ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

२४८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
ज्येष्ठब्राह्मणं वा एतत् ॥ ७ ॥
ज्येष्ठं प्रथमं ब्राह्मणं यस्य बृहत एतत् ज्येष्ठब्राह्मणम् । तथाहि रथन्त-
रसृष्टिप्रकाशकात्स वाचं व्यसृजत सा वाग्रथन्तरमन्वपद्यत तद्रथन्तरं
मर्त्या इत्यादिकाद् ब्राह्मणात्प्रथमं बृहत्सामप्रकाशकं तस्य यन्मनस्या-
सीत्तद्वृहत् समभवदिति ब्राह्मणं पूर्वभावित्वाज्ज्येष्ठम् । अतः पश्चादु-
त्पन्नस्यापि बृहतो रथन्तरादपि ज्येष्ठपुत्रत्वं युक्तम् ॥ ७ ॥
अथ विदुषः फलम्—
प्रज्यैष्ठ्यमाप्नोति य एवँ वेद ॥ ८ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ८ ॥
एवं बृहतो ज्येष्ठत्वं सिद्धं कथं रथन्तरस्य पूर्वप्रयोगप्राप्तिरिति
कश्चिद्ब्रह्मवादिनां प्रश्नमवतारयति—
यन्वित्याहुर्बृहत्पूर्वं प्रजापतौ समभवत्कस्माद्रथ-
न्तरं पूर्वं योगमानश इति ॥ ९ ॥
यद्यदि नु-अथ-इति-एवं वक्ष्यमाणप्रकारेणाहुर्ब्रह्मवादिनः । इति
शब्दानिर्दिष्टमर्थं विवृणोति । बृहत्साम पूर्वं प्रजापतौ सम्भूतम् । कस्मात्का-
रणाद्रथन्तरं सामोभयसामसु अहःसु पृष्ठ्यषडहादिषु सर्वेषु पृष्ठ्ये-
षु पूर्वं योगमानश इति प्रयोगं प्राप्नोति ॥ ९ ॥
तस्य परिहारमाह—
बृहदेव पूर्वꣳ समभवद्रथन्तरन्तु पूर्वꣳ सृष्ट्याऽसृ-
जत तस्मात्पूर्वं योगमानशे ॥ १० ॥
यद्यपि बृहदेव पूर्वं प्रजापतेर्मनसि समभवत् । न पितुर्विशेषोऽस्ति
रथन्तरं पूर्वं सृष्ट्या उत्पत्त्या असृजत सृष्टमभूत् । तस्मादिति तस्यैवो-
पसंहारः ॥ १० ॥
अथ ज्योगामयाविनः प्रयोग उभेऽपि कार्ये इति विवक्षुराह—
तयोः समानन्निधनमासीत्तस्मिन्नातिष्ठेतान्त आजि-
मैतां तयोर्हासिति बृहत्प्राणमुदजयदसिति रथन्तरम-
पानमभिसमवेष्टत ॥ ११ ॥
पूर्वं द्वयोर्बृहद्रथन्तरयोः समानं निधनमासीत् । तस्मिन्नेकस्मिन्नि-
धने नातिष्ठेतां न समजानीताम् । ममैवेदम ममैवेदमिति कलहमकुरुता-
न्तदर्थन्त आजिं संग्रामं समेतां समगच्छताम् । तयोर्मध्ये बृहत्
स्वेन निधनेन ‘हम्’ इत्यनेन प्राणमुदजयत् जितवत् । रथन्तरन्तु स्वेन-

षष्ठाध्याये षष्ठः खण्डः। २४९
'अस्' इतिनिधनेनापानमन्तरभिसमवेष्टत समावृणोत्। अनेनोभय-
त्रानुगतं सकारमेव पूर्वनिधनमुभयोरासीदिति मन्तव्यम् ॥ ११ ॥
ज्योगामयाविने ते उभे विदधाति—
प्राणापानौ वै बृहद्रथन्तरे ज्योगामयाविन उभे कु-
र्यादपक्रान्तौ वा एतस्य प्राणापानौ यस्य ज्योगामयति
प्राणापानावेवास्मिन्दधाति ॥ १२ ॥
'हस्'इति निधनस्य प्राणमुदजयद्धेतुत्वात्तन्निधनं बृहत्सामापि प्राण
एव। अपानसंवेष्टनहेतुत्वात् 'अस्'इति निधनस्य तद्युक्तं रथन्तरमपानम्।
तथा सति यस्य ज्योगामयति तस्य प्राणापानावपक्रान्तौ खलु। अत-
स्तस्य प्रयोग उभे बृहद्रथन्तरे कुर्यात्। तेनास्मिन् रोगिणि प्राणापाना-
वेव दधाति पुनः स्थापयति। माध्यन्दिने पवमाने बृहतीषु रथन्तरं का-
र्यं बृहत्सामपृष्ठं कार्यमिति तयोर्व्यवस्था ॥ १२ ॥
अथ बृहद्रथन्तरप्रसङ्गात्तद्विषयं कञ्चित्प्रश्नमुपक्षिपति—
यान्वित्याहुरुभे बृहद्रथन्तरे बहिर्णिधने कस्माद् बृह-
द्बहिर्णिधनानि भजतेऽन्तर्णिधनानि रथन्तरमिति॥१३॥
'हस् अस्' इति बृहद्रथन्तरयोरुभयोर्बहिर्निधनत्वात् कथं ? बार्ह-
तेष्वहःसु श्येतादीनि बहिर्निधनानि प्रयुज्यन्ते रथन्तरेष्वन्तर्निधनानि
प्रयुज्यन्ते ॥ १३ ॥
रथन्तरेष्वन्तर्निधनानि नौधसादीनि यदि विरुद्धमित्याक्षिपेयु-
स्तेषामुत्तरम्—
प्राणो बृहत्तस्माद्बहिर्णिधनानि भजते बहिर्हि प्रा-
णोऽपानो रथन्तरं तस्मादन्तर्णिधनानि भजतेऽन्त-
र्ह्यपानः ॥ १४ ॥
बृहतः प्राणरूपत्वाद्वहिर्निधनभाक्त्वं युक्तन्तत्र हेत्वभिधानं 'बहि-
र्हि प्राण' इति रथन्तरं त्वपान एव तस्मादन्तर्वर्त्यपानरूपत्वादन्तर्निध-
नभाक्त्वम्। तस्मादित्यस्य विवरणमन्तर्ह्यपान इति ॥ १४ ॥
निधनवैषम्ये हेत्वन्तरमाह—
महावृक्षौ वै बृहद्रथन्तरे निधनेन समर्ये ॥१५॥
बह्वाश्रयत्वाद्वृहद्रथन्तरे महावृक्षत्वेन निरूप्येते। अतस्ते निधनेन
विषमेण समर्ये सङ्गमयितव्ये ॥ १५ ॥
निधनसाम्ये दोषमाह—

