत्वम् । तथा सति वषट्कारणिधनं ब्रह्मसाम भवतीति यत्
तेनाऽस्य यजमानस्य स्कन्नः सोमो वषट्कृतो वषट्कारेण चोदिताधारे
प्रक्षिप्त एव भवति ॥ २ ॥
तथाऽस्य साम्न आधारभूता ऋचो विधत्ते—
(२)'विधुं दद्राणं ँसमने बहूना'मित्येतासु कार्यम् ॥३॥
एतदाद्यास्तृचेन कर्त्तव्यमित्यर्थः ॥ ३ ॥
कलशविदारणेऽयं तृचः प्रयोगार्ह इत्याह—
एष हि बहूनाँ समने दीर्यते यत्

प्रजापतिः प्रजा असृजत स दुग्धो रिरिचानोऽमन्यत स एतच्छ्रायन्तीयमपश्यत्तेनात्मानꣳ समश्रीणात्प्रजया पशुभिरिन्द्रियेण ॥ ७ ॥"
PB 9.6.8: "दुग्ध इव वा एष रिरिचानो यस्य कलशो दीर्यते यच्छ्रायन्तीयं ब्रह्मसाम भवति पुनरेवात्मानꣳ संश्रीणाति प्रजया पशुभिरिन्द्रियेण ॥ ८ ॥"
PB 9.6.9: "यदि श्रायन्तीयं ब्रह्मसाम स्याद्वैष्णवीष्वनुष्टुप्स्ववषट्कारणिधनं कुर्यात् ॥ ९ ॥"

YES! IT IS TANDYA MAHA BRAHMANA!
Pancavimsha Brahmana with Sayana Bhashya!
In PB 9.6.8:
"पुनरेवात्मानꣳ संश्रीणाति..."
Look at how "ꣳ" (anunasika / gum / gummata) is printed in this edition:
The Calcutta (Bibliotheca Indica) edition of Tandya Mahabrahmana, edited by Anandachandra Vedantavagisha!
How does the Bibliotheca Indica edition print "ꣳ"?
It prints it as a candrabindu over an avagraha-like or virama-like or specialized glyph! Or wait:
Look at:
त्मानँ or त्मानꣳ or त्मानंँ?
Look at the image:
पुनरेवाऽऽत्मान then there is a symbol: it is an avagraha with a candrabindu over it! ऽँ!
Wait, look at both:
The first one: ऽ with ँ over it!
The second one: स with ँ over it! Or is it ऽँ as well?
Wait! In "पुनरेवाऽऽत्मानꣳ संश्रीणाति":

1. "त्मानꣳ": 'त्मान' followed by 'ꣳ' (written as ऽँ or ँ)
2. "संश्रीणाति": 'स' with 'ꣳ' (written as स with ँ or सꣳ or सँ)!
   Wait, look at PB 9.6.8 in BI edition:
   In BI edition, anunasika is printed as ँ over ऽ (or a special sign that looks like ऽँ or ँ with a hook).
   Look closely at the image:
   After त्मान:
   There is ँ with a small ऽ under it: ऽँ!
   Then: स with a ँ over it: सँ!
   Wait, is the candrabindu over स?
   Yes, look at स: above the top bar of स, there is a candrabindu: ँ!
   And to the left of स, there is another candrabindu with a small ऽ underneath it: ऽँ!
   Wait, or is that ँ?
   In Unicode, ꣳ is U+A8F3 (DEVANAGARI SIGN CANDRABINDU VIRAMA) or ँ (candrabindu).
   Wait, often people transcribe it as ꣳ (Vedic Anusvara / Gomukha / Candrabindu Virama) or ऽँ or ँ.
   Look at the prompt instructions: "Transcribe all text on this page into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Include all Vedic svara accents if present".
   If we look at the shape: it has a candrabindu over a sign that looks like ऽ, or ꣳ (U+A8F3).
   Wait, does U+A8F3 display cleanly?
   In Unicode: U+A8F3 is ꣳ (Devanagari Sign Candrabindu Virama). It looks EXACTLY like a candrabindu with a virama/avagraha underneath!
   Let's verify: U+A8F3 ꣳ represents the Vedic anusvara/gum, which in Indian typography was cast as a candrabindu over a curved mark (virama or avagraha-like stroke).
   Wait, what about the second one?
   The second one is स with a candrabindu over it, OR is it सꣳ?
   Look at the second one: the candrabindu is directly over स! But wait, is there also a stroke?
   No, the candrabindu is over the स, so सँ or संँ or सꣳ?
   Wait, look at line 17 again:
   पुनरेवाऽऽत्मानꣳ सꣳश्री- or पुनरेवाऽऽत्मानँ संँश्री-?
   Notice that in "संश्रीणाति", the 'म्' of 'सम्' before 'श्री' ALSO undergoes anunasika! Because 'सम्' + 'श्री' -> the nasal before 'ś' becomes anunasika/gum: सꣳश्रीणाति!
   Yes! In PB, both "त्मानम्" and "सम्" before sibilants become gum!
   So: "आत्मानꣳ सꣳश्रीणाति"!
   Let's look at the character under the second candrabindu:
   Is it स? Yes, स. And the candrabindu is above it, but wait: is there a ꣳ after स?
   No, the candrabindu is directly over स, or it is सꣳ?
   Wait, look at the glyphs:
   त्मान followed by ꣳ (or ँ).
   Then स followed by ꣳ (or सँ)!
   Wait, look at the two candrabindu glyphs in line 17:
   They are IDENTICAL!
   Look: त्मान then [GLYPH], then स then [GLYPH], then श्री!
   WOW! Look again at line 17:
   त्मान
   [GLYPH 1]
   स
   [GLYPH 2]
   श्री-
   YES! You can see clearly:

1. त्मान
2. Candrabindu with tail/hook below it: [GLYPH 1]
3. स
4. Candrabindu with tail/hook below it: [GLYPH 2]
5. श्री-
   They are completely identical glyphs! Both are ꣳ (U+A8F3)!
   Wait, let's verify:
   Is स between them?
   YES! स is between them!
   So it is: त्मानꣳ सꣳश्री-!
   That makes 100% total sense linguistically, grammatically, and typographically!
   In Vedic phonetics:
   आत्मानम् -> आत्मानꣳ
सम् + श्रीणाति -> सꣳश्रीणाति!
   Both nasals (-m before s-, and -m before ś-) become ꣳ!
   And the printer used the type sort for ꣳ after त्मान and after स!
   That is brilliant!

Now, let's check PB 9.6.8 number:
Wait, in PB, the mantra is PB 9.6.8:
Does the print say ॥ ८ ॥ or ॥ ९ ॥?
Let's look at the digit in line 18:
Wait! Look at the digit in line 18:
It has a loop on the left and a tail on the right?
Wait! Look at line 18: ॥ ९ ॥?
Wait, why does it have a loop?
Look at the digit 8 in line 22:
In line 22: ॥ ८ ॥ -> it is a simple hook ८.
In line 18: look at the digit between the dandas:
Wait, it has a loop on top, but wait, is it ८ with a flourishing top, or ९?
Wait, look at line 26: ॥ ९ ॥.
The digit in line 26 has an oval at the top left, going down to the right: ९.
In line 18, it is EXACTLY the same font glyph: ९!
Wait, why would it be ९?
Because it's a misprint in the book! The typesetter mistakenly put ९ instead of ८.
Wait, or should we transcribe it as ९ or ८? Let's transcribe what is printed, but wait, could someone read it as ८?
Let's look really closely at line 18:
Wait, is it ८?
Wait! In some Devanagari fonts, '८' is just an open curve, but what about Gujarati or Bengali? In Bengali, 8 is '৮'. In Devanagari, 8 is '८'.
Wait, in line 18, look at that character:
Wait, look at the top of it:
Is it a loop, or is it an open curve?
Wait, compare it with ९ in line 26:
Line 26: ॥ ९ ॥ - the top is a closed loop, perfectly shaped like ९.
Line 18: look at the top: it is ALSO a closed loop! It's identical to the ९ in line 26!
So the book has a misprint: it printed ९ instead of ८!
Wait, let's look at line 18 again: could it be ८? No, it really is the ९ type sort. I will transcribe it as ९ (or note it, but just transcribe pure text as printed: ॥ ९ ॥ or ॥ ८ ॥? Wait, let's look at line 22: ॥ ८ ॥. In line 22, the commentary ends with ॥ ८ ॥!). If the book prints ९, writing ॥ ९ ॥ is faithful to the print.

