ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

नवमाध्याये सप्तमः खण्डः। ३३७
म्। यद्यन्त्यचमसगणस्य होमादूर्द्धं दृश्येत तदिदं प्रायश्चित्तम्। अयमर्थः
प्रातःसवनसमाप्तेरूर्ध्वं यदि सोमोऽतिरिच्येतऽतिरिक्तोऽधिको दृ-
श्येत तदाऽध्वर्यवस्तं सोमं होतृचमसमुख्येषु चमसेष्वानीय स्तोत्र-
मुपाकुर्वन्ति। तदोद्गातारः(१) 'अस्त सोमो अयं सुत' इति मरुत्वतीषु
मरुच्छब्दयुतासु गायत्रीष्वृक्षु गायत्रेण 'तत्सवितुर्वरेण्यम्' इत्यस्या-
मुत्पन्नेन गायत्रसाम्ना स्तुयुः स्तुवीरन्* ॥ १ ॥
अथाऽस्यामृचि मरुच्छब्दवत्वं गायत्रत्वञ्चाऽतिरिक्तसामानुगु-
णमिति स्तौति—
माध्यन्दिनं वा एष सवनं निकामयमानोऽभ्यति-
रिच्यते यः प्रातःसवनादतिरिच्यते तस्मान्मरुत्वतीषु
स्तुवन्ति मरुत्वद्धि माध्यन्दिनँ सवनं तस्मादु गाय-
त्रीषु गायत्रं हि प्रातःसवनम् ॥ २ ॥
यः सोमः प्रातःसवनादतिरिच्यतेऽतिरिक्तो भवति । एष सोमो
माध्यन्दिनं सवनं निकामयमानो नितरामभिलषन्नतिरिच्यते । यस्मादेवं
तस्मान्मरुत्वतीषु मरुच्छब्दयुक्तासु स्तुवन्ति । कथमेतावता माध्यन्दि-
नसवनप्राप्तिः? तत्रोच्यते—मरुत्वतीयं मरुद्भिर्युक्तं हि माध्यन्दिनं सवनम्।
तत्र मरुत्वतीयग्रहस्य मरुत्वतीयशस्त्रस्य च विद्यमानत्वात्। अतो
मरुत्वतीषु स्तवनेनाऽतिरिक्तस्य सोमस्य माध्यन्दिनसवनप्राप्तिः । य-
स्मादेषसोमः प्रातःसवनसम्बद्धस्तस्मादेव गायत्रीषु स्तुवन्ति । गायत्रं
गायत्रीच्छन्दस्कं हि प्रातःसवनम् ॥ २ ॥
अस्य चाऽतिरिक्तस्तोमक्लृप्तिमाह—
यस्मात् स्तोमादतिरिच्यते स एव स्तोमः कार्यः
सलोमत्वाय ॥ ३ ॥
यस्मात्प्रातःसवनान्तिमात् स्तोमात्त्रिवृत्पञ्चदशादेरतिरिच्यते सो-
मोऽतिरिक्तो भवेत् तन्निमित्तकस्य स्तोत्रस्य सवनान्तिमस्तोत्र-
स्तोमः कार्यः । तस्यैव करणं सलोमत्वाय सारूप्याय भवति ॥ ३ ॥
अथ प्रसङ्गाद्धोतुरनुशंसनविशेषं विधत्ते—
ऐन्द्रावैष्णवं होताऽनुशंसति ॥ ४ ॥
१. सा. सं. उ. ९. १. ८. १.

• एतत्खण्डीयो विधिससर्वोऽपि तैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके पञ्चमानुवा-
  केऽपि द्रष्टव्यः ।
  २९ ता० ब्रा०