१६० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
यद्द्वै महावृक्षौ समृच्छेते बहु तत्र निर्भग्नं प्रभ-
ग्नꣳ शेते ॥ १६ ॥
यद्यत्र खलु महावृक्षौ समृच्छेते । तत्र बहुशाखास्वङ्गादिकं परस्पर-
संघर्षणान्निर्भग्नं प्रभग्नं च सङ्कच्छेते भूमौ वैषम्ये तु नोक्तदोष इत्यर्थः॥१६॥
अथ बृहद्रथन्तरयोरन्यतरप्रयोगेऽप्यन्तरस्यापि फलसिद्धयेतयो-
र्द्वयोर्माहात्म्यं मनसा ज्ञातव्यमित्याह—
ऐरं वै बृहदैडꣳरथन्तरम्मनो वै बृहद्वाग्रथन्तरꣳ
साम वै बृहदृग्रथन्तरं प्राणो वै बृहदपानो रथन्तरमसौ
वै लोको बृहदयंꣳरथन्तरमेतानि मनसान्वीक्ष्योद्गाये
त्क्लृप्ताभ्यामेवाभ्यामुद्गायति ॥ १७ ॥
यद्बृहत्सामतदैरं वै'इरा-अन्नं तत्सम्बन्धि तत्साधनमित्यर्थः । यद्रथ-
न्तरन्तदैडं वै पशुसाधनं खलु शिष्टं सुज्ञानम् । एतानीरादिरूपाण्येते-
योः सम्बन्धीनि मनसाऽन्वीक्ष्य सम्भाव्य पश्चादेते उद्गायेत्।एवं कुर्वन्नु
द्गाताऽन्यतरप्रयोगेऽपि क्लृप्ताभ्यां प्रयुक्ताभ्यामुभाभ्यामुद्गायति । उ-
भयोरुद्गाने यत् फलन्तदन्यतरेणापि लभत इत्यर्थः । एतेषां मनसान्वी-
क्षणस्यान्यतरप्रयोगेऽपि कर्त्तव्यत्वं सूत्रकारोऽप्याह 'बृहता रथन्तरेण
वा स्तोष्यमाणः प्राक् स्तोमयोगाद्दश व्याहतीर्मनसा ध्यायेदैरमैड-
मिती'ति ॥ १७ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्य
षष्ठः खण्डः ।
अथ सप्तमः खण्डः ।
बृहद्रथन्तरयोः स्तुतिप्रकारं समुच्चित्य दर्शयति—
पशवो वै बृहद्रथन्तरे अष्टाक्षरेण प्रथमाया ऋचः
प्रस्तौत्यष्टाशफाꣳस्तत्पशूनवरुन्धे ॥ १ ॥
बृहद्रथन्तरे उभे अपि पशवो वै तयोरनुष्ठानात् सिद्धेः । अत उभयोः
प्रथमाया ऋचः 'अभित्वा'त्वामिद्धि' इत्यनयोर्ऋचोरित्यर्थः । अष्टाक्षरे-
णादितोऽष्टाक्षरैः प्रस्तौति प्रस्तावभागं गायेत् । 'अष्टाक्षरसंख्या ऋगक्ष-
रसंख्या ऋगक्षरमात्रविषया न स्तोभादिविशिष्टविषया 'अभित्वाशूर-
नोनुमो वा' इति रथन्तरे 'औ हो ई त्वामिद्धि हवामहा३ए' इति बृहती-

ति विभागसंज्ञेनाष्टाक्षरप्रस्तावेनाष्टाशफान् पशून् प्राप्नोति यजमानः ॥१॥
अथोत्तरयोर्ऋचोः प्रस्तावभागमाह—
द्व्यक्षरेणोत्तरयोर्ऋचोः प्रस्तौति द्विपाद्यजमानो य-
जमानमेव यज्ञे पशुषु प्रतिष्ठापयति ॥ २ ॥
रथन्तरस्योत्तरयोर्ऋचोः ‘ईशानमस्य जगतः’ ‘न जातो न जनिष्यते’
इत्यनयोर्ऋचोः ‘ईशो वा न जीवे’ति द्व्यक्षरेण प्रस्तावभागं गायेत्। तथा
च बृहति ‘औ हाई तु वा३मे औहाई महा३ ए’ इति द्व्यक्षरेण प्रस्तौति ।
द्व्यक्षरस्यैाकाष्टाक्षरं मिलित्वा प्रशस्यते । यजमानोऽपि द्विपात्तमेव यज्ञे
यज्ञफलभूतेषु पशुषु प्रतिष्ठापयति प्रस्तोता ॥ २ ॥
अथ प्रस्तावमुक्त्वा रथन्तरस्य प्रतिहारभागनियममाह—
पञ्चाक्षरेण रथन्तरस्य प्रतिहरति पाङ्क्ताँस्तत्पशून-
वरुन्धे ॥ ३ ॥
आ ईशानमार२३ ईन्द्रा३’ इति प्रथमायां ‘न जातो नार ३ जा३’ इति
मध्यमायां ‘गव्यन्नस्त्वार ३हा३’ इत्युत्तमायामिति रथन्तरस्य तिसृष्वपि
प्रतिहारनियमात्तेन पञ्चाक्षरप्रतिहारेण पाङ्क्तानवयवगतपञ्चसंख्या-
योगेन पङ्क्तिसम्बन्धान् पशूनवरुन्धे यजमानः । रोमाणि त्वङ्मांसास्थि-
मज्जेति पशूनां पञ्चावयवाश्चत्वारः पादा आत्मा चेति वा ॥ ३ ॥
अथ बृहतः प्रतिहारभागमाह—
चतुरक्षरेण बृहतः प्रतिहरति चतुष्पदस्तत्पशून-
वरुन्धे ॥ ४ ॥
बृहतः प्रथमायां ‘त्वां काष्ठा ४ औ होवा’ इति । मध्यमायां ‘महस्तघा
३४ औहो वा’ इति । उत्तमायां ‘सत्रावाजा ३४ औहो वा’ इति ॥ ४ ॥
अथ बृहद्रथन्तरयोः ककुबुत्तरा गानं विदधाति—
न वै बृहन्न रथन्तरमेकञ्छन्दो यच्छत्ततः ककुभा-
वुत्तरे उपादधुस्तस्माद्बृहती प्रथमा ककुभावुत्तरे तस्मा-
द्वैबृहद्रथन्तरे एकर्चेन कुर्व्वन्ति न हि ते एकञ्छन्दोऽ-
यच्छत् ॥ ५ ॥
बार्हते प्रगाथे बृहद्रथन्तरे गीयेते तत्र पूर्वा बृहत्युत्तरा विष्टा-
रपङ्क्तिः । एवञ्च सत्युक्तेप्रगाथे एकां बृहतीं द्वे ककुभौ च सम्पादयितु-
म्प्राह । बृहतसाम रथन्तरं वा एकं छन्दो न खल्वयच्छत्-नियन्तुन्न श-

विष्यन्तानेवा-
Wait, look at "प्रथमायाँ": it has a candrabindu!
Yes, "प्रथमायाँ" with candrabindu.
Wait, let's look at "भवद् भविष्यन्तानेवा-":
Is there a space between 'भवद्' and 'भविष्यन्तानेवा-'?
Yes, a distinct space!
And is it 'भविष्यन्तानेवा-' or 'भविव्यन्तानेवा-'?
Let's look at 'विष्य': it is definitely 'भविष्यन्तानेवा-'.
वरुन्धे त्रीन् मध्यमायाँ रोहत्यात्मानं प्रजां पशुँ-
Wait, "मध्यमायाँ" has candrabindu! "पशुँ-" has candrabindu!
स्तानेवावरुन्धे त्रीनुत्तमायाँ रोहति त्रय इमे लोका
Wait, "त्रीनुत्तमायाँ": candrabindu on 'याँ'!
एष्वेव लोकेषु प्रति तिष्ठति ॥ ७ ॥
प्रथमायामृचि त्रीन् रोहति द्वितीयायां तृतीयायाञ्च त्रीनिति नव
रोहाः स्युः । प्रथमायां रोहत्रयेण भूतवर्त्तमानभविष्यत्कालीना भोगाः
सन्ति तानेव यज

