ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

२४८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
ज्येष्ठब्राह्मणं वा एतत् ॥ ७ ॥
ज्येष्ठं प्रथमं ब्राह्मणं यस्य बृहत एतत् ज्येष्ठब्राह्मणम् । तथाहि रथन्त-
रसृष्टिप्रकाशकात्स वाचं व्यसृजत सा वाग्रथन्तरमन्वपद्यत तद्रथन्तरं
मर्त्या इत्यादिकाद् ब्राह्मणात्प्रथमं बृहत्सामप्रकाशकं तस्य यन्मनस्या-
सीत्तद्वृहत् समभवदिति ब्राह्मणं पूर्वभावित्वाज्ज्येष्ठम् । अतः पश्चादु-
त्पन्नस्यापि बृहतो रथन्तरादपि ज्येष्ठपुत्रत्वं युक्तम् ॥ ७ ॥
अथ विदुषः फलम्—
प्रज्यैष्ठ्यमाप्नोति य एवँ वेद ॥ ८ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ८ ॥
एवं बृहतो ज्येष्ठत्वं सिद्धं कथं रथन्तरस्य पूर्वप्रयोगप्राप्तिरिति
कश्चिद्ब्रह्मवादिनां प्रश्नमवतारयति—
यन्वित्याहुर्बृहत्पूर्वं प्रजापतौ समभवत्कस्माद्रथ-
न्तरं पूर्वं योगमानश इति ॥ ९ ॥
यद्यदि नु-अथ-इति-एवं वक्ष्यमाणप्रकारेणाहुर्ब्रह्मवादिनः । इति
शब्दानिर्दिष्टमर्थं विवृणोति । बृहत्साम पूर्वं प्रजापतौ सम्भूतम् । कस्मात्का-
रणाद्रथन्तरं सामोभयसामसु अहःसु पृष्ठ्यषडहादिषु सर्वेषु पृष्ठ्ये-
षु पूर्वं योगमानश इति प्रयोगं प्राप्नोति ॥ ९ ॥
तस्य परिहारमाह—
बृहदेव पूर्वꣳ समभवद्रथन्तरन्तु पूर्वꣳ सृष्ट्याऽसृ-
जत तस्मात्पूर्वं योगमानशे ॥ १० ॥
यद्यपि बृहदेव पूर्वं प्रजापतेर्मनसि समभवत् । न पितुर्विशेषोऽस्ति
रथन्तरं पूर्वं सृष्ट्या उत्पत्त्या असृजत सृष्टमभूत् । तस्मादिति तस्यैवो-
पसंहारः ॥ १० ॥
अथ ज्योगामयाविनः प्रयोग उभेऽपि कार्ये इति विवक्षुराह—
तयोः समानन्निधनमासीत्तस्मिन्नातिष्ठेतान्त आजि-
मैतां तयोर्हासिति बृहत्प्राणमुदजयदसिति रथन्तरम-
पानमभिसमवेष्टत ॥ ११ ॥
पूर्वं द्वयोर्बृहद्रथन्तरयोः समानं निधनमासीत् । तस्मिन्नेकस्मिन्नि-
धने नातिष्ठेतां न समजानीताम् । ममैवेदम ममैवेदमिति कलहमकुरुता-
न्तदर्थन्त आजिं संग्रामं समेतां समगच्छताम् । तयोर्मध्ये बृहत्
स्वेन निधनेन ‘हम्’ इत्यनेन प्राणमुदजयत् जितवत् । रथन्तरन्तु स्वेन-