ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

चतुर्थाध्याये नवमः खण्डः । १३५
इतिश्रुतेः' ऊर्ग्रूपैवैदुम्बरी, गृहपतिः खलु ऊर्जोऽन्नस्य यन्ता नियन्ता
प्रदातेत्यर्थः । तस्मादौदुम्बरीधारणेन ऊर्जमन्नमेव एभ्यः सत्रिभ्यो यच्छ-
ति ददाति ॥ १५ ॥
अथ सर्वेषां वाग्यमनं विधत्ते—
वाचं यच्छन्ति ॥ १६ ॥
आनक्षत्रदर्शनादेतद्वाग्यमनम् ॥ १६ ॥
अथैतत् स्तौति—
दुग्धानीव वै तर्हि छन्दाꣳसि यातयामान्यन्तग-
तानि तान्येव तद्रसेनाप्याययन्ति ॥ १७ ॥
तर्हि तस्मिन् काले पूर्वेष्वहःसु दुग्धानि इव वै दुग्धान्येव छन्दांसि
अतोऽन्तगतानि यातयामानि गतरसानि तत्तथा सति अनेन वाग्यमनेन
तान्येव छन्दांसि रसेनाप्याययन्ति पुनः सारयुक्तानि कुर्वन्ति ॥ १७ ॥
प्रकारान्तरेण स्तौति—
अथो श्वस्तनमेवाभिसन्तन्वन्ति ॥ १८ ॥
अथो अपि च श्वस्तनं परस्मिन् दिवसे कर्त्तव्यं कर्मैवाभिलक्ष्य वाचं
सन्तन्वन्ति श्वस्तने कर्मणि वाचा निष्पाद्यं स्तुतशस्त्रादिकं कुर्वन्ति
वाग्यमनेन सम्पादयन्तीत्यर्थः ॥ १८ ॥
अथ गवामयनस्य सत्रत्वेनादक्षिणत्वादक्षिणाभावाद्यं स्तुतशस्त्रा-
दिकं कुर्वन्ति कृतं वा समृद्ध्यभावमाशंक्य तां सम्पादयति—
आत्मदक्षिणं वा एतद्यत्सत्रम् ॥ १९ ॥
आत्मैव दक्षिणा यस्य तादृशमेव तत् यदेतत् सत्रं सत्रयागः। न यज्ञा-
न्तरवत् गवादिदक्षिणमतो दक्षिणासद्भावात् समृद्धिरस्त्येवेत्यर्थः ॥१९॥
एतत् स्तौति—
यदा वै पुरुष आत्मनोऽवद्यति यं कामं कामयते
तमभ्यश्नुते ॥ २० ॥
यदा खलु पुरुष आत्मनः स्वशरीरात् अवद्यति देवेभ्यः प्रदातुं, तदा
यं कामं कामयते तमभिप्राप्नोति ॥ २० ॥
आत्मनोऽवदानप्रकारं दर्शयति—
द्वाभ्यां लोमावद्यति द्वाभ्यां त्वचं द्वाभ्यां माꣳसं
द्वाभ्यामस्थि द्वाभ्यां मज्जानं द्वाभ्यां पीवश्च लोहितञ्च ॥२१॥
सव्वत्सरसत्रस्य आदितो द्वाभ्याम्मासाभ्यामात्मनः सम्बन्धि यल्लोम
शरीरगतं लोम तदवद्यति देवेभ्यो दातुं स्वशरीरात् पृथक् करोति,

with a horizontal line like थ or त्स?
Wait, in old prints त्स्या is printed as त् + स + य or र्त्स्या:
Wait, does it have a repha on top? Yes, a hook र्.
Below the hook: त् and थ? No, र्थ्या! It looks very much like मर्थ्या or मर्त्स्या!
Wait, let's look at र्थ्या: the letter has र् on top, and थ्य with ा! But wait, is it थ्या or त्स्या?
Look at त्स्नमवदाय in line 5: त्स्न has त् above स with a loop.
Here, under the repha, there is a round loop with a vertical line: that's थ! Wait, does थ have a vertical line? थ्या: थ attached to य with a central dot/circle. But notice the line through the middle: थ often has a line or is round. But wait, अमर्त्स्याः vs अमर्त्याः!
Wait, in Vedic Sanskrit, is it अमर्त्या or अमर्त्स्या?
"महन् मेऽद्य अमर्त्या व्रतं" -> "अमर्त्याः" (vocative