[Header] सप्तमाध्याये सप्तमः खण्डः । २५३

प्रस्तोतोद्गातारं प्रवर्त्तयति प्रेरयति । अतस्तत्परिहाराय समुद्रमन्त-
र्द्धाय व्यवधायोद्गायेदुद्गाता । समुद्रस्यान्तर्धातुमशक्यत्वात्तदुपाय
उच्यते वागिति । वागेवेदमित्यादेयं मनस्याधानं कर्त्तव्यं ध्यातव्य-
मित्यर्थः । वाचः समुद्रस्य च कः प्रसङ्ग ? इत्यत्राह यः समुद्रः स वाग्वै ।
समुद्रवत् सर्वपदार्थानां स्वान्तर्निधानाद्वाक् समुद्र इत्युच्यते । तथा च
वाङ्निधानेन समुद्रमेवान्तर्निहितवान् भवत्यहिंसायै ॥ ९ ॥
अथोक्तदोषपरिहाराय तत्र कञ्चिद्विशेषमाह—
बलवद्गेयं व्वज्रमेवं प्रवृत्तं प्रत्युद्गृह्णाति ॥ १० ॥
बलवदिति स्पष्टाक्षरमुद्गात्रा गातव्यम्।तथा सत्यस्य दौर्बल्याभावा-
त्प्रस्तावस्वरूपं वज्रमेवोद्गृह्णात्यूर्ध्वमेव स्तभ्नाति ॥ १० ॥
तत्रैवोपायान्तरमाह—
बल्वला कुर्व्वता गेयमभिलोभयतेव व्वज्रमेवाभि-
लोभयति ॥ ११ ॥
बल्वला कुर्व्वता गेयं स्तोभवता गेयमभिलोभयता--इवेति । अभि-
लोभनं हिंसनं वज्रमभिलोभयामीति ध्यायता गेयमित्यर्थः । तथा सति
वज्रमेवाभिलोभयति हिनस्ति ॥ ११ ॥
रथन्तरगाने नियमविशेषमाह—
क्षिप्रङ्गेयं॑ स्वर्ग॑स्य लोकस्य समष्ट्यै॑ ॥ १२ ॥
क्षिप्रमविलम्बेन गातव्यम् । तच्च स्वर्गस्याविलम्बेन समष्ट्यै संप्राप्त्यै
भवति ॥ १२ ॥
अत्रैव नियमविशेषमाह—
देवरथो वै रथन्तरमक्षरेणाक्षरेण प्रतिष्ठापयतोद्गेय-
मरेणारेण हि रथः प्रतितिष्ठति ॥ १३ ॥
रथन्तरं साम देवानां वै रथः। तदक्षरेणाक्षरेण प्रतिष्ठापयतोद्गेयम् ।
हि यस्माद्रथः अरेणारेण रथाङ्गस्य शङ्कवो नेम्याधारभूता अराः प्र-
त्यरं हि रथः प्रतितिष्ठति ॥ १३ ॥
अथ तस्य भूस्पर्शनं विधत्ते—
यो वै देवरथमन्वन्वालभ्यातिष्ठत्यवास्मात्पद्यत इयं
वै देवरथ इमामालभ्योद्गायेन्नास्मादवपद्यते ॥ १४ ॥
यो हि देवरथं रथन्तरमन्वन्वालभ्यालम्भनं स्पर्शनमकृत्वा आतिष्ठ-
त्यारोहति सोऽस्माद्देवरथादवपद्यतेऽधःपतति । यथा लौकिकरथमन्-
२३ ता०

२६४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
वलम्भ्यारोहन्नवपद्यते तद्वत् । अतस्तदवलम्बनस्य क उपाय ? इत्यु-
च्यते। इयं पृथिव्येव हि देवरथः। इयं वै लोको रथन्तर'मित्युक्तत्वात्त-
स्मादिमामालभ्योद्गेयम् ॥ १४ ॥
पुनस्तत्रैव कांचिन्नियममाह—
ईश्वरं वै रथन्तरमुद्गातृश्चक्षुः प्रमथितोः प्रस्तूयमाने
सम्मीलेत्स्वर्दृशं प्रतिवीक्षेत नैनञ्चक्षुर्जहाति ॥ १५ ॥
रथन्तरं साम स्तूयमानमुद्गातृश्चक्षुः प्रमथितोः प्रमाथितुमीश्वरं वै
समर्थं खलु । अतस्तस्मिन् प्रस्तूयमाने चक्षुः सम्मीलेन्मुकुलितं कु-
र्यात् । पुनः स्वर्दृशं स्वर्दृशमिति पदं गीयमानं प्रतिवीक्षेतावलोकयेत् ।
एवं सत्येनमुद्गातारं चक्षुर्न जहाति नान्धो भवति ॥ १५ ॥
रथन्तराश्रयभूतायामृच्यध्ययनप्राप्तं 'तस्थुष' इति पदं निन्दित्वा
प्रकारान्तरेण पठितव्यमित्याह—
प्र॒जन॑नं॒ वै र॑थन्त॒रं यत्त॑स्थुष इत्या॒हास्था॑युकोद्गातु-
र्वाग्भ॑वत्यपि प्र॒जन॑नं॒ हन्त्यस्थुष इति॑ व॒क्तव्य॑ꣳ॒ सु॒स्थु-
ष इति॑ वा स्था॒युकोद्गातु॒र्वाग्भ॑वति॒ न प्र॒जन॑मपि
हन्ति ॥ १६ ॥
रथन्तरं साम प्रजननस्यापत्योत्पादनस्य हेतुत्वात् स्वयमपि प्र-
जननमेव । तथा च यद्यदि तस्थुष इत्याहोद्गाता न हि तस्य वाग्रथ-
न्तरात्मिका स्थायुका स्थितिस्वभावा भवति न प्रसृता । अत एव प्रज-
ननमुद्गातुः प्रजोत्पादनसामर्थ्यमपिहन्ति । कथं तस्य परिहार ? इति
तत्राह । अस्थुष इति वक्तव्यन्तथोक्ते वाचामस्थायुकदोषः परिहृतो भ-
वति । अथवा सुस्थुष इति वक्तव्यं तेनास्य रथन्तररूपाया वाचः शो-
भनस्थायुकत्वं भवति प्रजननमपि नपिहन्ति । अयमभिप्रायः अस्थुष
इत्युक्तेरुद्गातु रथन्तररूपा वाक् प्रसृता भवति । रथन्तरगानस्य फल-
रूपं प्रजननमपि न हन्ति । सुस्थुष इत्युक्तौ सुशब्दश्रवणात् प्रजननक्ष-
याभावेन सुप्रजननं भवति ॥ १६ ॥
अथ रथन्तरगानात्पूर्वं 'व्यस्ते गोषु' इत्ययं मन्त्रो जप्तव्य इति वि-
धित्सुराह—
पृ॒ष्ठानि॒ वा अ॑सृज्यन्त॒ तैर्दे॒वाः स्व॒र्गं लो॒कमाय॑ꣳ॒स्ते-
षाꣳ॒ रथ॑न्तरम्महि॒म्ना नाश॑क्नोदुत्प॑तत् ॥ १७ ॥
पूर्वे देवा रथन्तरादीनि षट् पृष्ठानि सृष्ट्वा रथन्तरव्यतिरिक्तै-