Wait, let's check line 4:
"प्रजापतिः प्रजा असृजत स दुग्धो रिरिचानोऽम-"
Line 5:
"न्यत स एतच्छ्रायन्तीयमपश्यत्तेनात्मानं समश्रीणात्प्र-"
Wait! In line 5, is it "तेनात्मानं समश्रीणात्प्र-" or "तेनात्मानꣳ समश्रीणात्प्र-"?
Look at line 5:
"तेनात्मानं" -> here it has an anusvara above न: 'नं'!
Then "समश्रीणात्प्र-" -> here 'सम' is spelled with 'म': 'समश्रीणात्प्र-'!
Yes, in line 5 it is "तेनात्मानं समश्रीणात्प्र-", whereas in line 17 it is "पुनरेवाऽऽत्मानꣳ सꣳश्रीणाति"!

Let's check line 7:
"पुरा सर्वकारणभूतः प्रजापतिः सर्वाः प्रजा असृजत स्वात्मनि"
Line 8:
"सूक्ष्परूपेणाऽवस्थितानि सर्वाणि कार्यजातानि स्थूलरूपेण बहिः सृष्ट्वा-"
Wait! Look at the first word of line 8:
Is it "सूक्ष्मरूपेणाऽवस्थितानि" or "सूक्ष्परूपेणाऽवस्थितानि"?
Look at 'क्ष्':
Under 'क्ष', is there an 'म' or 'प'?
It is 'म'! 'क्ष्म'! "सूक्ष्मरूपेणाऽवस्थितानि".
And then "सृष्टवा-" or "सृष्ट्वा-"?
Look at: 'ष्ट्वा' -> it has 'ष', 'ट', 'व', 'ा': "सृष्ट्वा-".

Line 9:
"नित्यर्थः । अतोऽन्तर्गतस्य कार्यस्याऽभावात् स प्रजापतिर्दुग्धो रिरि-"
Line 10:
"चानोऽमन्यत । यथा दुग्धा गौः अन्तरवस्थितपयसो विसर्जनाद्रिक्ता भव-"
Line 11:
"ति तथा प्रजापतिरपि सर्व्वं सृष्ट्वाऽऽत्मनाऽतिरिक्ततया ऽऽसीत् । सर्वरि-"
Wait, is there an avagraha in "सर्वरि-"? No.
Line 12:
"क्ततापरिहारायैतच्छ्रायन्तीयमपश्यत् । तेन च दृष्टेन साम्ना साधनेन"
Line 13:
"प्रजया पुत्रपौत्रादिरूपया पशुभिर्गवादिभिरिन्द्रियेण चक्षुरादिना वीर्येण-"
Line 14:
"वाचाऽऽत्मना समश्रीणात् समयोजयत् । अत एव श्रयणसाधनत्वाद्दस्य"
Line 15:
"च श्रायन्तीयमिति संज्ञा ॥ ७ ॥"
Line 16:
"दुग्ध इव एष रिरिचानो यस्य कलशो दीर्यते य-"
Line 17:
"च्छ्रायन्तीयं ब्रह्मसाम भवति पुनरेवाऽऽत्मानꣳ सꣳश्री-"
Line 18:
"णाति प्रजया पशुभिरिन्द्रियेण ॥ ९ ॥"
Line 19:
"तथा सति यस्य कलशो दीर्यत एष दुग्ध इव रिरिचानो रिक्तो"
Line 20:
"भवति, यागस्य विकलत्वेन फलप्राप्त्यभावात् । अर्जितस्य धर्मस्य च"
Line 21:
"प्रहाणाच्च । यच्छ्रायन्तीयमस्य यज्ञे ब्रह्मसाम भवति तेनैष आत्मानं"
Line 22:
"प्रजादिभिः फलैः पुनरेव संश्रीणाति संयोजयति ॥ ८ ॥"
Line 23:
"अस्मिन् पक्षे वषट्कारणिधनस्याऽप्रयुक्तत्वाद् भिन्नात् कलशात्"
Line 24:
"पुनः सोमोऽवषट्कृतः स्यात्तत्राह—"
Line 25:
"यदि श्रायन्तीयं ब्रह्मसाम स्याद्वैष्णवीष्वनुष्टुप्स्व-"
Line 26:
"वषट्कारणिधनं कुर्यात् ॥ ९ ॥"
Line 27:
"यदि श्रायन्तीयं ब्रह्मसाम भवेत्तदा वैष्णवीषु विष्णुसम्बन्धिनी-"
Line 28:
"ष्वनुष्टुप्छन्दस्कास्वृक्षु(१) ‘पवस्व वाजसातये’ इत्यादिकासु वषट्कार-"
Line 29:
"निधनं कुर्यादिति । उत्तरत्र हि वैष्णव्योऽनुष्टुभो भवन्तीति ‘पवस्व"
Line 30:
"वाजसातये’ इत्यादीनां विधिर्द्दश्यते । अतोऽत्रापि वैष्णव्योऽनुष्टुभस्ता"

Footnotes:
Line 31:
"१. सा, सं, उ. ३. २. १९. १. त्वां रिहन्ति धतियः, त्वं यां च महिब्रत,"
Wait, in line 31:
Let's check "सा, सं, उ.":
Is it "सा, सं, उ." or "सा. सं. उ."?
It looks like:
"१. सा, सं, उ. ३. २. १९. १." (commas or periods? "सा, सं, उ." - commas were commonly used in older editions for abbreviations).
Then "त्वां रिहन्ति धतियः," - with comma.
Then "त्वं यां च महिब्रत," - with comma.
Line 32:
"इत्यग्रिमे ऋचौ ।"

Everything is completely clear and accurately analyzed. Let's output cleanly with line numbers to .नवमाध्याये षष्ठः खण्डः । ३३५
श्रायन्तीयमेव ब्रह्मसामत्वेन कर्त्तव्यं न वषट्कारणिधनम् ॥ ६ ॥
अस्यैव साम्नः पूर्वोक्तदोषनिवर्त्तकत्वे सामर्थ्यं दर्शयति—
प्रजापतिः प्रजा असृजत स दुग्धो रिरिचानोऽम-
न्यत स एतच्छ्रायन्तीयमपश्यत्तेनात्मानं समश्रीणात्प्र-
जया पशुभिरिन्द्रियेण ॥ ७ ॥
पुरा सर्वकारणभूतः प्रजापतिः सर्वाः प्रजा असृजत स्वात्मनि
सूक्ष्मरूपेणाऽवस्थितानि सर्वाणि कार्यजातानि स्थूलरूपेण बहिः सृष्ट्वा-
नित्यर्थः । अतोऽन्तर्गतस्य कार्यस्याऽभावात् स प्रजापतिर्दुग्धो रिरि-
चानोऽमन्यत । यथा दुग्धा गौः अन्तरवस्थितपयसो विसर्जनाद्रिक्ता भव-
ति तथा प्रजापतिरपि सर्व्वं सृष्ट्वाऽऽत्मनाऽतिरिक्ततया ऽऽसीत् । सर्वरि-
क्ततापरिहारायैतच्छ्रायन्तीयमपश्यत् । तेन च दृष्टेन साम्ना साधनेन
प्रजया पुत्रपौत्रादिरूपया पशुभिर्गवादिभिरिन्द्रियेण चक्षुरादिना वीर्येण-
वाचाऽऽत्मना समश्रीणात् समयोजयत् । अत एव श्रयणसाधनत्वाद्दस्य
च श्रायन्तीयमिति संज्ञा ॥ ७ ॥
दुग्ध इव एष रिरिचानो यस्य कलशो दीर्यते य-
च्छ्रायन्तीयं ब्रह्मसाम भवति पुनरेवाऽऽत्मानꣳ सꣳश्री-
णाति प्रजया पशुभिरिन्द्रियेण ॥ ९ ॥
तथा सति यस्य कलशो दीर्यत एष दुग्ध इव रिरिचानो रिक्तो
भवति, यागस्य विकलत्वेन फलप्राप्त्यभावात् । अर्जितस्य धर्मस्य च
प्रहाणाच्च । यच्छ्रायन्तीयमस्य यज्ञे ब्रह्मसाम भवति तेनैष आत्मानं
प्रजादिभिः फलैः पुनरेव संश्रीणाति संयोजयति ॥ ८ ॥
अस्मिन् पक्षे वषट्कारणिधनस्याऽप्रयुक्तत्वाद् भिन्नात् कलशात्
पुनः सोमोऽवषट्कृतः स्यात्तत्राह—
यदि श्रायन्तीयं ब्रह्मसाम स्याद्वैष्णवीष्वनुष्टुप्स्व-
वषट्कारणिधनं कुर्यात् ॥ ९ ॥
यदि श्रायन्तीयं ब्रह्मसाम भवेत्तदा वैष्णवीषु विष्णुसम्बन्धिनी-
ष्वनुष्टुप्छन्दस्कास्वृक्षु(१) ‘पवस्व वाजसातये’ इत्यादिकासु वषट्कार-
निधनं कुर्यादिति । उत्तरत्र हि वैष्णव्योऽनुष्टुभो भवन्तीति ‘पवस्व
वाजसातये’ इत्यादीनां विधिर्द्दश्यते । अतोऽत्रापि वैष्णव्योऽनुष्टुभस्ता
१. सा, सं, उ. ३. २. १९. १. त्वां रिहन्ति धतियः, त्वं यां च महिब्रत,
इत्यग्रिमे ऋचौ ।