Line 5:व्रतमिनं धिन्वत्? Wait, look at: व्र त मि नंorव्र त मि मं? Wait! Look at the letter after मि: It is मwith an anusvara? Orनं? Wait, look at line 10: यदेनं प्रजापतिमधिन्वीत्. In line 10 it is यदेनं(yad enam)! So in line 4-5:यद्-व्रतमिनंorयद्-व्रतमेनं? Wait! Look at line 5: व्र त मे नंorव्र त मि मं? Wait, line 4 ends with: यद्-Line 5 starts with:व्रतमिनं? There is a short 'i' matra: मि? Wait, look at the top: is it an 'i' matra or 'e' matra? The stroke goes up and curves to the left! That's an 'i' matra on म: मि! Wait, no, look at मinव्रतमिमं: Wait, does it say व्रतमिमं धिन्वत्`?
"यद्व्रतमिमं धिन्वत् प्रीणयेत्तर्

[Header]
१३८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

र्द्धमेवाप्नुवन्ति अर्द्धं संबद् कुर्व्वन्ति व्यर्थं कुर्व्वन्तीति । अतः संव्वँत्स-
रस्योपरिष्टादेव इदमहुरुपेत्यं संव्वँत्सरे सम्पूर्ण एव हि सर्वमन्नं पच्यते
अतः सर्वस्यान्नस्य प्राप्तयेऽवकल्पत इत्यर्थः ॥ ४ ॥
अथास्याह्नः पञ्चविंशः स्तोमः स्यादिति विधित्सुराह--
चतुर्विꣳशं भवति चतुर्विꣳशो वै संव्वँत्सरोऽन्नं
पञ्चविꣳशम् ॥ ५ ॥
इदमहश्चतुर्विंशतिस्तोमकर्ं भवति संव्वँत्सरो हि चतुर्विंशत्यर्द्ध-
मासात्मकः। तस्यैतदनुगुणम्। अतस्तत्साध्यमन्नं पञ्चविंशं पञ्चविंशति-
संख्यापूरकं भवति ॥ ५ ॥
प्रकारान्तरेण प्रशंसति--
यद्वा अदश्चतुर्विꣳशं प्रायणीयन्तदेतदुदयनीयम् ॥६॥
सर्वसत्रसाधारणावाद्यन्तावतित्रात्राविति कृत्वा उपाद्यं प्रायणीय-
मुपान्त्यं उदयनीयमिति उच्यते । यद्वै यत् खलु अदः पूर्वमुक्तं चतुर्विं-
शस्तोमकर्ं प्रायणीयमुपाद्यमहः तदेवैतदिदानीमुच्यमानं महाव्रतमु-
दयनीयम् एवं सति उपक्रमोपसंहारौ समानरूपौ भवतः ॥ ६ ॥
ननु महाव्रतमहः पञ्चविंशस्तोमकर्ं तस्य कथं चतुर्विंशस्तोमेन
प्रायणीयेन साम्यमित्यत आह--
यत् संव्वँत्सरमन्नꣳसम्बरन्ति सैषा पञ्चविꣳश्यु-
पजायते ॥ ७ ॥
संवत्सरं संवत्सरपर्य्यन्तं संवत्सरे चतुर्विंशत्यर्द्धमासात्मके समाप्ते
देवा यदन्नंसम्भरन्ति तेषां तदन्नमेव पञ्चविंशी पञ्चविंशतिसंख्यापूरणी
स्तोत्रीयोपजायते सम्पद्यते अतः फलरूपैषा पृथग्भूतेति प्रायणीयेन
साम्यम् एवं सति अस्मिन्नहनि सर्वस्तोत्रेषु पञ्चविंशस्तोमः कर्त्तव्य
इति विधिरुन्नेतव्यः ।
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरोदेयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ७ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्त्तकश्रीवीरबुक्कभूपा-
लसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्य्येण विरचिते माधवीये सामवेदार्थ-
प्रकाशे ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥ ४ ॥ १० ॥
चतुर्थोध्यायः समाप्तमगमत् ।

पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः । १३९
पञ्चमोऽध्यायः ।
अथ प्रथमः खण्डः ।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
उक्तं महाव्रतस्याहः सर्वेषु स्तोत्रेषु पञ्चविंशः स्तोमः कार्यः
इति' शिरः पक्षौ पुच्छ आत्मति पञ्चविधं होतुः पृष्ठस्तोत्रं तत्र महाव्र-
ताख्यं, महाव्रतमित्युच्यते—
वामदे॒व्यं महाव्रतं कार्य॑म् ॥ १ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १ ॥
तस्मिंश्च स्तोत्रे आत्मैव पञ्चविंशः स्तोमः, शिरःप्रभृतिषु स्तोमा-
न्तरं, तत्र शिरसस्त्रिवृत्स्तोमं विधत्ते—
त्रिवृच्छिरो भवति ॥ २ ॥
त्रिभिस्तृचैर्बर्त्तत इति त्रिवृत् स एव स्तोमः शिरोभागश्च भवति ॥२॥
तस्य स्तोमस्य शिरसा सहानुरूप्यं दर्शयति—
त्रिवृद्ध्येव शिरोलोमत्वगस्थि ॥ ३ ॥
लोके प्राणिनां शिरः लोम त्वक् अस्थीति भेदेन त्रिवृद्ध्येव त्रिगु-
णमेव खलु । अतः शिरसस्त्रिवृतः स्तोमो युक्तः ॥ ३ ॥
शिरोव्यतिरिक्तस्य पाङ्क्तत्वप्रतिपादनेन शिरसस्त्रिवृत्त्वं व्यतिरेकेन
दर्शयति—
पाङ्क्त इतर आत्मा लोम त्वङ्माᳪसमस्थि मज्जा ॥४॥
इतरः शिरोव्यतिरिक्त आत्मा देहः पाङ्क्तः पङ्क्तियुक्तः पञ्चसंख्योपेतः,
कथमित्युच्यते-लोमत्वङ्मांसमस्थिमज्जेति भेदेन, एवं शिरः पाङ्क्तन्न
भवति अपि तु त्रिवृदेवेत्यर्थः ॥ ४ ॥
शिरसा त्रिवृत्स्तोमेन स्तवनं विधत्ते—
सकृद्धिङ्कृतेन शिरसा पाराचा स्तुवते ॥ ५ ॥
अनेन आदौ सकृत् हिंकृत्य पाराचा अनावृत्तेन शिरसा स्तुवते
उद्गातारः ॥ ५ ॥
तदेतदनावृत्तस्तवनं प्रशंसति—
तस्माच्छिरोऽङ्गानि मेद्यन्ति नानुमेद्यति न कृश्य-
न्त्यनु कृश्यति ॥ ६ ॥