[header]
सप्तमाध्याये अष्टमः खण्डः । २५५

रितरैः प्रयुक्तैः सह स्वर्गं लोकमायन् । तेषां मध्ये रथन्तरपृष्ठं महिम्ना
प्रवृद्धेन माहात्म्येन निमित्तेन तत्र तत्र विप्रकीर्णत्वेनेत्यर्थः। तेनोत्पतद्-
पि रथन्तरं स्वर्गं गन्तुं नाशक्नोत् ॥ १७ ॥
इदानीं स्वर्गसाधनत्वेन विदधाति—
तस्य॒ व्वशि॑ष्ठो महि॒म्नो वि॑नि॒धाय॒ तेन॑ स्तु॒त्वा स्वर्गँ॑
लो॒कमै॑त्तान् सं॒भृत्योद्गा॑येत ॥ ॥ १८ ॥
तस्य रथन्तरस्य महिम्नो माहात्म्यानि विप्रकीर्णानि विनिधाय
विशेषेणैकत्र स्थाप्य तेन स्तुत्वा वशिष्ठः स्वर्गं लोकमैदगच्छत् । तस्मा-
त्तन्महिम्नः संभृत्योद्गेयमितरैरपि ॥ १८ ॥
अथ गातव्यं संभृतमहिमानमन्त्रन्दर्शयति ।
यस्ते॑ गो॒षु म॑हि॒मा यस्ते॑ अ॒प्सु रथे॑ वा ते स्त॒न-
यि॒त्नौ य उ॑ ते॒ यस्ते॑ अ॒ग्नौ महि॑मा॒ तेन॑ सम्भव रथन्तर
द्रवि॑णवन्न एधि॑ ॥ १९ ॥
अस्यायमर्थः' हे रथन्तर यो यो महिमा ते तव सम्बन्धी गवादिषु
अग्न्यन्तेषु विप्रकीर्णो वर्त्तते तेन सर्वेण सम्भव समर्चितं प्रवृद्धं
भव । तथा भूतं सत् द्रविणवत् बहुद्रविणोपेतं सन्नोऽस्मदर्थमेधि
भव समागच्छ वा ॥ १९ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ।

अथाष्टमः खण्डः ।
अथाष्टमनवमयोर्वामदेव्यं स्तूयते तत्रादौ निर्वचनद्वारा तत्प्र-
शंसति—
अपो॒ वा ऋ॒त्व्य॒माच्छ॑त्तासां॒ व्वा॑युः पृ॒ष्ठे व्य॑वर्त्तत॒
ततो॒ व्वसु॑ व्वा॒मँ॑समभवत्तस्मि॒न् मित्रावरु॑णौ पर्य्य॑प-
श्यतां ताव॑ब्रूतां॒ व्वामं॒ मर्य्या॑ इ॒दं दे॒वेष्वाजा॑नीति॒ तस्मा॑-
द्वामदे॒व्यम् ॥ १ ॥
ऋत्व्यमृतुसंबन्धि प्रजननसामर्थ्यमप उदकानि खल्वाच्छद्-
गच्छत् । तासां प्राप्तर्त्वियानामपां वायुः पृष्ठे देशे व्यवर्त्तत-अनुप्रवृत्तोऽ-
भूत् । ततोऽद्भ्यः सकाशात् वामं वननीयं वसु धनं समभवत् । तत्सम्मू-
तं धनं मित्रावरुणौ पर्य्यपश्यतां दृष्टवन्तौ दृष्ट्वा च तावब्रूताम्। किमिति ?

उच्यते। हे मर्य्या वाममिदं धनं सामलक्षणं देवेष्वाजनि उदभूदिति
तस्मादेवं ताभ्यामुक्तत्वाद्व्रामदेव्यमिति तन्नाम सम्पन्नम् ॥ १ ॥
अथोत्पन्नं वामदेव्यं सर्वदेवतासम्बन्धद्वारेण प्रशंसति—
तत्परिगृह्नन्तावब्रूतामिदमविदावेदन्नौमाभ्यर्त्तिदूव-
मिति तत्प्रजापतिरब्रवीन्मद्धा एतदद्ध्यजनि मम वा
एतदिति तदग्निरब्रवीन्मा वा एतदन्वमजनि मम वा
एतदिति तदिन्द्रोऽब्रवीच्छ्रेष्ठस्था वा एतदहं वः श्रेष्ठो-
ऽस्मि मम वा एतदिति तद्विश्वे देवा अब्रुवन्नस्मद्दे॒वत्यं
वा एतद्यदद्भ्योऽधि समभूदस्माकं वा एतदिति तत्प्रजा-
पतिरब्रवीत्सर्व्वेषांन्न इदमस्तु सर्व्व इदमुपजीवामेति त-
त्पृष्ठेषु न्यदधुः सर्व्वदेवत्यं वै व्यामदेव्यम् ॥२॥
तद्वसु परिगृह्णन्तौ मित्रावरुणावब्रूतामिदं वस्वविदाव । आवां
लब्धवन्तौ स्व अत इदं नौ—आवाभ्यामेव। अतो हे देवा अभ्यर्त्ति-
दूवं नो अतिबाधध्वमित्यब्रूताम्।एवमुक्ते तद्वसु प्रजापतिरब्रवीत्।एतद्व-
सु मदधि मत्तोऽजनि प्रादुरभूत् । अतो ममैव खल्वेतदिति । तदेव धनं
प्रत्यग्निरैवाब्रवीदेतद्वसु मामनु खल्वजनि । 'अग्नेराप' इति श्रुतेर-
ग्न्यनन्तरमाप उत्पन्नास्ताभ्योऽस्योत्पन्नतत्वादित्यभिप्रायः । ममैवैतदिति
तथा तद्धनमिन्द्रोऽब्रवीदेतद्धनं श्रेष्ठस्था वै श्रेष्ठे तिष्ठतीति श्रेष्ठस्थाः ।
तिष्ठतेः'सर्वधातुभ्योऽसुन्नि'त्यसुन् प्रत्ययो व्यत्येन पुल्लिङ्गता । श्रेष्ठविषयं
ह्येतद्वामदेव्यम् । अहञ्च वो युष्माकं मध्ये श्रेष्ठोऽस्मि–अतो ममैवैतदिति ।
तदेव धनं विश्वे देवा अपां सर्वदेवत्यत्वात् तत्रोत्पन्नं धनमस्मद्देवत्यम् ।
अतोऽस्माकमेवेत्युक्तवान् । एवं वसुविषयं विवदमानेषु सत्सु प्रजाप-
तिरब्रवीत् । इदं धनन्नः सर्वेषामस्तु । अतः सर्व्वमिदं धनमुपजीवा-
मेति । एवमुक्ते तद्वामदेव्यं धनं पृष्ठेषु रथन्तरादिषु न्यदधुर्देवाः । अतः
इदं वामदेव्यं सर्व्वदेवत्यं वै ॥ २ ॥
एतदेव विभज्य दर्शयितुमादौ प्रजापतेर्भागं दर्शयति ।
यत्कवतीषु तेन प्राजापत्यं को हि प्रजापतिर्यदनि-
रुक्तासु तेन प्राजापत्यमनिरुक्तो हि प्रजापतिः ॥ ३ ॥
यत् कवतीषु कशब्दोपेतासु 'कया न' इत्यादिषु तिसृषु गायति
तेन तत्साम प्राजापत्यम् । उक्तस्यैव समर्थनं कोहीति । यः प्रजापतिः स