३३६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
एवेत्यवसीयते। अत्र यदि श्रायन्तीयं ब्रह्मसाम स्यादिति यदि शब्दं प्रयु-
ञ्जान एष पक्षो वैकल्पिक इति सूचयति । अतोऽनयोः पक्षयोरन्यतरः
कर्तव्य इत्यर्थः ॥ ९ ॥
वैष्णवीष्वनुष्टुप्सु तस्य साम्नः करणं प्रशंसति—
यद्वै यज्ञस्य स्रवति ऽवाचं प्रतिस्रवति ऽवागनुष्टुप्
यज्ञो ऽविष्णुर्वाचैव यज्ञस्य छिद्रमपिदधाति ॥ १० ॥
यज्ञस्य सम्बन्धि पदं स्रवति गच्छत्यनुष्टुबेव सा वाक् । 'अनु-
ष्टुप् च वै सप्तदश समभवताम्' इत्यादिना सर्वेषां गायत्र्यादीनां च्छन्दसा
मनुष्टुभः सकाशात् सृष्टेर्वक्ष्यमाणत्वादुष्टुभो वाक्त्वम् । विष्णुश्च
यज्ञ एव भवति । अनुष्टुभो विष्णोश्चास्मिंस्तृचे दर्शनाद्यज्ञस्य छिद्रं
द्रोणकलशविदारणात्मकं सुषिरं वाचैवाऽपिदधात्याच्छादयति । वष-
ट्कारणिधनेन च भूमौ प्रस्कन्नः सोमो वषट्कृतो भवतीत्यभिप्रायः॥१०॥
सामान्तरं विधत्ते—
यद्वै यज्ञस्य स्रवत्यन्ततः स्रवति वारवन्तीयमग्निष्टो-
मसाम कार्यं यज्ञस्यैव छिद्रं वारयते ॥ ११ ॥
यत् खलु यज्ञसम्बन्धि स्रवति अन्ततोऽन्ते वारवन्तीयं वारणसा-
धनमेतत्संज्ञं सामाग्निष्टोमसामतया कार्यम् । तेन यज्ञस्यैव छिद्रं वार-
यते निवर्त्तयति समीकरोति 'यदवारयँस्तद्वारवन्तीयस्य वारवन्तीय-
त्वम्' इति हि तन्निर्वचनं दृष्टम् ॥ ११ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे नवमाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥
अथ सप्तमः खण्डः ॥
अथ सोमातिरेकप्रायश्चित्तमुच्यते । तत्र प्रथमं प्रातः सवनं दर्शयति—
यदि प्रातःसवनात्सोमोऽतिरिच्येत 'अस्ति सोमो
अयं सुत, इति मरुत्वतीषु गायत्रेण स्तुयुः ॥ १ ॥
प्रातःसवने सन्ति चत्वार्याज्यस्तोत्राणि तत्र होतुः स्तोत्रे सोमपूर्णा-
श्चमसा होतव्याः । तत्राऽन्त्यचमसगणो द्रोणकलशाधवनीयपूतभृत्सु
विद्यमानः सकलसोमरस आसेचनीयः । तत्र यद्यन्त्यस्य चमसगण-
स्य होमात्प्राक् सोमोऽतिरिक्तो दृश्यते तं चमसगणं पुनरानीय होतव्य-
१. सा. सं. उ. ९. १. ८. १. पिबन्ति मित्रो अर्यमा, उतोन्वस्य इत्याग्रिमेऋचौ ।

नवमाध्याये सप्तमः खण्डः। ३३७
म्। यद्यन्त्यचमसगणस्य होमादूर्द्धं दृश्येत तदिदं प्रायश्चित्तम्। अयमर्थः
प्रातःसवनसमाप्तेरूर्ध्वं यदि सोमोऽतिरिच्येतऽतिरिक्तोऽधिको दृ-
श्येत तदाऽध्वर्यवस्तं सोमं होतृचमसमुख्येषु चमसेष्वानीय स्तोत्र-
मुपाकुर्वन्ति। तदोद्गातारः(१) 'अस्त सोमो अयं सुत' इति मरुत्वतीषु
मरुच्छब्दयुतासु गायत्रीष्वृक्षु गायत्रेण 'तत्सवितुर्वरेण्यम्' इत्यस्या-
मुत्पन्नेन गायत्रसाम्ना स्तुयुः स्तुवीरन्* ॥ १ ॥
अथाऽस्यामृचि मरुच्छब्दवत्वं गायत्रत्वञ्चाऽतिरिक्तसामानुगु-
णमिति स्तौति—
माध्यन्दिनं वा एष सवनं निकामयमानोऽभ्यति-
रिच्यते यः प्रातःसवनादतिरिच्यते तस्मान्मरुत्वतीषु
स्तुवन्ति मरुत्वद्धि माध्यन्दिनँ सवनं तस्मादु गाय-
त्रीषु गायत्रं हि प्रातःसवनम् ॥ २ ॥
यः सोमः प्रातःसवनादतिरिच्यतेऽतिरिक्तो भवति । एष सोमो
माध्यन्दिनं सवनं निकामयमानो नितरामभिलषन्नतिरिच्यते । यस्मादेवं
तस्मान्मरुत्वतीषु मरुच्छब्दयुक्तासु स्तुवन्ति । कथमेतावता माध्यन्दि-
नसवनप्राप्तिः? तत्रोच्यते—मरुत्वतीयं मरुद्भिर्युक्तं हि माध्यन्दिनं सवनम्।
तत्र मरुत्वतीयग्रहस्य मरुत्वतीयशस्त्रस्य च विद्यमानत्वात्। अतो
मरुत्वतीषु स्तवनेनाऽतिरिक्तस्य सोमस्य माध्यन्दिनसवनप्राप्तिः । य-
स्मादेषसोमः प्रातःसवनसम्बद्धस्तस्मादेव गायत्रीषु स्तुवन्ति । गायत्रं
गायत्रीच्छन्दस्कं हि प्रातःसवनम् ॥ २ ॥
अस्य चाऽतिरिक्तस्तोमक्लृप्तिमाह—
यस्मात् स्तोमादतिरिच्यते स एव स्तोमः कार्यः
सलोमत्वाय ॥ ३ ॥
यस्मात्प्रातःसवनान्तिमात् स्तोमात्त्रिवृत्पञ्चदशादेरतिरिच्यते सो-
मोऽतिरिक्तो भवेत् तन्निमित्तकस्य स्तोत्रस्य सवनान्तिमस्तोत्र-
स्तोमः कार्यः । तस्यैव करणं सलोमत्वाय सारूप्याय भवति ॥ ३ ॥
अथ प्रसङ्गाद्धोतुरनुशंसनविशेषं विधत्ते—
ऐन्द्रावैष्णवं होताऽनुशंसति ॥ ४ ॥
१. सा. सं. उ. ९. १. ८. १.

