ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

ति विभागसंज्ञेनाष्टाक्षरप्रस्तावेनाष्टाशफान् पशून् प्राप्नोति यजमानः ॥१॥
अथोत्तरयोर्ऋचोः प्रस्तावभागमाह—
द्व्यक्षरेणोत्तरयोर्ऋचोः प्रस्तौति द्विपाद्यजमानो य-
जमानमेव यज्ञे पशुषु प्रतिष्ठापयति ॥ २ ॥
रथन्तरस्योत्तरयोर्ऋचोः ‘ईशानमस्य जगतः’ ‘न जातो न जनिष्यते’
इत्यनयोर्ऋचोः ‘ईशो वा न जीवे’ति द्व्यक्षरेण प्रस्तावभागं गायेत्। तथा
च बृहति ‘औ हाई तु वा३मे औहाई महा३ ए’ इति द्व्यक्षरेण प्रस्तौति ।
द्व्यक्षरस्यैाकाष्टाक्षरं मिलित्वा प्रशस्यते । यजमानोऽपि द्विपात्तमेव यज्ञे
यज्ञफलभूतेषु पशुषु प्रतिष्ठापयति प्रस्तोता ॥ २ ॥
अथ प्रस्तावमुक्त्वा रथन्तरस्य प्रतिहारभागनियममाह—
पञ्चाक्षरेण रथन्तरस्य प्रतिहरति पाङ्क्ताँस्तत्पशून-
वरुन्धे ॥ ३ ॥
आ ईशानमार२३ ईन्द्रा३’ इति प्रथमायां ‘न जातो नार ३ जा३’ इति
मध्यमायां ‘गव्यन्नस्त्वार ३हा३’ इत्युत्तमायामिति रथन्तरस्य तिसृष्वपि
प्रतिहारनियमात्तेन पञ्चाक्षरप्रतिहारेण पाङ्क्तानवयवगतपञ्चसंख्या-
योगेन पङ्क्तिसम्बन्धान् पशूनवरुन्धे यजमानः । रोमाणि त्वङ्मांसास्थि-
मज्जेति पशूनां पञ्चावयवाश्चत्वारः पादा आत्मा चेति वा ॥ ३ ॥
अथ बृहतः प्रतिहारभागमाह—
चतुरक्षरेण बृहतः प्रतिहरति चतुष्पदस्तत्पशून-
वरुन्धे ॥ ४ ॥
बृहतः प्रथमायां ‘त्वां काष्ठा ४ औ होवा’ इति । मध्यमायां ‘महस्तघा
३४ औहो वा’ इति । उत्तमायां ‘सत्रावाजा ३४ औहो वा’ इति ॥ ४ ॥
अथ बृहद्रथन्तरयोः ककुबुत्तरा गानं विदधाति—
न वै बृहन्न रथन्तरमेकञ्छन्दो यच्छत्ततः ककुभा-
वुत्तरे उपादधुस्तस्माद्बृहती प्रथमा ककुभावुत्तरे तस्मा-
द्वैबृहद्रथन्तरे एकर्चेन कुर्व्वन्ति न हि ते एकञ्छन्दोऽ-
यच्छत् ॥ ५ ॥
बार्हते प्रगाथे बृहद्रथन्तरे गीयेते तत्र पूर्वा बृहत्युत्तरा विष्टा-
रपङ्क्तिः । एवञ्च सत्युक्तेप्रगाथे एकां बृहतीं द्वे ककुभौ च सम्पादयितु-
म्प्राह । बृहतसाम रथन्तरं वा एकं छन्दो न खल्वयच्छत्-नियन्तुन्न श-