ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

[Header] सप्तमाध्याये सप्तमः खण्डः । २५३

प्रस्तोतोद्गातारं प्रवर्त्तयति प्रेरयति । अतस्तत्परिहाराय समुद्रमन्त-
र्द्धाय व्यवधायोद्गायेदुद्गाता । समुद्रस्यान्तर्धातुमशक्यत्वात्तदुपाय
उच्यते वागिति । वागेवेदमित्यादेयं मनस्याधानं कर्त्तव्यं ध्यातव्य-
मित्यर्थः । वाचः समुद्रस्य च कः प्रसङ्ग ? इत्यत्राह यः समुद्रः स वाग्वै ।
समुद्रवत् सर्वपदार्थानां स्वान्तर्निधानाद्वाक् समुद्र इत्युच्यते । तथा च
वाङ्निधानेन समुद्रमेवान्तर्निहितवान् भवत्यहिंसायै ॥ ९ ॥
अथोक्तदोषपरिहाराय तत्र कञ्चिद्विशेषमाह—
बलवद्गेयं व्वज्रमेवं प्रवृत्तं प्रत्युद्गृह्णाति ॥ १० ॥
बलवदिति स्पष्टाक्षरमुद्गात्रा गातव्यम्।तथा सत्यस्य दौर्बल्याभावा-
त्प्रस्तावस्वरूपं वज्रमेवोद्गृह्णात्यूर्ध्वमेव स्तभ्नाति ॥ १० ॥
तत्रैवोपायान्तरमाह—
बल्वला कुर्व्वता गेयमभिलोभयतेव व्वज्रमेवाभि-
लोभयति ॥ ११ ॥
बल्वला कुर्व्वता गेयं स्तोभवता गेयमभिलोभयता--इवेति । अभि-
लोभनं हिंसनं वज्रमभिलोभयामीति ध्यायता गेयमित्यर्थः । तथा सति
वज्रमेवाभिलोभयति हिनस्ति ॥ ११ ॥
रथन्तरगाने नियमविशेषमाह—
क्षिप्रङ्गेयं॑ स्वर्ग॑स्य लोकस्य समष्ट्यै॑ ॥ १२ ॥
क्षिप्रमविलम्बेन गातव्यम् । तच्च स्वर्गस्याविलम्बेन समष्ट्यै संप्राप्त्यै
भवति ॥ १२ ॥
अत्रैव नियमविशेषमाह—
देवरथो वै रथन्तरमक्षरेणाक्षरेण प्रतिष्ठापयतोद्गेय-
मरेणारेण हि रथः प्रतितिष्ठति ॥ १३ ॥
रथन्तरं साम देवानां वै रथः। तदक्षरेणाक्षरेण प्रतिष्ठापयतोद्गेयम् ।
हि यस्माद्रथः अरेणारेण रथाङ्गस्य शङ्कवो नेम्याधारभूता अराः प्र-
त्यरं हि रथः प्रतितिष्ठति ॥ १३ ॥
अथ तस्य भूस्पर्शनं विधत्ते—
यो वै देवरथमन्वन्वालभ्यातिष्ठत्यवास्मात्पद्यत इयं
वै देवरथ इमामालभ्योद्गायेन्नास्मादवपद्यते ॥ १४ ॥
यो हि देवरथं रथन्तरमन्वन्वालभ्यालम्भनं स्पर्शनमकृत्वा आतिष्ठ-
त्यारोहति सोऽस्माद्देवरथादवपद्यतेऽधःपतति । यथा लौकिकरथमन्-
२३ ता०