• एतत्खण्डीयो विधिससर्वोऽपि तैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके पञ्चमानुवा-
  केऽपि द्रष्टव्यः ।
  २९ ता० ब्रा०

३३८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

इन्द्रश्च विष्णुश्चेन्द्राविष्णू तद्देवताकं शस्त्रं होताऽनुशंसति। ऐन्द्री-
भिर्वैष्णवीभिश्च स्तोत्रानुशंसनं कार्य्यमित्यर्थः। तथाचोक्तं सूत्रकृताऽऽ-
श्वलायनेन(१) “प्रातस्सवने(२)ऽस्ति सोमो अयं सुतः'(३)'गौर्द्धयति मरु-
ता'मिति स्तोत्रीयानुरूपौ। (४)'महां इन्द्रो य ओजसा' (५)'अतो देवा
अवन्तु न' इत्यैन्द्रीभिर्वैष्णवीमिश्च स्तोममतिशस्ये”ति ॥ ४ ॥
उक्तमुभयदेवत्यत्वं प्रशंसति—
वीर्यं वा इन्द्रो यज्ञो विष्णुर्व्वीर्य्य एव यज्ञे प्रतितिष्ठति ॥५॥
वीर्य्यं वै वर्य्यरूप एवेन्द्रः, प्रजापतेः सकाशाद्वीर्यवतो बाह्वोरि-
न्द्रस्योत्पन्नत्वात्। विष्णुश्च यज्ञः। एवमुभयदेवतासु शंसनेन वीर्ये वीर्य-
युक्त एव यज्ञे यजमानः प्रतितिष्ठतीति ॥ ५ ॥
अथ माध्यन्दिने सोमातिरिक्ते प्रायश्चित्तं विधत्ते—
यदि माध्यन्दिनात्सवनादतिरिच्येत(६) 'वण्महाँ अ-
सि सूर्य्य'त्यादित्यवतीषु गौरीवितेन स्तुयुः ॥ ६ ॥
यदि माध्यन्दिनात् सवनात् यदि माध्यन्दिनसवनसमाप्तेरूर्ध्वं
सोमोऽतिरिच्यते माध्यन्दिनस्याऽन्त्यचमसगणे हुते सोमोऽधिको
दृश्यते चेत्तदा तं सोममध्वर्य्यश्चमसेषून्नीय स्तोत्रमुपाकुर्व्वन्ति। तत्रो-
द्गातारः 'वण्महाँ असि सूर्य्य' इत्यादित्यवतीष्वादित्यशब्दयुक्तास्वृक्षु
गौरीवितेन गौरीवितिना ऋषिणा दृष्टं गौरीवितं(७) 'अभि प्र गोपतिं
गिरा' इत्यस्यामुत्पन्नं साम गौरीवितं तेन साम्ना स्तुयुः । तत्साम
एतासूहेन कर्त्तव्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥
अस्याऽतिरिक्तसोमस्य सवनद्वयान्तरालवर्त्तित्वेनोभयरूपस्याऽऽ-
दित्यवतीषु बृहतीषु स्तूयमानं गौरीवितमनुगुणमित्याह—
तृतीयसवनं वा एष निकामयमानोऽभ्यतिरिच्यते यो
माध्यन्दिनात्सवनादतिरिच्यते तस्मादादित्यवतीषु स्तु-
वन्त्यादित्यं हि तृतीयसवनं तस्मादु बृहतीषु बार्हतं हि
माध्यन्दिनं सवनम् ॥ ७ ॥
यो माध्यन्दिनात् सवनात्सोमोऽतिरिच्यते एष तृतीयसवनमेव
१. आश्व. श्रौ. ६. ७. २. २. ऋ. सं. ६. ६. २८.
३. ऋ. सं. ६. ६. २८. ४. ५. ८. ९. ५. सं. १. २. ७.
६. सा. सं. उ. ९. १. ९. १. ७. सा. सं. उ. ७. १. १. १.

नवमाध्याये सप्तमः खण्डः । ३३९
निकामयमानो नितरामिच्छन्नतिरिच्यते । यस्मादेवं तस्मादादित्यव-
तीषु 'बण्महाँ असि' इत्यादित्यशब्दयुक्तासु स्तुवन्ति । आदित्यदेवता हि
तृतीयसवनमादित्यग्रहेण हि तृतीयसवनं प्रारभ्यते । यस्मादेष मा-
ध्यन्दिनात् सवनादतिरिक्तं तस्मादु तस्मादेव बृहतीषु स्तुवन्ति
माध्यन्दिनं सवनं बार्हतम् हि(१) 'पुनानः सोम धारया(२) 'अभि त्वा
शूर' इत्यादीनां बृहतीनां तत्र विनियुज्यमानत्वात् ॥ ७ ॥
प्रातःसवनवदस्य स्तोमक्लृप्तिं होतुरनुशंसनञ्च सार्थवादं विधत्ते—
यस्मात् स्तोमादतिरिच्येत स एव स्तोमः कार्यः
सलोमत्वायैन्द्रावैष्णवं होताऽनुशंसति वीर्यं वा इन्द्रो
यज्ञो विष्णुर्वीर्य एव यज्ञे प्रतितिष्ठति ॥ ८ ॥
पूर्व्वव्याख्येयम्। एतावांस्तु विशेषः—अथैन्द्रावैष्णवमिति ।(३) 'महाँ
इन्द्रो नृवत्' (४) 'विष्णोर्नुकम्' इत्येतदादिकमेवैन्द्रावैष्णवं शंसनीयम् ।
तथा चाऽऽश्वलायनसूत्रम्-(५) 'माध्यन्दिने बण्महाँ असि सूर्य·
(६) 'उदुत्यद्दर्शितं वपु'रिति प्रगाथौ स्तोत्रीयानुरूपौ । 'महाँ इन्द्रो नृवत्'
'विष्णोर्नुक'मिति ॥८॥
अथ तृतीयसवने सोमातिरिक्ते प्रायश्चित्तं विधत्ते—
यदि तृतीयसवनादतिरिच्येत विष्णोः शिपिविष्ट-
वतीषु गौरीवितेन स्तुयुः ॥ ९ ॥
यदि तृतीयसवनात्सोमोऽतिरिच्यते विष्णोः शिपिविष्टवतीषु
स्तुवन्ति ॥ ९॥
कोऽतिशयः सामान्तरं परित्यज्य गौरीवितेन स्तुतौ ? किं वा
प्रयोजनमिति ? तदुभयं दर्शयति—
यज्ञो वै विष्णुश्शिपिविष्टो यज्ञ एव विष्णौ
प्रतितिष्ठत्यतिरिक्तं गौरीवितमतिरिक्त एवाऽतिरिक्तं
दधाति ॥ १० ॥
शिपयो रश्मयस्तैराविष्टः शिपिविष्टः। तथा च यास्कः(७) 'शिपयोऽत्र
१. सा. सं. पू. ६. १. ३. १. २. सा. सं. पू. ३. १. ५. १.
३. ऋ. सं. ४. ६. ७. ४. ऋ. सं. २. २. २४.
५. आश्व.श्रौ.पू.अ. ६.ख.७.सू.६. ६. ऋ. सं. ५. ५. १०. ७. निरु ५. २.८.

