ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

१६० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
यद्द्वै महावृक्षौ समृच्छेते बहु तत्र निर्भग्नं प्रभ-
ग्नꣳ शेते ॥ १६ ॥
यद्यत्र खलु महावृक्षौ समृच्छेते । तत्र बहुशाखास्वङ्गादिकं परस्पर-
संघर्षणान्निर्भग्नं प्रभग्नं च सङ्कच्छेते भूमौ वैषम्ये तु नोक्तदोष इत्यर्थः॥१६॥
अथ बृहद्रथन्तरयोरन्यतरप्रयोगेऽप्यन्तरस्यापि फलसिद्धयेतयो-
र्द्वयोर्माहात्म्यं मनसा ज्ञातव्यमित्याह—
ऐरं वै बृहदैडꣳरथन्तरम्मनो वै बृहद्वाग्रथन्तरꣳ
साम वै बृहदृग्रथन्तरं प्राणो वै बृहदपानो रथन्तरमसौ
वै लोको बृहदयंꣳरथन्तरमेतानि मनसान्वीक्ष्योद्गाये
त्क्लृप्ताभ्यामेवाभ्यामुद्गायति ॥ १७ ॥
यद्बृहत्सामतदैरं वै'इरा-अन्नं तत्सम्बन्धि तत्साधनमित्यर्थः । यद्रथ-
न्तरन्तदैडं वै पशुसाधनं खलु शिष्टं सुज्ञानम् । एतानीरादिरूपाण्येते-
योः सम्बन्धीनि मनसाऽन्वीक्ष्य सम्भाव्य पश्चादेते उद्गायेत्।एवं कुर्वन्नु
द्गाताऽन्यतरप्रयोगेऽपि क्लृप्ताभ्यां प्रयुक्ताभ्यामुभाभ्यामुद्गायति । उ-
भयोरुद्गाने यत् फलन्तदन्यतरेणापि लभत इत्यर्थः । एतेषां मनसान्वी-
क्षणस्यान्यतरप्रयोगेऽपि कर्त्तव्यत्वं सूत्रकारोऽप्याह 'बृहता रथन्तरेण
वा स्तोष्यमाणः प्राक् स्तोमयोगाद्दश व्याहतीर्मनसा ध्यायेदैरमैड-
मिती'ति ॥ १७ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्य
षष्ठः खण्डः ।
अथ सप्तमः खण्डः ।
बृहद्रथन्तरयोः स्तुतिप्रकारं समुच्चित्य दर्शयति—
पशवो वै बृहद्रथन्तरे अष्टाक्षरेण प्रथमाया ऋचः
प्रस्तौत्यष्टाशफाꣳस्तत्पशूनवरुन्धे ॥ १ ॥
बृहद्रथन्तरे उभे अपि पशवो वै तयोरनुष्ठानात् सिद्धेः । अत उभयोः
प्रथमाया ऋचः 'अभित्वा'त्वामिद्धि' इत्यनयोर्ऋचोरित्यर्थः । अष्टाक्षरे-
णादितोऽष्टाक्षरैः प्रस्तौति प्रस्तावभागं गायेत् । 'अष्टाक्षरसंख्या ऋगक्ष-
रसंख्या ऋगक्षरमात्रविषया न स्तोभादिविशिष्टविषया 'अभित्वाशूर-
नोनुमो वा' इति रथन्तरे 'औ हो ई त्वामिद्धि हवामहा३ए' इति बृहती-