सप्तमाध्याये अष्टमः खण्डः । २५७
को हि कशब्दवाच्यः खलु कोऽहं स्यामिति 'को हं वै नाम प्रजापति'रि-
ति तैत्तिरीयकम् । तथाऽनिरुक्तास्वस्पष्टदेवताविशेषासूक्तास्वेवर्क्षु
गीयते । अतोऽप्येतत्प्राजापत्यं तत् समर्थितम् । अनिरुक्तो हि प्रजापतिर्-
निरुक्तत्वं सर्व्वरूपत्वेनावशिष्टविशेषरूपत्वाभिप्रायम् ॥ ३ ॥
अग्नेर्भागं दर्शयति ।
यद्गायत्रीषु तेनाग्नेयं गायत्रच्छन्दा ह्यग्निः ॥ ४ ॥
यत् 'कयान' इत्यादिषु गायत्रीषु गीयते तेन तदाग्नेयं भवति॥ ४ ॥
यत् पृष्ठेषु न्यदधुस्तेनैन्द्रं सर्व्वाणि हि पृष्ठानीन्द्र-
स्य निष्केवल्यानि ॥ ५ ॥
यद्यस्माद्वामदेव्यं पृष्ठेषु न्यदधुस्तेनैतदैन्द्रं भवति । कुत ? इत्याह
सर्व्वाणि हि पृष्ठानि चत्वारीन्द्रस्य निष्केवल्यान्यसाधारणानि ॥ ५ ॥
अथास्य मित्रावरुणयोर्भागमाह ।
यन्मैत्रावरुणोऽनुशंसति तेन मैत्रावरुणम् ॥६॥
यद्यस्मान्मैत्रावरुणदैवत्यशस्त्रे वामदेव्यमनुशंसति तेन मैत्रा-
वरुणमिति 'तेन वामदेव्यमग्नेर्गायत्रमवदिति' श्रुतेः ॥ ६ ॥
अथेन्द्रस्य भागं दर्शयत्यथैतस्य वैश्वदेवत्वमाह—
यद्बहुदैवत्यमुत्तमं पदं तेन वैश्वदेवं सर्व्वेष्वेव
रूपेषु प्रतितिष्ठति ॥ ७ ॥
यद्यस्मादुत्तमं पदं वामदेव्यतृचस्यान्तिमं 'शतं भवा स्यूतये' इत्ये-
तत्पदं बहुदैवत्यन्तेन तद्वैश्वदेवमित्युक्तररीत्या सर्व्वेष्वेवरूपेषु
सर्व्वदेवतासम्बन्धिषु प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठितं भवति ॥ ७ ॥
अथ वामदेव्याद्रथन्तरादिसृष्टिं विवक्षुस्तत्साधनत्वेन वामदेव्य-
योनिभूतां गायत्रीमुपदिशन्नाह—
प्रजापतिर्वा एतां गायत्रीं योनिमपश्यत्स आदी-
धीतास्माद्योनेः पृष्ठानि सृजा इति ॥ ८ ॥
प्रजापतिः खल्वेतां 'कयान' इतीमां गायत्रीं योनिं वामदेव्यस्य
योनिभूतामपश्यत् । दृष्ट्वा च स प्रजापतिरादीधीताध्यायत् । किमिति?
अस्माद्गायत्रीरूपायोनेः पृष्ठानि षडपि सृजै इति सृजानीति ॥ ८ ॥
अथोक्तसाधनाद्रथन्तरसृष्टिमाह—
स रथन्तरमसृजत तद्रथस्य घोषोऽन्वसृज्यत ॥ ९ ॥

२६८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
स प्रजापतिर्गायत्रीभ्य उत्पन्नाद्वामदेव्याद्वा रथन्तरं पृष्ठं प्रथम-
मसृजत। तत् पृष्ठमनु रथस्य घोषोऽन्वसृज्यत। नचानर्थकोऽयं रथघोषः
सृष्ट्युपन्यास इति मन्तव्यं सप्रयोजनत्वात्। तथा हि रथन्तरमनुसृ-
ष्ट्योत्पन्नत्वात्पृष्ठस्य प्रथमेऽहनि रथन्तरं रथघोषेणोपाकुर्वन्ति। वाम-
देव्ययोने रथन्तरपृष्ठोत्पत्तिप्रकार इत्थं ज्ञातव्यः। रथन्तरस्य बार्हतप्र-
कार इत्थं ज्ञातव्यः। रथन्तरस्य बार्हतप्रगोथो योनिस्तत्र प्रथमायां त्रयो
गायत्र्याः पादा एकश्च जागतः। द्वितीयायां विष्टारपङ्क्तौ द्वौ गायत्रौ
पादौ द्वौ च जागतौ। अतो वामदेव्याधारायामृचि गायत्रीपादसद्भा-
वाद्गायत्र्यामुत्पन्नमित्युच्यते। साम्नः साम्नोत्पत्तिपक्षेऽपि स्तोत्रियद्वारा
पूर्वोक्त एव सम्बन्धः॥ ९॥
अथ बृहद्वैरूपयोर्गायत्रीयोनेः सकाशात् सृष्टिमाह—
स बृहदसृजत तत्स्तनयित्नोर्घोषोऽन्वसृज्यत स
वैरूपमसृजत तद्वा तस्य घोषोऽन्वसृज्यत ॥ १० ॥
बृहद्वैरूपयोरपि बार्हतप्रगाथाभ्यामेवोत्पत्तेस्तयोः पूर्ववद्गायत्रीपा-
दसद्भावाद्गायत्र्या एवोत्पत्तिस्तनयित्नुघोषेण बृहतः स्तुत्यशक्यत्वात्त-
त्समानेन दुन्दुभिघोषेणोपाकरणम्। तथा वा तद्घोषस्य रूपान्तरं
सृष्टत्वादुपवाजमाना वैरूपेण स्तुवीरन्नुपवाजमाना वा ॥ १० ॥
अथोक्तसाधनाद्वैराजसृष्टिमाह—
स वैराजमसृजत तदग्नेर्घोषोऽन्वसृज्यत ॥११॥
राजगानासम्भवादग्