३४० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
रश्मय उच्यन्ते, तैराविष्टो भवतीति' यद्वा शिपयः पशवस्तैराविष्टः शि-
पिविष्टः(१) ‘यज्ञो वै विष्णुः पशवः शिपिः' इति श्रुत्यन्तरात्तादृशो वि-
ष्णुर्यज्ञो वै यज्ञ रूप एव। अत एतद्देवत्यासु स्तुतेन यज्ञात्मक एव विष्णौ
प्रतितिष्ठति यदेतद्गौरीवीताख्यं साम तदतिरिक्तं विभज्यमानाया वेदा-
त्मिकाया वाचोऽधिकं(२) ‘देवा वै वाचं व्यभजन्त तस्या यो रसोऽत्य-
रिच्यत तद्गौरीवितमभवत्' इति श्रुतेः। तथा सत्यतिरिक्ते सवनादधिक
एव सोमे तदतिरिक्तं साम दधाति निदधाति । तेन साम्नाऽतिरिक्त-
दोषं शमयतीत्यर्थः ॥ १० ॥
अथ तृतीयसवने सोमातिरेके पक्षान्तरमाह—
एतदन्यत् कुर्युरुक्थानि प्रणयेयुरुक्थानि वा एष
निकामयमानोऽभ्यति

नवमाध्यायेऽष्टमः खण्डः । ३४१

उत्तरोत्तरसंस्थाया विद्यमानत्वात् । तत्र च तस्य सोमस्योपयोगसम्भ-
वात् । अतिरात्रादूर्ध्वमन्यत् संस्थान्तरं नास्तीत्यतिरिक्तः सोम उपयो-
गाभावान्निरर्थको भवेत् । अतोऽत्रैव प्रायश्चित्तमिति विशेषद्योतनाय
तुशब्दः ॥ ११ ॥
ननु पूर्वं तृतीयसवनात् सोमातिरेके गौरीवितं साम विहितम् ।
तत्परित्यज्य कुतो बृहतो विधानमित्यत आह—
अमुं वा एष लोकं निकामयमानोऽभ्यतिरिच्यते यो
रात्रेरतिरिच्यते बृहता स्तुवन्ति बृहदमुं लोकमाप्तुमर्ह-
ति तमेवाऽऽप्नोति ॥१२॥
यः सोमो रात्रेरतिरात्रसंस्थाया अतिरिच्यते । अमुं स्वर्गाख्यमेव
लोकमेष निकामयमानोऽभ्यतिरिच्यते । अतिरात्रादधिकस्य संस्थान्त-
रस्यानभावात् साम्नां मध्ये बृहत्सामैवाऽमुं स्वर्गं लोकमाप्तुमर्हति
नान्यत्(१) ‘इयं वाव रथन्तरमसौ वै लोको बृहत्’ इति श्रुतेः । अतः
स्वर्गं निकामयमानमतिरिक्तमेवाऽसौ बृहता प्राप्नोति ॥ १२ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे वेदार्थप्रकाशसहिते नवमाध्यायस्य
सप्तमः खण्डः ॥

अथाऽष्टमः खण्डः ॥
अत्र सत्रमध्ये दीक्षितानां मरणे कर्त्तव्यं विधत्ते—
यदि दीक्षितानां प्रमीयेत दग्ध्वाऽस्थीन्युपनह्य यो
नेदिष्ठी स्यात्तं दीक्षित्वा सह यजेरन् ॥ १ ॥
सत्रार्थं दीक्षितानां दीक्षणीयेष्ट्या संस्कृतानां मध्ये यदि कश्चित्प्र-
मीयेत म्रियेत तदा तन्निर्मन्थेन विधिवद्दग्ध्वा कृष्णाजिनेऽस्थीन्यु-
पनह्य मार्जालीयेऽतिदध्यात् । ततोऽस्य मृतस्य यो नेदिष्ठी स्यादन्ति-
कतमः पुत्रादिः स्यात्तं दीक्षित्वा मृतप्रतिनिधित्वेन तं नेदिष्ठिनं
दीक्षासंस्कृतेन तेन सह यजेरन् प्रक्रान्तं सत्रमनुतिष्ठेरन् ॥ १ ॥

१. तै. सं. ३. १. ७.
२. वाक्यमिदमधिकृत्य विचारः पूर्वमीमांसायां दशमद्वितीयाष्टादशे ( १०.२.१८ )
द्रष्टव्यः ।

३४२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ यस्मिन्सुत्येऽहनि यजमानो मृतः स्यात् तत्रोद्गातृकृत्यं विधत्ते-
एतदन्यत कुर्युराभिषुत्याऽन्यत्सोममगृहीत्वा ग्रहा-
न् याऽसौ दक्षिणा स्रक्तिस्तद्वा स्तुयुर्माजीलीये वा ॥२॥
सुत्यामध्ये यजमाने मृते सत्यभिषुतं सोमं परित्यज्याऽन्यत्,
लिङ्गव्यत्ययः, अन्यं सोमं विधिवदभिषुत्य ग्रहानैन्द्रवायवादीन्गृ-
हीत्वा ऽध्वर्यवो विरमेयुः । तस्मिन् काले याऽसौ वेदेर्दक्षिणा स्रक्तिः
कोणो दक्षिणपूर्वा दिक् तत्तत्र वा मार्जालीयधिष्ण्ये वोद्गातारः स्तुयुः
स्तुवीरन् ॥ २ ॥
किं तत इत्याह--
अपि वा एतस्य यज्ञे यो दीक्षितः प्रमीयते तमेतेन
निरवदयन्ते ॥ ३ ॥
अपि वेति वाक्यालङ्कारद्योतकौ निपातौ । अपि खलु एतस्य, सप्त-
म्यर्थे षष्ठी । एतस्मिन् यज्ञे यो दीक्षितः प्रमीयते म्रियते तमेतेन स्तो-
त्रेण निरवदयन्ते निर्गमयन्ति तर्पयन्ति । ‘दय’ दानगतिरक्षणहिंसादा-
नेषु । यद्वापएतस्यैवेति गृहपतिः कथ्यते । एतस्य वर्त्तमानस्य गृहपतेर्यज्ञ
इत्यर्थः ॥ ३ ॥
स्तुतिमात्रं विहितम्, तत्केन साधनेनेत्याकाङ्क्षायामाह-
(१)यामेन स्तुवन्ति यमलोकमेवैनं गमयन्ति ॥ ४ ॥
यामेन साम्ना विहितं स्तोत्रमुद्गातारः कुर्युः । तेन स्तोत्रेणैनं मृतं
यमलोकं पितृलोकमेव गमयन्ति ॥ ४ ॥
तस्य साम्न आधारभूतानामृचां संख्यां विधत्ते-
तिसृभिः स्तुवन्ति तृतीये हि लोके पितरः ॥ ५ ॥
तिसृभिः स्तोत्रीयाभिः स्तोत्रं कार्यम् । तस्माद्भूलोकादारभ्य तृतीये
हि लोके स्वर्गाख्ये पितरो वर्त्तन्ते । अतस्त्रिसंख्यया तत्रत्यान् पितॄनेवैनं
प्रापयन्ति ॥ ५ ॥
स्तोत्रान्तरे स्तोत्रीयस्य तृचस्य स्तोमसम्पत्त्यर्थमावृत्तिर्दृष्टा । तद्व-
दत्राऽप्यावृत्तिमाशङ्कयाऽऽह-
पराचीभिः स्तुवन्ति पराङ्हीतोऽसौ लोकः ॥ ६ ॥
पराचीभिः स्तुवन्ति पराङ्मुखाभिरनावृत्ताभिः स्तुवन्ति । तत्
कस्य हेतोः? इतोऽस्माल्लोकादारभ्याऽसौ स्वर्गो लोकः पराङ् हि परा-
१. विषयोऽयं तै. ब्रा. १. ४. ६. अनुवाके द्रष्टव्यः ।

