ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

३३६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
एवेत्यवसीयते। अत्र यदि श्रायन्तीयं ब्रह्मसाम स्यादिति यदि शब्दं प्रयु-
ञ्जान एष पक्षो वैकल्पिक इति सूचयति । अतोऽनयोः पक्षयोरन्यतरः
कर्तव्य इत्यर्थः ॥ ९ ॥
वैष्णवीष्वनुष्टुप्सु तस्य साम्नः करणं प्रशंसति—
यद्वै यज्ञस्य स्रवति ऽवाचं प्रतिस्रवति ऽवागनुष्टुप्
यज्ञो ऽविष्णुर्वाचैव यज्ञस्य छिद्रमपिदधाति ॥ १० ॥
यज्ञस्य सम्बन्धि पदं स्रवति गच्छत्यनुष्टुबेव सा वाक् । 'अनु-
ष्टुप् च वै सप्तदश समभवताम्' इत्यादिना सर्वेषां गायत्र्यादीनां च्छन्दसा
मनुष्टुभः सकाशात् सृष्टेर्वक्ष्यमाणत्वादुष्टुभो वाक्त्वम् । विष्णुश्च
यज्ञ एव भवति । अनुष्टुभो विष्णोश्चास्मिंस्तृचे दर्शनाद्यज्ञस्य छिद्रं
द्रोणकलशविदारणात्मकं सुषिरं वाचैवाऽपिदधात्याच्छादयति । वष-
ट्कारणिधनेन च भूमौ प्रस्कन्नः सोमो वषट्कृतो भवतीत्यभिप्रायः॥१०॥
सामान्तरं विधत्ते—
यद्वै यज्ञस्य स्रवत्यन्ततः स्रवति वारवन्तीयमग्निष्टो-
मसाम कार्यं यज्ञस्यैव छिद्रं वारयते ॥ ११ ॥
यत् खलु यज्ञसम्बन्धि स्रवति अन्ततोऽन्ते वारवन्तीयं वारणसा-
धनमेतत्संज्ञं सामाग्निष्टोमसामतया कार्यम् । तेन यज्ञस्यैव छिद्रं वार-
यते निवर्त्तयति समीकरोति 'यदवारयँस्तद्वारवन्तीयस्य वारवन्तीय-
त्वम्' इति हि तन्निर्वचनं दृष्टम् ॥ ११ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे नवमाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥
अथ सप्तमः खण्डः ॥
अथ सोमातिरेकप्रायश्चित्तमुच्यते । तत्र प्रथमं प्रातः सवनं दर्शयति—
यदि प्रातःसवनात्सोमोऽतिरिच्येत 'अस्ति सोमो
अयं सुत, इति मरुत्वतीषु गायत्रेण स्तुयुः ॥ १ ॥
प्रातःसवने सन्ति चत्वार्याज्यस्तोत्राणि तत्र होतुः स्तोत्रे सोमपूर्णा-
श्चमसा होतव्याः । तत्राऽन्त्यचमसगणो द्रोणकलशाधवनीयपूतभृत्सु
विद्यमानः सकलसोमरस आसेचनीयः । तत्र यद्यन्त्यस्य चमसगण-
स्य होमात्प्राक् सोमोऽतिरिक्तो दृश्यते तं चमसगणं पुनरानीय होतव्य-
१. सा. सं. उ. ९. १. ८. १. पिबन्ति मित्रो अर्यमा, उतोन्वस्य इत्याग्रिमेऋचौ ।