सप्तमाध्याये नवमः खण्डः । २६९
अथ ततो रैवतात्पत्तिमाह ।
स रेवतीरसृजत तद्गवां घोषोऽन्वसृज्यत ॥१३॥
नन्वत्र रेवतीनामेव सृष्टिराम्नायते । उत्तरं वारवन्तीयमेव वार-
वन्तीनां स्तोत्रीयासु विधास्यति । सूत्रकारेणापि वारवन्तीयस्य स्तोत्रे 'धे-
नुः सम्वासयेयु'रित्याह ? नैष दोषः । अत्र रेवतीवारवन्तिययोर्विकल्पमेके
ब्रुवते । अन्ये तु रेवतीशब्देन स्तोत्रीया उच्यन्त इत्याहुः । निदानञ्च 'षष्ठे-
हनि रेवतीषु वारवन्तीयं पृष्ठं भवती'ति रेवतीनां गायत्रीत्वात्ततो रैव-
तसृष्टिसम्बन्धः ॥ १३ ॥
उक्तमर्थं संग्रहेण दर्शयति-
एतैर्वा एतानि सह घोषैरसृज्यन्त ॥ १४ ॥
एतैर्वा उक्तैः खलु घोषै रथादिसम्बन्धिभिः सहैतानि रथन्तरा-
दीन्यसृज्यन्तेति घोषाणां सह सृष्टिप्रयोजनं पूर्वमुक्तम् ॥ १४ ॥
उक्तार्थवेदनफलमाह-
सर्व्वेऽस्मिन् घोषाः सर्व्वाः पुण्या व्वाचो व्वदन्ति
य एवँ वेद ॥ १५ ॥
अस्मिन् वेदितरि-एनं विषयीकृत्येत्यर्थः । सर्व्वाः पुण्या इत्युक्तस्य
विवरणं पुण्या वाच एनमुच्चरन्तीत्यर्थः ॥ १५ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्याष्टमः खण्डः ।
अथ नवमः खण्डः ।
अथोक्तसम्बन्धमपेक्ष्य पृष्ठानां वामदेव्यत्वेन तदेव प्रशंसति-
पिता वै व्वामदेव्यं पुत्राः पृष्ठानि ॥ १ ॥
स्पष्टम् ॥ १ ॥
कुत इति तदुपपादयति-
एतस्माद्धा एतानि योनेरसृज्यन्त ॥ २ ॥
एतस्माद्वामदेव्ययोनेः सकाशाद्भवत्येवम् ॥ २ ॥
किं तत इत्याह-
तस्मात् पृष्ठानाꣳस्तोत्रं व्वामदेव्येनानुष्टुवन्ति शा-
न्त्यै ॥ ३ ॥
यस्मादेवन्तस्मात् षण्णामपि पृष्ठानां स्तोत्रं वामदेव्येन स्तुवन्ति ।
पृष्ठस्तोत्र

२६० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
एवमपि शान्तिः कथमिति तत्राह—
यद्वि पुत्रोऽशान्तं चरति पिता तच्छमयति ॥ ४ ॥
एवं लोकसिद्धत्वात् स्पष्टम् ॥ ४ ॥
अथ वामदेव्यस्यान्तरिक्षस्थानीयत्वञ्चाह—
अयं वै लोको मध्यमो वामदेव्यमेतस्माद्वा इमौ लो-
कौ विष्वञ्चावसृज्येतां बृहच्च रथन्तरञ्च ॥ ५ ॥
इदं वामदेव्यमयं मध्यमो लोकोऽन्तरिक्षं खल्वेेतस्मादन्तरिक्षा-
द्विष्वञ्चावभितोऽतो विद्यमानावयं च भूर्लोकोऽसौ द्युलोकश्चासृज्येतां
यद्बृहच्च रथन्तरं चास्ति ॥ ५ ॥
अस्त्वेवं त्रयाणां लोकत्रयात्मकत्वं कथमनेन वामदेव्यस्य स्तुति-
रिति तत्राह—
यद्रथन्तरेण स्तुवन्ति ये रथन्तराः पशवोऽन्तरीक्ष-
न्त उपश्रयन्ति यद्बृहता स्तुवन्ति ये बार्हताः पशवोऽन्त-
रीक्षन्त उपश्रयन्ति ते वामदेव्यस्य स्तोत्रेणावरुद्धाः॥६॥
यदि रथन्तरेण स्तुवन्ति ये राथन्तराः पशवः सन्ति ते सर्वेऽप्य-
न्तरिक्षमुपश्रयन्ति। एवं बृहत् स्तुत्यापि बार्हताश्च पशवोऽन्तरिक्षमेवो-
पश्रयन्ति। बृहद्रथन्तरयोरपि पशुहेतुत्वात्तदुभयफलभूताः पशवोऽप्यन्त-
रिक्ष्यमेवोपश्रयन्त्येवमेकैकस्तोत्रप्रयोगे । वामदेव्यस्य स्तोत्रप्रयोगे तु
उभयेऽपि पशवोऽवरुद्धाः स्युः। यद्वा यदुभयविधपशूनामन्तरिक्षाश्रयणं
तदन्तरिक्षरूपवामदेव्यस्तुतिप्रसादाल्लभ्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥
अथ वामदेव्यगाननियममाह—
ध्रुव आसीनो वामदेव्येनोद्गायेत्पशूनामुपावृत्त्यै ॥७॥
ध्रुवो निश्चल आसीन उपविष्टः। नियमगानं पशूनां सञ्चरतां पुनरु-
पावर्त्तनाय भवति ॥ ७ ॥
अथ वेदितुः फलमाह—
उपैनं पशव आवर्त्तन्ते य एवं वेद ॥ ८ ॥
सुस्पष्टम् ॥ ८ ॥
अथ ध्रुव आसीनो गायेदित्युक्तमेव नियमं वाक्यद्वयेन प्रपञ्चयति—
अन्तरिक्षं वै वामदेव्यमधून्वतेवोद्गेयमधूतमिवा-
न्तरिक्षं पशवो वै वामदेव्यमहिंसतेवोद्गेयं पशूना-

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण है:

सप्तमाध्याये नवमः खण्डः । २६१
महिꣳसायै ॥ ९ ॥
अधून्वतेव अङ्गान्यकम्पतेव । अहिंसतेव अङ्गान्यपीडतेव । सुम्नान-
मन्यत् ॥ ४ ॥
अथ वामदेव्यगाने प्रकारविशेषविषयं ब्रह्मवादिनः प्रश्नन्तदुत्तर-
श्चावतारयति—
कथमिव वामदेव्यं गेयमित्याहुः ॥ १० ॥
वामदेव्यं कथं केन प्रकारेण गेयमित्यस्येत्याहुरित्यभिज्ञानामुत्तरम्॥१०॥
इतिशब्दोक्तेन प्रकारविशेषं दर्शयति—
यथांकुली पुत्रान् सन्दश्यासम्भिन्दती हरति यथा
व्वातोऽप्सु शनैर्व्वाति ॥ ११ ॥
यथा—अंकुली मार्जारी स्वपुत्रान्सन्दश्यासम्भेदं कुर्व्वती हरति
यथा वा वायुः पर्व्वताग्रादिवैलक्षण्येनाप्सु शनैर्व्वात्येवङ्गेयमिति ॥११॥
अथ नियमान्तर

