ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

षष्ठाध्याये षष्ठः खण्डः। २४९
'अस्' इतिनिधनेनापानमन्तरभिसमवेष्टत समावृणोत्। अनेनोभय-
त्रानुगतं सकारमेव पूर्वनिधनमुभयोरासीदिति मन्तव्यम् ॥ ११ ॥
ज्योगामयाविने ते उभे विदधाति—
प्राणापानौ वै बृहद्रथन्तरे ज्योगामयाविन उभे कु-
र्यादपक्रान्तौ वा एतस्य प्राणापानौ यस्य ज्योगामयति
प्राणापानावेवास्मिन्दधाति ॥ १२ ॥
'हस्'इति निधनस्य प्राणमुदजयद्धेतुत्वात्तन्निधनं बृहत्सामापि प्राण
एव। अपानसंवेष्टनहेतुत्वात् 'अस्'इति निधनस्य तद्युक्तं रथन्तरमपानम्।
तथा सति यस्य ज्योगामयति तस्य प्राणापानावपक्रान्तौ खलु। अत-
स्तस्य प्रयोग उभे बृहद्रथन्तरे कुर्यात्। तेनास्मिन् रोगिणि प्राणापाना-
वेव दधाति पुनः स्थापयति। माध्यन्दिने पवमाने बृहतीषु रथन्तरं का-
र्यं बृहत्सामपृष्ठं कार्यमिति तयोर्व्यवस्था ॥ १२ ॥
अथ बृहद्रथन्तरप्रसङ्गात्तद्विषयं कञ्चित्प्रश्नमुपक्षिपति—
यान्वित्याहुरुभे बृहद्रथन्तरे बहिर्णिधने कस्माद् बृह-
द्बहिर्णिधनानि भजतेऽन्तर्णिधनानि रथन्तरमिति॥१३॥
'हस् अस्' इति बृहद्रथन्तरयोरुभयोर्बहिर्निधनत्वात् कथं ? बार्ह-
तेष्वहःसु श्येतादीनि बहिर्निधनानि प्रयुज्यन्ते रथन्तरेष्वन्तर्निधनानि
प्रयुज्यन्ते ॥ १३ ॥
रथन्तरेष्वन्तर्निधनानि नौधसादीनि यदि विरुद्धमित्याक्षिपेयु-
स्तेषामुत्तरम्—
प्राणो बृहत्तस्माद्बहिर्णिधनानि भजते बहिर्हि प्रा-
णोऽपानो रथन्तरं तस्मादन्तर्णिधनानि भजतेऽन्त-
र्ह्यपानः ॥ १४ ॥
बृहतः प्राणरूपत्वाद्वहिर्निधनभाक्त्वं युक्तन्तत्र हेत्वभिधानं 'बहि-
र्हि प्राण' इति रथन्तरं त्वपान एव तस्मादन्तर्वर्त्यपानरूपत्वादन्तर्निध-
नभाक्त्वम्। तस्मादित्यस्य विवरणमन्तर्ह्यपान इति ॥ १४ ॥
निधनवैषम्ये हेत्वन्तरमाह—
महावृक्षौ वै बृहद्रथन्तरे निधनेन समर्ये ॥१५॥
बह्वाश्रयत्वाद्वृहद्रथन्तरे महावृक्षत्वेन निरूप्येते। अतस्ते निधनेन
विषमेण समर्ये सङ्गमयितव्ये ॥ १५ ॥
निधनसाम्ये दोषमाह—