ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

स्पष्टम् ॥ ११ ॥
नौधसमुक्त्वा श्यैतं विधास्यामीति प्रतिजानीते—
अथैतच्छ्यैतम् ॥ १२ ॥
वक्ष्यतीति वाक्यशेषः ॥ १२ ॥
अथ नित्यमपि श्यैतमभिसन्धिभेदेन पशुकामप्रयोगार्थमपि विधि-
त्सुस्तस्य पशुसम्बन्धं दर्शयति—
प्रजापतिः पशूनसृजत तेऽस्मात्सृष्टा अपाक्रामꣳस्ता-
नेतेन साम्नाभिव्याहरत्तेऽस्मा अतिष्ठन्त ते शेत्या अभवन्
यच्छेत्या अभवंꣳस्तस्माच्छ्यैतं पशवो वै श्यैतम् ॥ १३॥
पूर्वं प्रजापतिना सृष्टाः पशवस्तस्मै भोगायानवकल्प्यमानास्त-
तोऽपाक्रामन्। तानेतेन श्यैतेन साम्नाभिव्याहरत् आभिमुख्येनाह्वयत् ।
तस्योत्तमे पादे 'हुम्' इति पशुघोषानुकरणस्य विद्यमानत्वात्त आहूता
अस्मै प्रजापतये भोगायातिष्ठन्त समजानत । अतस्ते श्यैता अभवन् ।
श्येतशब्दश्च श्वयतेर्गतिकर्मणोवाश्नातेर्व्याप्तिकर्म्मण उत्पन्नः । अतः
शेत्याः शेतव्या अभवन्नित्यर्थः। अतस्तद्धेतुत्वेन श्येतत्वं सामान्त्याक्षर-
यकारमादौ सम्बध्य श्यैतमिति प्रयुक्तं ब्राह्मणे । अतः पश्वाह्वानसाध-
नत्वात् श्यैतं पशव एव ॥ १३ ॥
अथ पशुकामाय विधत्ते—
पशुकाम एतेन स्तुवीत पशुमान् भवति ॥ १४ ॥
स्पष्टम् ॥ १४ ॥
अथ श्यैतस्यान्त्यपादे 'हुंमा' इत्येतस्य विद्यमानत्वात् प्रजानां वृ-
द्धिसाधनमेतत्सामेति प्रशंसति—
प्रजापतिः प्रजा असृजत ताः सृष्टा अशोचंꣳस्ताः
श्यैतेन हुंमा इत्यभ्यजिघ्रत्ततो वै ताः समैधन्त समेध-
न्ते ताꣳ समां प्रजा यत्रैवं विद्वाञ्छ्यैतेनोद्गायति ॥ १५॥
पूर्वं प्रजापतिना सृष्टाः प्रजा अनभिवृद्ध्या अशोचन् । ताः प्रजाः
श्यैतेन तत्र ह्येता 'हुंमा' इत्येनेनाभ्यजिघ्रत् शिर आघ्रातवान्। ततः खलु
ताः समैधन्त सम्यगवर्द्धन्त । अतो यत्रैवमुक्तार्थाभिज्ञः श्यैतेनोद्गायति
तां समां तस्मिन् संवत्सरे प्रजाः समेधन्ते सम्यग्वर्द्धन्ते ॥ १५ ॥
अथोद्गाता श्यैतेनोद्गायति प्रजासम्वर्द्धको भवतीति तद्दर्शयति—
एष वै यजमानस्य प्रजापतिर्यदुद्गाता यच्छ्यैतेन हि-