१६२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
तद्रूपत्वं स्तोतुकाम आह—
देवा वै पशून् व्यभजन्त ते रुद्रमन्तरायँस्तान्वा-
मदेव्यस्य स्तोत्र उपैक्षते ॥ १६ ॥
पूर्वं देवाः प्रजापतिना सृष्टान् पशून् व्यभजन्त परस्परं विभाग-
मकुर्वन् । ते विभजमाना विभागात् रुद्रमन्तरायन्नन्तरितवन्तः । तान्
वामदेव्यस्य स्तोत्रे क्रियमाणानुपैक्षते-उपेत्य पश्यति । पशून् घातु-
कामो रुद्रः ॥ १६ ॥
उक्तदोषपरिहाराय तस्यानिरुक्तत्वमाह—
अनिरुक्तङ्गेयम् ॥ १७ ॥
तस्मादिदानीन्तनैरप्यनिरुक्तं देवतायाः फलस्य वा कस्य चिन्नि-
र्वचनमकृत्वा वामदेव्यं गातव्यम्। अनिरुक्तकवतीव्यतिरिक्तास्वेतन्न गा-
तव्यमित्यर्थः ॥ १७ ॥
उक्तवैपरीत्ये दोषमाह—
यन्निराह रुद्राय पशूनपि दधाति रुद्रस्ताँत्समां
पशून् घातुको भवति ॥ १८ ॥
यद्यपि हि निराह निर्ब्रूते तां समान्तास्मिन् सम्वत्सरे रुद्राय पशू-
नपिदधाति स्थापितवान् भवति । स रुद्रस्तां समां पशून् घातुको
भवति । तस्मात् कवतीष्वेव गातव्यमिति तस्य स्तुतिः ॥ १८ ॥
अथ पशुकामस्य निरुक्तमपि स्तोत्रियान्तरं वामदेव्यस्य ग्राह्य-
मित्याह—
रेवतीषु व्वामदेव्येन पशुकामः स्तुवीत ॥ १९ ॥
'रेवतीर्न' इत्याद्या रेवत्यः ॥ १९ ॥
अथ तासां गोसम्बन्धमाह—
आपो वै रेवत्यः पशवो व्वामदेव्यमद्भ्य एवास्मै
पशून् प्रजनयति ॥ २० ॥
अद्भ्यो धान्यादिसमृद्धिस्तद्वारा रयिभूतं भवतीति रेवत्य आपः ।
वामदेव्यस्यान्तरिक्षरूपत्वात् पशुसम्बन्धः पूर्वमुक्तः । तथा सति
रेवतीषु वामदेव्यगानेनाद्भ्यः समुद्रात् पशूनेवास्मै यजमानाय प्रज-
नयति ॥ २० ॥
अथोक्तप्रयोगे किञ्चिद्दोषमाह—
अनर्त्तिः पशुतो भवति प्रजा त्वस्य मीलितेव

सप्तमाध्याये दशमः खण्डः । २६३
भवति ॥ २१ ॥
अवर्त्तिर्दारिद्र्यन्तद्राहित्यमनवार्त्तिः पशुतः पशुभिरनवर्त्तिरदरिद्रो
भवति । यदि तथाप्यस्य प्रजा पुत्रादिलक्षणा मीलितेव सङ्कुचितेव
भवति रेवतीनामुदकरूपत्वात् । बहूदकप्रदेशे प्रजासमृद्ध्यभावादित्य-
भिप्रायः ॥ २१ ॥
उक्तदोषपरिहाराय कवतीभ्य एव निर्वक्तव्यमित्याह—
कवतभ्यो ह्येति प्रजापतेः ॥ २२ ॥
हि यस्मात् पूर्वस्मिन् दोषोऽस्ति—अतः कशब्दवाच्यप्रजापतेः
सम्बन्धिनीभ्यः कवतीभ्य एति—एतव्यं वामदेव्यम् । यद्वा उक्तदोष-
रिहाराय कवतीभ्यो वामदेव्यमिति हीत्यनुवादः ॥ २२ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्य
नवमः खण्डः ।
अथ दशमः खण्डः ।
उक्तं सर्वेषु पृष्ठेषु द्वितीयनियमेन मैत्रावरुणसामेति । अधुना रथन्त-
रपृष्ठेनौधसं कार्य्यं बृहत् पृष्ठे श्यैतमिति विवक्षुराह—
इमौ वै लोकौ सहास्तान्तौ वियन्तावब्रूतां विवाहं
विवहावहै सह नावास्त्विति ॥ १ ॥
पूर्वमिमौ भूर्लोकद्युलोकौ सहास्तां तौ पश्चाद्वियुज्यमानावित्यब्रूतां
किमिति ? विवाहं विवधं पृथग्वहनं विवहावहै करवावहै । आख्यातगतो
विवाहशब्दोऽनुवादः । परस्परोपकार्य्योपकारकभावं करवावहा इत्यर्थः ।
तदेवाह सह नावास्त्विति यदेकेन लब्धं तदुभयोरस्त्वित्युक्त्वा तथा
कुरुतामित्यर्थः ॥ १ ॥
अथ विवाहप्रकारं दर्शयति—
तयोरयममुष्मै श्यैतं प्रायच्छन्नौधसमसावस्मै ॥ २ ॥
तयोर्म्मध्येऽयं भूर्लोकोऽमुष्मै द्युलोकाय स्वस्वभूतं श्यैतं साम
प्रायच्छत्तथाऽसौ द्युलोकोऽस्मै भूर्लोकाय नौधसं प्रायच्छत् ॥ २ ॥
ततः किञ्जातमित्याह—
तत एनयोर्न्निधने विपर्य्यक्रामतां देवविवाहो वै
श्यैतनौधसे ॥ ३ ॥

ततः परस्परविवाहादेतयोः श्यैतनौधसयोर्निधने विपर्य्यक्रामतां
विपरीत्याश्रयतां व्यत्यस्ते अभूतामित्यर्थः। श्यैतनौधसे सामनीयं
परस्परं विवाहं कृतवती। असौ देवविवाहो देवेभ्यः कृतो विवाहः खलु।
अतो नातिक्रमणीय इत्यर्थः॥ ३ ॥
अथोक्तार्थवेदनफलमाह—
प्रत्रसीयाꣳसं विवाहमाप्नोति य एवँ वेद ॥ ४ ॥
प्राप्नोतीति सम्बन्धः॥ ४ ॥
अथ रथन्तरबृहतोरन्यतरस्यापि प्रयोगे लोकत्रयप्राप्तिफलं वक्तु-
मुभयोः प्रयोगेन कॢप्तिं दर्शयति ।
इतो वा इमे लोका ऊर्ध्वाः कल्पमाना यन्त्यमुतो-
ऽर्वाञ्चः कल्पमाना आयन्ति ॥ ५ ॥
रथन्तरं पृष्ठं कुर्व्वते यजमानाय इतोऽस्माल्लोकादारभ्योर्ध्वाः उप-
र्युपरि वर्त्तमाना भूरादिलोकाः कल्पमानाः स्वं स्वं भोगं प्रयच्छन्तो
यन्ति। तथा बृहत पृष्ठं कुर्वतोऽमुतः स्वर्गादारभ्य स्वं स्वं भोगं कल्प-
माना अर्वाञ्चोऽवाङ्मुखा आयन्ति त्रयोऽपि लोकाः॥ ५ ॥
तयोरन्यतरानुष्ठानेऽपि लोकत्रयात् कॢप्तिं दर्शयति ।
यद्रथन्तरेण स्तुवन्तीमँल्लोकं तेन युनक्त्यन्तरिक्षं
वामदेव्येन नौधसेनामुं यद् बृहता स्तुवन्त्यमुँल्लोकं तेन
युनक्त्यन्तरिक्षं वामदेव्येन श्यैतेनेमम् ॥६॥
यद्रथन्तरेण स्तुवन्त्युद्गातारस्तेनेमं भूर्लोकं युनक्ति भोगसा-
धनत्वेन यजमानस्तस्य तल्लोकरूपत्वात् । वामदेव्येनान्तरिक्षलोकं
युनक्ति तल्लोकभोगं प्राप्नोति तेन यजमानः। 'अयं वै लोको मध्यमो
यद्वामदेव्यमि'त्युक्तत्वात् 'नौधसेनामुं लोकं युनक्ति यजमानः' एवं बृहत
पृष्ठविषयेऽपि व्याख्येयम् ॥ ६ ॥
अथोक्तार्थवेदनफलं दर्शयति —
कॢप्तानिमाँल्लोकानुपास्ते य एवँ वेद ॥ ७ ॥
स्वस्वभोगभरितान् लोकानाप्नोतीत्यर्थः॥ ७ ॥
पूर्वत्र नौधसेनामुं श्यैतेनेममिति यदुक्तं तत् स्पष्टं दर्शयति ।
बृहद्रथन्तरे वै श्यैतनौधसे यद्रथन्तराय नौधसं
प्रति प्रयुञ्जन्ति बृहदेवास्मै तत्प्रति प्रयुञ्जन्ति बृहद्वयै-