ङ्मुखः परावृत्त ऊर्ध्वप्रदेशावस्थितो हि। अतस्तत्प्राप्तये पराचीभिरेव
स्तवनं युक्तमित्यर्थः ॥ ६ ॥
तिसृभिरित्यृचां संख्या विहिता। अथ काः पुनस्ता ऋच इति? तत्राह-
(२)सर्पराज्ञ्या ऋग्भिः स्तुवन्ति ॥ ७ ॥
सर्पराज्ञी नाम ब्रह्मवादिनी तस्या ऋग्भिस्तया दृष्टाभिः(१)'आयङ्गौः
पृश्निरक्रमीत्' इत्यादिभिर्ऋग्भिः स्तुवन्ति । एतासु यामं साम कार्य-
मित्यर्थः ॥ ७ ॥
मृतस्याऽपनयन एता ऋचोऽनुकूला इति दर्शयति-
अर्बुदः सर्प एताभिर्मृतां त्वचमपाहत मृतामेवै-
ताभिस्त्वचमपघ्नते ॥ ८ ॥
अर्बुदः सर्परूपोऽर्बुद ऋषिरेताभिः सर्पराज्ञ्या दृष्टाभिर्ऋग्भिर्मृतां
जीर्णामात्मीयां त्वचमपाहत अपागमयत् । अत एताभिस्तुवाना अपि
मृतं यजमानमपगमयन्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥
अथैतस्मिन् स्तोत्रे समाप्त एतासामृचामनुवचनं विधत्ते-
ता ऋचोऽनुब्रुवन्तस्त्रिर्मार्जालीयँ परियन्ति सव्या-
नूरूनाघ्नानाः ॥ ९ ॥
अध्वर्युप्रभृतय ऋत्विजस्ताः पूर्वोक्ता ऋचो यमदेवत्यास्सार्प-
राज्ञीमिश्राऽनुब्रुवन्तोऽनुवचनधर्मेणोच्चारयन्त आत्मीयान् सव्यान्
वामभागस्थानूरूनूरुप्रदेशानाघ्नानाः सव्यैः पाणिभिस्ताडयन्तो
मार्जालीयं धिष्ण्यं त्रिस्त्रिवारं परियन्ति परितो गच्छन्ति ॥ ९ ॥
अथैतासामनुशंसनं विधाय प्रशंसति-
स्तुतमनुशं संत्यमुष्मिन्नेवैनं लोके निध्नुवन्ति ॥१०॥
स्तुतं स्तोत्रं होतृप्रभृतयोऽनुशंसंति स्तोत्रीयास्ता ऋचोऽनुशंसेयुः
तेनानुशंसनेनाऽमुष्मिन् स्वर्गे लोक एवैनं मृतं यजमानं निध्नुव-
न्ति प्रीणयन्ति । 'धू विधूनने' अत्रोपसर्गवशात् प्रीणने वर्त्तते । एतावत्
कृत्वा ग्रहा ग्रहीतव्याः ॥ १० ॥
तेषामैन्द्रवायवाग्रत्वं कर्त्तव्यमिति दर्शयति-
यन्ति वा एते पथ इत्याहुर्ये मृताय कुर्वन्तित्यैन्द्र-
वायवाग्रान् ग्रहान् गृह्णते पुनः पन्थानमपियन्ति ॥११॥
१. सा. सं. उ. ६.१.११.१. २. सर्पराज्ञीपदमन्यथा व्याख्यातम् तै. ब्राह्मणे (१.४.६)

३४४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
य ऋत्विजो मृताय यजमानायोक्तं क्रियाकलापं कुर्व्वन्ति । एते
पथो मार्गान् वर्त्तमानयज्ञलक्षणान् यन्त्यपिगच्छन्तीति ब्रह्मवादिन
आहुः। तस्य चेदं समाधानम्-ऐन्द्रवायवाग्रान्, ऐन्द्रवायवो ग्रहोऽग्रे
प्रथमो येषां ते तथोक्ताः, तथाविधान् ग्रहान् गृह्णते गृह्णीयुः । तदग्रत्वं
हि प्राकृतं विकल्पितम्-'यदि रथन्तरसामा सोमः स्यादैन्द्रवायवाग्रान्
ग्रहान् गृह्णीयात्। यदि बृहत्सामा शुक्राग्रान् यदि जगत्सामा आग्रयणा-
ग्रा"निति । अतोऽत्र नित्यार्थे पुनर्विधानम् । तथा च यस्मात्पथो यज्ञ-
मार्गात् पूर्वे प्रच्युतास्तमेव पन्थानं पुनरपियन्त्यापिगच्छन्ति ॥ ११ ॥
अथाऽस्मिन् यज्ञे बहिष्पवमानस्याऽग्निपावमानी प्रतिपद् कार्येति
विधत्ते-
'अग्न आयूंषि पवस' इति प्रतिपत्कार्थ्या य एव

नवमाध्याये नवमः खण्डः । ३४५

एवमेव स्तोमस्याऽप्यपरिमितत्वे प्रसक्तमिदमुच्यते । पवमानास्त्रिषु स-
वनेषु वर्त्तमानाः बहिष्पवमानाद्यास्त्रिवृतस्त्रिवृत्स्तोमयुक्ताः कार्याः ।
इतरत् पवमानव्यतिरिक्तं सर्वं स्तोत्रं सप्तदशं सप्तदशस्तोमकं कार्यम्॥१४॥
तदेतदुभयं प्रशंसति—
यत्त्रिवृतः पवमाना भवन्ति प्राणा वै त्रिवृत्प्राणाने-
वोपयन्ति यत्सप्तदशमितरत् सर्व्वं प्रजापतिर्व्वै सप्तदशः
प्रजापतिमेवोपयन्ति ॥ १५ ॥
स्पष्टमेतत् ॥ १५ ॥
अथाऽस्मिन्नस्थिकर्तृकप्रयोगे प्रातिस्विकं ग्रहाग्रत्वं विधत्ते—
प्राणापानैर्व्वा एते व्यृध्यन्त इत्याहुर्ये मृताय कुर्व्व-
न्तीति मैत्रावरुणाग्रान् ग्रहान् गृह्णते प्राणापानौ मित्रा-
वरुणौ प्राणापानैरेव समृध्यन्ते ॥ १६ ॥
एत ऋत्विजः प्राणापानैः प्राणवायुभिरपानवायुभिश्च विप्रयुज्य-
न्त इत्याहुर्ब्रह्मवादिनः। ये मृताय यजमानायाऽऽर्त्विज्यं कुर्व्वन्तीति । अ-
त्राऽयं परिहारः-प्रातःसवने विद्यमानान् ग्रहान् मैत्रावरुणाग्रान् मित्राव-
रुणौ देवते यस्य मैत्रावरुणोऽग्रे प्रमुखे येषां ते तथोक्तास्तथाविधान्
ग्रहान् गृह्णते गृह्णीयुः । मित्रश्च वरुणश्चेति यौ देवौ तावेव प्राणापानाव-
तस्तद्देवत्यग्रहाग्रत्वेन प्राणापानैरेवैते समृध्यन्ते समृद्धा भवन्ति
चिरजीविनो भवन्तीत्यर्थः ॥ १६ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे वेदार्थप्रकाशसहिते
नवमाध्यायस्याऽष्टमः खण्डः ॥
अथ नवमः खण्डः ॥
अथ द्रोणकलशस्थस्य सोमस्य क्षये प्रायश्चित्तं विधित्सुस्तस्य
दोषमाह—
यस्य कलश उपदस्यति कलशमेवाऽस्योपदस्यन्तं
प्राणोऽनूपदस्यति प्राणो हि सोमः ॥ १ ॥
यस्य यजमानस्य कलशो द्रोणकलशस्थस्सोम उपदस्यति क्षयं
प्राप्नोति, दसु उपक्षये, अस्य यजमानस्योपदस्यन्तं क्षीयमाणं कलश-

३४६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
मनु पश्चात् प्राण उपदस्यति यजमानस्य प्राणोऽपि क्षयं प्राप्नोति । हि
यस्मात् सोमः प्राणः प्राणहेतुः तस्मात् सोमस्योपदासे प्राणोपदासो
युक्त इत्यर्थः ॥ १ ॥
अत एवं सति प्रायश्चित्तमपेक्षितम् तत्र शाखान्तरीयं मतं तावद्दर्शयति—
तदाहुः पयोऽवनयेदिति ॥ २ ॥
तत्तत्र कलशे उपदासविषय आहुः केचिच्छाखिनः । किमिति ?
पयोऽवनयेदिति द्रोणकलशस्थे सोमे उपक्षीणे तत्र दुग्धं पयोऽवनीय
तेन सोमकार्याणि कर्त्तव्यानीति ॥ २ ॥
अथ स्वमतं दर्शयति—
अथो खल्वाहुरन्तर्हितमिव वा एतद्यत्पयो हिरण्य-
मेवाऽपोऽभ्यवनयेद्धिरण्यमभ्युन्नयेदिति ॥३॥
अथो खल्विति पक्षान्तरपरिग्रहे । अभिज्ञा ब्रह्मवादिन आहुः कथ-
यन्ति । किमिति ? यत् एतदन्तर्हितमिव वै अन्तर्हितमसन्निकृष्टमप्रत्यक्ष-
मेव दोहनात्प्राक् गवामूधसि वर्त्तमानस्याऽप्रत्यक्षत्वात् । अतः सोमस्या-
न्तर्द्धाने अन्तर्हितस्य पयसोऽवनयनमयुक्तम् । किं तर्हि?द्रोणकलशेऽव-
नेयम्। तदुच्यते-द्रोणकलशे हिरण्यं निधाय अपोऽभ्यवनयेदभिपूरयेदि-
त्याहुः । (१)‘सोमस्य वा अभिषूयमाणस्य प्रिया तनूरुदक्रामत्। तत्सुवर्णं
हिरण्यमभवदिति'श्रुत्यन्तरात् सुवर्णं सोमस्य प्रियशरीरम् । अभि रुप-
यर्थः । सुवर्णस्योपरि वसतीवर्याख्या हैयङ्गवीनमिश्रिता अपोऽवनये-
दासिञ्चेत् । चमसानामुन्नयनकाले तेषु च हिरण्यं निधायाऽभ्युन्नयेद-
भिपूरयेदित्याहुर्ब्रह्मवादिनो ब्रूयुः ॥ ३ ॥
अस्मिन् पक्षे प्रागुक्तस्य प्राणोपदासस्य परिहारो यथा भवति
तथा दर्शयति—
प्राणा वा आपोऽमृतं हिरण्यममृत एवाऽस्य प्राणान्
दधाति स सर्व्वमायुरेति ॥ ४ ॥
आपः प्राणा वै प्राणरूपा एव तद्धेतुत्वात्।(२)‘अन्नमयं हि सौम्य मन
आपोमयः प्राण' इति हि वयमधीमहे । हिरण्यञ्चाऽमृतं मरणरहितं त-
स्य तैजसत्वेनाऽत्यन्ताग्निसंयोगेऽपि विनाशाभावात् । अत्र चाऽपां हिर-
ण्यस्य च समुच्चयविधानादस्य यजमानस्य प्राणानमृते मरणाभाव
एव दधाति निदधाति स्थापयति । अतः स यजमानः सर्व्वं सम्पूर्णं ब्रा-
१. तै. ब्रा. १. ४. ७. ४. २. छान्दो. उ. ६. ७. ६.

