ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

ङ्मुखः परावृत्त ऊर्ध्वप्रदेशावस्थितो हि। अतस्तत्प्राप्तये पराचीभिरेव
स्तवनं युक्तमित्यर्थः ॥ ६ ॥
तिसृभिरित्यृचां संख्या विहिता। अथ काः पुनस्ता ऋच इति? तत्राह-
(२)सर्पराज्ञ्या ऋग्भिः स्तुवन्ति ॥ ७ ॥
सर्पराज्ञी नाम ब्रह्मवादिनी तस्या ऋग्भिस्तया दृष्टाभिः(१)'आयङ्गौः
पृश्निरक्रमीत्' इत्यादिभिर्ऋग्भिः स्तुवन्ति । एतासु यामं साम कार्य-
मित्यर्थः ॥ ७ ॥
मृतस्याऽपनयन एता ऋचोऽनुकूला इति दर्शयति-
अर्बुदः सर्प एताभिर्मृतां त्वचमपाहत मृतामेवै-
ताभिस्त्वचमपघ्नते ॥ ८ ॥
अर्बुदः सर्परूपोऽर्बुद ऋषिरेताभिः सर्पराज्ञ्या दृष्टाभिर्ऋग्भिर्मृतां
जीर्णामात्मीयां त्वचमपाहत अपागमयत् । अत एताभिस्तुवाना अपि
मृतं यजमानमपगमयन्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥
अथैतस्मिन् स्तोत्रे समाप्त एतासामृचामनुवचनं विधत्ते-
ता ऋचोऽनुब्रुवन्तस्त्रिर्मार्जालीयँ परियन्ति सव्या-
नूरूनाघ्नानाः ॥ ९ ॥
अध्वर्युप्रभृतय ऋत्विजस्ताः पूर्वोक्ता ऋचो यमदेवत्यास्सार्प-
राज्ञीमिश्राऽनुब्रुवन्तोऽनुवचनधर्मेणोच्चारयन्त आत्मीयान् सव्यान्
वामभागस्थानूरूनूरुप्रदेशानाघ्नानाः सव्यैः पाणिभिस्ताडयन्तो
मार्जालीयं धिष्ण्यं त्रिस्त्रिवारं परियन्ति परितो गच्छन्ति ॥ ९ ॥
अथैतासामनुशंसनं विधाय प्रशंसति-
स्तुतमनुशं संत्यमुष्मिन्नेवैनं लोके निध्नुवन्ति ॥१०॥
स्तुतं स्तोत्रं होतृप्रभृतयोऽनुशंसंति स्तोत्रीयास्ता ऋचोऽनुशंसेयुः
तेनानुशंसनेनाऽमुष्मिन् स्वर्गे लोक एवैनं मृतं यजमानं निध्नुव-
न्ति प्रीणयन्ति । 'धू विधूनने' अत्रोपसर्गवशात् प्रीणने वर्त्तते । एतावत्
कृत्वा ग्रहा ग्रहीतव्याः ॥ १० ॥
तेषामैन्द्रवायवाग्रत्वं कर्त्तव्यमिति दर्शयति-
यन्ति वा एते पथ इत्याहुर्ये मृताय कुर्वन्तित्यैन्द्र-
वायवाग्रान् ग्रहान् गृह्णते पुनः पन्थानमपियन्ति ॥११॥
१. सा. सं. उ. ६.१.११.१. २. सर्पराज्ञीपदमन्यथा व्याख्यातम् तै. ब्राह्मणे (१.४.६)