यहाँ दिए गए पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति सटीक लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

सप्तमाध्याये दशमः खण्डः । २६५
तत्परोक्षं यन्नौधसं यद् बृहते श्यैतं प्रति प्रयुञ्जन्ति रथ-
न्तरमेवास्मै तत्प्रति प्रयुञ्जन्ति रथन्तरꣳ ह्येतत्परोक्षं
यच्छ्यैतम् ॥ ८ ॥
'अल्पाच्तरम्'इति बृहतोऽल्पत्वेन पूर्वनिपाताद्रथन्तरं वै श्यैतं वृहद्वै
नौधसमिति क्रमोऽवगन्तव्यः । अथ 'अग्निर्मूर्द्धा' 'भुवो यज्ञस्य' हविषो
याज्यानुवाक्ये इत्युक्ते 'अग्निर्मूर्द्धा' इत्येषानुवाकानुवाक्या 'भुवो यज्ञस्य'
इत्येषा याज्या तद्वदत्रापि । एवं सत्यनेन रथन्तरबृहतयोः श्यैतनौधस-
रूपत्वप्रतिपादनेन श्यैतनौधसयोर्द्युलोकभूलोकयोः सम्बन्ध उक्तो
भवति । यद्येनं रथन्तराय नौधसं साम प्रति प्रयुञ्जन्

स्पष्टम् ॥ ११ ॥
नौधसमुक्त्वा श्यैतं विधास्यामीति प्रतिजानीते—
अथैतच्छ्यैतम् ॥ १२ ॥
वक्ष्यतीति वाक्यशेषः ॥ १२ ॥
अथ नित्यमपि श्यैतमभिसन्धिभेदेन पशुकामप्रयोगार्थमपि विधि-
त्सुस्तस्य पशुसम्बन्धं दर्शयति—
प्रजापतिः पशूनसृजत तेऽस्मात्सृष्टा अपाक्रामꣳस्ता-
नेतेन साम्नाभिव्याहरत्तेऽस्मा अतिष्ठन्त ते शेत्या अभवन्
यच्छेत्या अभवंꣳस्तस्माच्छ्यैतं पशवो वै श्यैतम् ॥ १३॥
पूर्वं प्रजापतिना सृष्टाः पशवस्तस्मै भोगायानवकल्प्यमानास्त-
तोऽपाक्रामन्। तानेतेन श्यैतेन साम्नाभिव्याहरत् आभिमुख्येनाह्वयत् ।
तस्योत्तमे पादे 'हुम्' इति पशुघोषानुकरणस्य विद्यमानत्वात्त आहूता
अस्मै प्रजापतये भोगायातिष्ठन्त समजानत । अतस्ते श्यैता अभवन् ।
श्येतशब्दश्च श्वयतेर्गतिकर्मणोवाश्नातेर्व्याप्तिकर्म्मण उत्पन्नः । अतः
शेत्याः शेतव्या अभवन्नित्यर्थः। अतस्तद्धेतुत्वेन श्येतत्वं सामान्त्याक्षर-
यकारमादौ सम्बध्य श्यैतमिति प्रयुक्तं ब्राह्मणे । अतः पश्वाह्वानसाध-
नत्वात् श्यैतं पशव एव ॥ १३ ॥
अथ पशुकामाय विधत्ते—
पशुकाम एतेन स्तुवीत पशुमान् भवति ॥ १४ ॥
स्पष्टम् ॥ १४ ॥
अथ श्यैतस्यान्त्यपादे 'हुंमा' इत्येतस्य विद्यमानत्वात् प्रजानां वृ-
द्धिसाधनमेतत्सामेति प्रशंसति—
प्रजापतिः प्रजा असृजत ताः सृष्टा अशोचंꣳस्ताः
श्यैतेन हुंमा इत्यभ्यजिघ्रत्ततो वै ताः समैधन्त समेध-
न्ते ताꣳ समां प्रजा यत्रैवं विद्वाञ्छ्यैतेनोद्गायति ॥ १५॥
पूर्वं प्रजापतिना सृष्टाः प्रजा अनभिवृद्ध्या अशोचन् । ताः प्रजाः
श्यैतेन तत्र ह्येता 'हुंमा' इत्येनेनाभ्यजिघ्रत् शिर आघ्रातवान्। ततः खलु
ताः समैधन्त सम्यगवर्द्धन्त । अतो यत्रैवमुक्तार्थाभिज्ञः श्यैतेनोद्गायति
तां समां तस्मिन् संवत्सरे प्रजाः समेधन्ते सम्यग्वर्द्धन्ते ॥ १५ ॥
अथोद्गाता श्यैतेनोद्गायति प्रजासम्वर्द्धको भवतीति तद्दर्शयति—
एष वै यजमानस्य प्रजापतिर्यदुद्गाता यच्छ्यैतेन हि-

अष्टमाध्याये प्रथमः खण्डः । २६७
ङ्करोति प्रजापतिरेव भूत्वा प्रजा अभिजिघ्रति ॥ १६ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १६ ॥
तत्रत्यवसुनिधनं प्रशंसति—
०वसुनिधनं भवति पशवो वै ०वसु पशुष्वेव प्रति-
तिष्ठति ॥ १७ ॥
पशूनां निवाससाधनत्वेन धनरूपत्वं प्रसिद्धमतस्तत्प्रयोगेण प-
शुषु प्रतिष्ठितो भवति यजमानः ।
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहार्द्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १७ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्त्तकश्रीवीरबुक्कभूपा-
लसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये
सामवेदार्थप्रकाशे ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्य
दशमः खण्डः ।
सप्तमाध्यायः समाप्तिमगमत् ।
अष्टमोऽध्यायः ।
अथ प्रथमः खण्डः ।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
उक्तो माध्यन्दिनस्तस्मिंश्च पवमानश्च सप्तमे वरुणहोत्रादीनाञ्च
पृष्ठानि त्रीण्युक्तानि यथाक्रमं तस्मिन् । ब्रह्मसामानि काम्यानि कालेयतः
आर्षभं यज्ञायज्ञीयमुक्थानि प्रवक्ष्यन्तेऽधुनाष्टमे। श्येतनौधसे उभे अपि
नित्य एवाग्निष्टोमे विकल्पेन प्रयुज्यमाने अभिसन्धिभेदात्काम्ये अपि
भवत इत्युक्तमथाभिचारप्रयोगार्थं ब्रह्मसाम विदधाति—
आष्कारणिधनं काण्वं ०वषट्कारणिधनमभिचरणी-
यस्य ब्रह्मसाम कुर्यादभिनिधनम्माध्यन्दिने पवमाने॥१॥
अभिचरणीयस्याभिचारसम्बन्धिनस्तत्प्रयोजनस्य यागस्य ब्रह्म-
साम ब्राह्मणाच्छंसिनः साम वषट्कारनिधनं कुर्यात् 'अभित्वा
पूर्व्वपीतये' इत्यत्र ब्रह्मसाम कार्ये तत्र 'उपा'निधनमस्ति तत् स्थाने