ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

सप्तमाध्याये दशमः खण्डः । २६३
भवति ॥ २१ ॥
अवर्त्तिर्दारिद्र्यन्तद्राहित्यमनवार्त्तिः पशुतः पशुभिरनवर्त्तिरदरिद्रो
भवति । यदि तथाप्यस्य प्रजा पुत्रादिलक्षणा मीलितेव सङ्कुचितेव
भवति रेवतीनामुदकरूपत्वात् । बहूदकप्रदेशे प्रजासमृद्ध्यभावादित्य-
भिप्रायः ॥ २१ ॥
उक्तदोषपरिहाराय कवतीभ्य एव निर्वक्तव्यमित्याह—
कवतभ्यो ह्येति प्रजापतेः ॥ २२ ॥
हि यस्मात् पूर्वस्मिन् दोषोऽस्ति—अतः कशब्दवाच्यप्रजापतेः
सम्बन्धिनीभ्यः कवतीभ्य एति—एतव्यं वामदेव्यम् । यद्वा उक्तदोष-
रिहाराय कवतीभ्यो वामदेव्यमिति हीत्यनुवादः ॥ २२ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्य
नवमः खण्डः ।
अथ दशमः खण्डः ।
उक्तं सर्वेषु पृष्ठेषु द्वितीयनियमेन मैत्रावरुणसामेति । अधुना रथन्त-
रपृष्ठेनौधसं कार्य्यं बृहत् पृष्ठे श्यैतमिति विवक्षुराह—
इमौ वै लोकौ सहास्तान्तौ वियन्तावब्रूतां विवाहं
विवहावहै सह नावास्त्विति ॥ १ ॥
पूर्वमिमौ भूर्लोकद्युलोकौ सहास्तां तौ पश्चाद्वियुज्यमानावित्यब्रूतां
किमिति ? विवाहं विवधं पृथग्वहनं विवहावहै करवावहै । आख्यातगतो
विवाहशब्दोऽनुवादः । परस्परोपकार्य्योपकारकभावं करवावहा इत्यर्थः ।
तदेवाह सह नावास्त्विति यदेकेन लब्धं तदुभयोरस्त्वित्युक्त्वा तथा
कुरुतामित्यर्थः ॥ १ ॥
अथ विवाहप्रकारं दर्शयति—
तयोरयममुष्मै श्यैतं प्रायच्छन्नौधसमसावस्मै ॥ २ ॥
तयोर्म्मध्येऽयं भूर्लोकोऽमुष्मै द्युलोकाय स्वस्वभूतं श्यैतं साम
प्रायच्छत्तथाऽसौ द्युलोकोऽस्मै भूर्लोकाय नौधसं प्रायच्छत् ॥ २ ॥
ततः किञ्जातमित्याह—
तत एनयोर्न्निधने विपर्य्यक्रामतां देवविवाहो वै
श्यैतनौधसे ॥ ३ ॥