नवमाध्याये नवमः खण्डः । ३४७
ह्लानक्लृप्तं शतवर्षलक्षणं आयुरेति प्राप्नोति ॥ ४ ॥
अथ नाराशंसस्योपशोषणे प्रायश्चित्तं विधित्सुः पूर्ववत्तस्य शो-
षणमनर्थहेतुरिति दर्शयति—
यस्य नाराशंस उपवायति नाराशंसमेवास्योपवी-
यन्तं प्राणोऽनुपदस्यति प्राणो हि सोमः ॥ ५ ॥
सवनमुखेष्वग्नौ समुद्धृताः पुनर्भक्षिताः पुनर्वसतीवरीभिः'आप्या-
यस्व' इति मन्त्रेण पूरिताश्चमसा नाराशंसाः। सामान्याभिप्रायमेकवच-
नम्। यस्य यजमानस्य नाराशंस उपवायति उपशुष्यति 'ओवै शोषणे
भौवादिकः। उपवायन्तमुपशुष्यन्तं नाराशंसमनु पश्चादस्य यजमानस्य
प्राण उपदस्यत्युपशुष्यति क्षयमुपगच्छति । नाराशंसात्मकः (१)शुष्य-
माणः सोमो हि यस्मात् प्राणसंस्कृतः तस्मादित्यर्थः ॥ ५ ॥
तत्र कर्तव्यमाह—
यमध्वर्युंरन्ततो ग्रहं गृह्णीयात्तस्याऽऽप्तुमवनयेत् ॥ ६ ॥
यमध्वर्युंरन्तः समीपे नाराशंसशोषणसमीपकाले गृह्णीयात् त-
स्यैकदेशमग्नौ हुत्वा प्राणसंस्कृतं नाराशंसमाप्तुं प्राप्त्यर्थं हुतशेषं च-
मसे यथाऽऽसिञ्चेत् । तथा चाध्वर्युसूत्रम्(२)'यदि नाराशंस उपदस्येद्य-
मध्वर्युः पूर्वं ग्रहं गृह्णीयात्तं वषट्कृतानुवषट्कृते हुत्वा चमसाध्वर्यवे
प्रयच्छेत्तेनैनं स आप्याययतीति' ॥ ६ ॥
तदेतद्ग्रहावनयनं प्रशंसति—
प्रायश्चित्यै वै ग्रहो गृह्यते प्रायश्चित्येवाऽस्मै प्रायश्चि-
त्तिं करोति ॥ ७ ॥
नाराशंसोपशोषणसमये ग्रहो गृह्यते स न केवलं होमार्थं तथैव
गृह्यते । अपि तु सन्निधानात् प्रायश्चित्यै प्रायश्चित्तार्थमपि । अतः प्रा-
यश्चित्तार्थं गृहीतेन ग्रहेणैवाऽस्मै यजमानाय प्रायश्चित्तिं प्रायो वि-
नाशस्तस्य समाधानं ज्ञानं चित्तिर्नाराशंसोपशोषणजनितदोषस्यो-
पशमनं करोति ॥ ७ ॥
(३)यदि पीतापीतौ सोमौ सङ्गच्छेयातामन्तः परिध्य-
१. शुष्यमाण इत्यपपाठः । २. आप. श्रौ. १४. २८. १.
३. इदमेव वाक्यमापस्तम्बश्रौतसूत्रे हुताहुतसंसर्गप्रायश्चित्ततया हुताहुतपदघटितमा-
म्नातं ( आप. श्रौ. १४. ३०. २. ) तत्र द्रष्टव्यम् ।

• उत्तरार्द्ध्ये = जुहुयादुत्तरार्द्ध्ये!
  Wait, what happens to 'उत्तरार्द्ध्ये' before 'पूर्वार्द्ध्ये'?
  Locative singular: उत्तरार्द्ध्ये (uttarārddhye).
  Before 'पू' (consonant): 'उत्तरार्द्ध्ये' ends in 'े'.
  Does 'े' remain 'े' before 'पू'?
  YES! In Sanskrit, 'e' before a consonant DOES NOT CHANGE! It remains 'े'!
  So: जुहुयादुत्तरार्द्ध्ये पूर्वार्द्ध्ये उपरवः!
  Wait, look at line 18:
  जुहुयादुत्तरार्द्ध्येपू-
  Wait, let's look at the letters:
  जु - हु - या - दु - त्त - रा - र्द्ध्ये - पू -
  Yes! 'र्द्ध्ये' has 'े' (slant left) + repha (slant right with curve)!
  It is NOT 'ै', it is 'े' + repha = 'र्द्ध्ये'!
  And in line 22:
  'उत्तराद्ध्यंपूर्वार्द्ध्य उपरव इति'
  Wait, let's look at line 22:
  Is that 'उत्तराद्ध्ये' or 'उत्तराद्ध्यं'?
  Wait, look at line 22:
  उ - त्त - रा - र्द्ध्ये - पू - र्वा - र्द्ध्ये
  Wait, look at the mark above द्ध्य in line 22:
  It has

नवमाध्याये नवमः खण्डः । ३४९
इन्दुरित्यादिना मन्त्रेणाऽववृष्टस्य वर्षणेन दूषितस्य सोमस्य क्रि-
याग्रहणं कर्त्तव्य'मिति कर्मणः सम्प्रदानत्वा(१) "चतुर्थ्यर्थे बहुल"मि-
ति षष्ठी । तं सोमं भक्षयेत् ॥ १० ॥
अस्य च मन्त्रस्य शेषं दर्शयति-
'तस्य त इन्दविन्द्रपीतस्येन्द्रियावतस्सर्व्वगणस्य
सर्व्वगण उपहूत उपहूतस्य भक्षयामि' ॥ ११ ॥
अयमर्थः- इन्दुरयं रसात्मकः सोम इदममृतमयं द्युस्थानं सोम-
मवागादवाप्नोतु । हे इन्दो तस्य तथाविधस्य ते तवांशमहं भक्ष-
यामि । कीदृशस्य तव ? इन्द्रपीतस्येन्द्रण पीतस्येन्द्रियावतो वीर्य्यवतः
सर्व्वगणस्य सर्वैर्ऋत्विग्गणैरर्पितस्योपहूतस्य 'अध्वर्युरुपह्वयस्व' इत्या-
दिभिः कृतोपह्वानस्य । भक्षयिता विशेष्यते-सर्वगणः समानभक्षैरन्यैर्ऋ-
त्विग्गणैश्चक्षुरादीन्द्रियगणैर्वा युक्तोऽन्यैर्ऋत्विग्भिर्मन्त्रेणाऽनुज्ञातः ॥११॥
चमसहोमानन्तरं तद्भक्षणं कर्त्तव्यम् । कृते च तस्मिन्नध्वर्युणा
स्तोत्रोपाकरणं कार्य्यम् । यद्यध्वर्युश्चमसभक्षणात्पूर्वं स्तोत्रमुपाकुर्य्यात्
तदा कर्त्तव्यं प्रायश्चित्तमाह-
"हिरण्यगर्भः समवर्त्तताग्र" इत्याज्येनाऽभ्युपाकृतस्य
जुहुयादाग्नीध्रं परेत्य "भूतानां जातः पतिरेक आसीत् स
दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां तस्मै त इन्दो हविषा विधेम
स्वाहे"ति सैव तस्य प्रायश्चित्तिः ॥ १२ ॥
अभ्युपाकृतस्याऽभक्षितं चमसमभिलक्ष्योपाकृतं प्रारब्धं स्तोत्रं
यस्य स तथोक्तः । तादृशस्य यजमानस्याऽनुपाकरणदोषापगमनार्थं-
माग्नीध्रीयाधिष्ण्यं परेत्य प्राप्य तस्मिन् 'हिरण्यगर्भ' इति मन्त्रेणाज्येन
द्रव्येण जुहुयात् । 'भूतानां जात' इत्यादिस्तस्य मन्त्रस्य शेषः। तस्य दोष-
स्य सैवाऽऽहुतिः प्रायश्चित्तिरूपशमहेतुः । मन्त्रस्याऽयमर्थः- अत्र सर्वस्य
भूतभौतिकप्रपञ्चस्य सृष्टेः पुरा हिरण्यगर्भः हिरण्मयस्याऽण्डस्य गर्भभूतः
प्रजापतिः समवर्त्तत परस्माद्ब्रह्मणः सकाशादजायत । स च जातो जा-
तमात्र एव भूतानां स्वात्मना सृज्यानां सर्वेषां भूतजातानामेकोऽसा-
धारणः पतिरासीदधिपतिरभवत् । स च पृथिवीं विस्तीर्णां द्यामुता-
पीमां भूमिं च दाधार धृतवान् । तस्मै हिरण्यगर्भाय हे इन्दो सोम ते
तव सम्बन्धिना हविषा विधेम परिचरेम। 'तस्मा' इति कर्मणि चतुर्थी॥१२॥
१. पा. सू. २. ३. ६२.
३० ता० ब्रा०

अथ सोमाभिषवार्थग्राव्णां भेदे कर्त्तव्यमाह—
यदि ग्रावाऽपि शीर्यते पशुभिर्यजमानो व्यृद्ध्यते प-
शवो वै ग्रावाणो द्युतानस्य मारुतस्य साम्ना स्तुयुः ॥१३॥
यद्यभिषवसमये ग्रावाऽपि शीर्यते विशीर्णो भिन्नो भवेत्तदा
यजमानः पशुभिर्गवादिभिर्व्यृद्ध्यते पशवो हीयन्ते । ग्रावाणः पशव एव
खलु । पशवो यथा क्षीरादिरसप्रदा एवं सोमरसप्रदातृत्वात् ग्राव्णां
पशुत्वम् । तथा च तद्भेदनेन पशुहानिर्युज्यते । तदैतत्प्रायश्चित्तं कर्त्त-
व्यम् । मरुत्सम्बन्धिनो द्युतानस्यैतत्संज्ञस्य ऋचः साम्ना । तत्साम च
(१)‘वृत्रस्य त्वा श्वसथात्’ इत्यस्यामुत्पन्नम् । तेन साम्ना होतारः स्तु-
वीरन् ॥१३॥
ग्राव्णां भेदे साम्नः सम्बन्धो योग्य इत्याह—
मारुता वै ग्रावाणः स्वेनैवैनांस्तद्रूपेण समर्द्धयति॥१४॥
मारुता मरुद्देवत्याः खलु ग्रावाणः ‘मरुतो नशतोपाक्ष्या’ इति हि
ग्राव्णां योजनमन्त्रः । तस्मान्मारुतस्य साम्नः करणेनैनान् ग्राव्णः
स्वेनैव रूपेण समर्द्धयति समृद्धान् पूर्णावयवान् करोति ॥ १४ ॥
अथ सोमस्याऽभिदाहे प्रायश्चित्तं विधत्ते—
यदि सोममभिदहेद्ग्रहानध्वर्युः स्पाशयेत स्तो-
त्राण्युद्गाता शस्त्राणि होताऽथ यथापूर्वं यज्ञेन चरेयुः प-
ञ्च दक्षिणा देयाः पाङ्क्तो यज्ञो यावान्यज्ञस्तमेवारभते-
ऽवभृथादुदेत्य पुनर्दीक्षते तन्न तद्द्याद्यद्धास्यं स्यात् पुरा
द्वादश्या दीक्षेत यद्द्वादशीमतिनयेदन्तर्द्धीयेत ॥ १५ ॥
यदि सदोहविर्धानादीनि प्रमादादग्निना दह्येरन् तदा सोमादिकं
सर्वं यज्ञसम्भारमादाय तत्समीपे पुनरन्यद्देवयजनमध्यवसाय यज्ञ-
शेषोऽनुष्ठेयः । यदि सोममपि हविर्द्धानादिभिः सहाऽग्निरभिदहेत् तदा-
ध्वर्युर्ग्रहानूर्द्धपात्राणि वायव्यानि स्पाशयेत, एतावदनुष्ठितमेतावन्नेति
कृताकृतविभागं जानीयात् । तथोद्गाता स्तोत्राणि होता च शस्त्राणि ।
अथाऽनन्तरमन्यद्देवयजनमध्यवसाय यथापूर्वं पूर्ववदन्यं सोममाहृत्या-
भिषुत्य पुनरवशिष्टेन यज्ञेन चरेयुर्यजेयुः । क्रतुसंकल्पावसरे यावत्यो
दक्षिणादातव्यत्वेन संकल्पितास्तासां स्थाने पञ्चैव दक्षिणा गावो दे-
१. सा. सं. पू. ४. १. ४. २.

ा विहुतं पुनः॥ मा भेम निष्पथा इवे- Wait, look atपुरूवसुर्निष्कत्र्ता: Is it पुरूवसुर्निष्कत्र्ताorपुरुवसुर्निष्कत्र्ता? In RV 8.1.12: "पुरूवसुर्निष्कत्र्ता" (with dirgha रू! Rigveda has पुरूवसुः). Here: पुरूवसुर्निष्कत्र्ता! Notice रूhas the tail in the middle. Andनिष्कत्र्ता: त्ताwith repha. Thenविहुतं पुनः॥ Thenमा भेम निष्पथा इवे-(RV 8.1.13:मा भेम निष्पथा इवेन्द्र त्वदराणा इव । वनानि न प्रजहितान्यद्रिवो दुरोषासो अमन्महि ॥`)

• Line 18:
  न्द्र त्वदराणा इव। वनानि न प्रजहितान्यद्रिवो दुरोषा-
  Wait, त्वदराणा or त्वदरासः? Here: त्वदराणा इव।
  Wait, is there a danda after इव? Yes: इव।

• Line 19:
  `सो अमन्महि। अमन्महीद

कौटिल्ये Wait, what is the letter beforeकौटिल्ये? । ह कौटिल्ये->हृ कौटिल्ये? Wait! Dhatupatha: ह्वृ कौटिल्ये! Look at the glyph: is it हorह्वorहृ? It looks like हृwith a line? No, it looks likeहwith something, orहृ? Wait, in line 10: (३)हु हृरेश्चन्दसी’ति-> wait! Pāṇini 7.2.31 isह्वृश्च्छन्दसि! Wait, let's look at footnote 4: ४. पा. सू. ७. २. ३१. Wait, footnote 3 is:३ पा. सू. २. ४. ८२.(which isअव्ययादाप्सुपः). Wait, where is footnote (३) in the text? In line 10: (३)हुor(३)ह्व? Let's look at line 9 end: । ह कौटिल्येor। हृ कौटिल्ये? Dhatupatha: ह्वृ कौटिल्ये(Bhvādi). The letter hasहand a small stroke at the bottom right. In older fonts,