१४० | ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
तस्मादनावृत्तस्तवनात् अविकृतरूपमेकरूपमेव शिरो भवति अत
इतराण्यङ्गानि मेद्यन्ति वर्द्धमानान्यनुवर्द्धन्ते इतरेष्वङ्गेषु वर्द्धमानेष्वपि
शिर एकमेवावतिष्ठते तथा कृश्यन्ति कृशी भवन्ति अङ्गानि अनु न
कृश्यति नाल्पीभवति इतरेष्वङ्गेष्वपक्षीयमाणेष्वपि स्वयन्नापक्षीयते॥६॥
नन्वितरेषामपि वृद्धिकार्ये कथं स्यातां तत्राह—
पुनरभ्यावर्त्तमितरेणात्मना स्तुवते तस्मादितर आ-
त्मा मेद्यति च कृश्यति च ॥ ७ ॥
इतरेण पक्षपुच्छादिरूपेणात्मना पुनरभ्यावर्त्तं पुनः पुनरभ्यावृत्त्य
एकमेव तृचमावर्त्य स्तुवते तस्मादावृत्त्या विकृतत्वात् इतर आत्मा
शिरोव्यतिरिक्तो देहो मेद्यति च कृश्यति च कदाचिद्वर्द्धते कदाचित्
कृशीभवति ॥ ७ ॥
शिरसो गायत्रीसाम्नः स्तोत्रीयां विधत्ते—
अर्कवतीषु गायत्रीषु शिरो भवति ॥ ८ ॥
अर्कशब्दोपेतासु गायत्रीच्छन्दस्कासु ‘इन्द्रमिद्गाथिनो बृहदिन्द्रो द-
धीचो अस्थभिरुद्वेदाभिश्श्रुतामघमिति’ तृचं त्रयात्मकासु नवस्वृक्षु शिरो
भवति ॥ ८ ॥
अथासामर्कत्वं गायत्रत्वञ्च प्रशंसति—
अन्नं वा अर्को ब्रह्मवर्चसं गायत्र्यन्नाद्यं चैवेभ्यो ब्र-
ह्मवर्चसञ्च मुखतो दधाति ॥ ९ ॥
अर्च्यते पूज्यते अनेनेति व्युत्पत्त्या अन्नमेवार्कः। गायत्री च तेजोरू-
पेणाग्निना सह प्रजापतिमुखादुत्पन्ना ब्रह्मवर्चसं तेजोविशेष इति गा-
यत्री ब्रह्मवर्चसमित्युच्यते। एवमुभयोः स्तोत्रादौ करणेन एभ्यो यजमा-
नेभ्यः अन्नाद्यञ्च ब्रह्मवर्चसञ्च मुखतः प्रमुखे दधाति विदधाति उ-
द्गातेत्यर्थः ॥ ९ ॥
अथ पक्षौ स्तोमविशिष्टौ विधत्ते—
पञ्चदशसप्तदशौ पक्षौ भवतः पक्षाभ्यां वै यजमा-
नो ऽवयौ भूत्वा स्वर्गं लोकमेति ॥ १० ॥
पञ्चदशस्तोमं रथन्तरं दक्षिणपक्षतया कार्य्यं सप्तदशस्तोमं बृ-
हदुत्तरपक्षत्वेन । एवं कृताभ्यां पक्षाभ्यामेव यजमानो वयः पक्षी भूत्वा
स्वर्गं लोकमुत्पतनेन प्राप्नोति । एवमेकः पञ्चदशः पक्षः इतरः सप्तदश
इत्युक्तम् ॥ १० ॥

पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः । १४१
अधुनोभावपि समानस्तोमौ स्यातामिति केषाञ्चिन्मतमुपन्यस्यति—
तावाहुः समौ कार्यौ पञ्चदशौ वा सप्तदशौ वा
सवीवधत्वाय ॥ ११ ॥
तौ पक्षौ पञ्चदशस्तौमकौ सप्तदशस्तौमकौ वा समौ समानावेव
कार्याविति केचिदाहुः । किमर्थं ? सवीवधत्वाय समानवीवधत्वाय
इतरथा हि वैषम्यमेव दोषः स्यादिति ॥ ११ ॥
इमं पक्षं निराकृत्य पूर्वोक्तमेव पक्षं परिगृह्णाति—
तद्वाहुर्यत्समौ भवत एकवीर्यौ तर्हि भवत इति
पञ्चदशसप्तदशावेव कार्यौ साचीव वै वयः पक्षौ कृ-
त्वापतीयः पतति ॥ १२ ॥
तद् उ आहुरिति पदच्छेदः, उ इति पक्षान्तरपरिग्रहे । तत्र आहु-
र्ब्रह्मवादिनोऽभिज्ञाः । किमिति ? यद्यदि समौ समानस्तौमौ भवतः तर्हि
[L1

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः लिप्यन्तरण दिया जा रहा है:

१४२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
समीपवर्त्ति भवति नान्यथा तस्मादुत्तरतः कार्य्यमिति कथनम्, अन-
योः सम्बन्धः बृहत्साम त्रैष्टुभं, त्रिष्टुभा सह प्रजापतेरुरसउत्पत्तेः।
ब्राह्मणाच्छंसी च होत्रकाणां द्वितीयः त्रिष्टुप्छन्दसां द्वितीयेति संख्या-
साम्यात् त्रैष्टुभत्वं उभयोस्त्रिष्टुब्द्वारा सम्बन्धात् सामीप्यमुचितं
यद्यप्यनेन न्यायेन त्रैष्टुभः पञ्चदशस्तोम इति पञ्चदशस्यापि त्रिष्टु-
भत्वश्रवणात् उत्तरपक्षे प्रयोगः प्रसक्तः तथापि ‘रथन्तरेण पञ्चदशेन
स्तुवीरन्’ ‘बृहता सप्तदशेन स्तुवीरन्नि’ति प्रयोगवचनकाले वक्ष्यमाण-
त्वात् अत्र पञ्चदशस्तोमत्वं पूर्वपक्षाभिप्रायेणेति ज्ञायते ॥ १४ ॥
तथा दक्षिणपक्षे रथन्तरं कार्य्यमित्याह—
दक्षिणतो रथन्तरं कार्य्यम्मैत्रावरुणस्यार्द्धार्द्वायत्रं वै
रथन्तरं गायत्रो मैत्रावरुणो गायत्रः सप्तदशस्तोमः ॥१५॥
पूर्ववद्व्याख्येयं, गायत्र्या सह रथन्तरस्य प्रजापतिमुखादुत्पन्नत्वा-
द्गायत्रत्वं मैत्रावरुणस्य च होत्रकाणां प्रथमत्वात् प्रथमच्छन्दसा गायत्रे-
ण सम्बन्धः सप्तदशस्तोमस्य गायत्रत्वमेवं सम्पाद्यम्। सप्तदशस्तोमो
जगती च प्रजापतेः मध्यकायादुत्पन्नत्वात् जगती च द्वे गायत्र्याविति
जगती द्वारा सप्तदशस्य गायत्रत्वम् ॥ १५ ॥
एकविंशात्मकं पुच्छं कार्य्यमिति विधत्ते—
एकविꣳशं पुच्छं भवति ॥ १६ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १६ ॥
तदेव प्रशंसति—
एकविꣳशो वै स्तोमानां प्रतिष्ठा तस्माद्वयः पुच्छे-
न प्रतिष्ठायाेत्पतति पुच्छेन प्रतिष्ठाय निषीदति ॥१७॥
स्तोमानां त्रिवृदादीनां मध्ये एकविंशः प्रतिष्ठाहेतुः तस्मात्प्रति-
ष्ठाहेतोरेकविंशस्य पुच्छे करणात् वयः पक्षी पुच्छेन प्रतिष्ठाय आ-
श्रयमवष्टभ्य पक्षाभ्यामुत्पतति तथा पुच्छेनैव प्रतिष्ठाय स्वाश्रयमाल-
म्ब्य निषीदति उपविशति ॥ १७ ॥
अथ पुच्छत्वेन यज्ञायज्ञीयं पुच्छं कार्य्यमिति कुत एतदित्यत आह—
यज्ञायज्ञीयं पुच्छं कार्य्यं यज्ञायज्ञीयꣳ ह्येव महा-
व्रतस्य पुच्छम् ॥ १८ ॥
हीति प्रसिद्धौ यज्ञायज्ञीयं साम हि महाव्रतस्य पुच्छतया प्रसि-
द्धं ‘बृहद्रथन्तरे पक्षौ यज्ञायज्ञीयं पुच्छमि’ति मन्त्रवर्णादेतच्च यज्ञायज्ञी-

पञ्चमाध्याये द्वितीयः खण्डः । १४३
यमैन्द्रीषु कार्यं पृष्ठस्तोत्रस्यैन्द्रत्वात् ॥ १८ ॥
अथैतं पक्षं निरस्य पक्षान्तरमाह—
अथो खल्वाहुरातिशयं वै द्विपदां यज्ञायज्ञीयं भ-
द्रमेव कार्यᳪसमृद्ध्यै ॥ १९ ॥
अथो खल्वभिज्ञा ब्रह्मवादिन आहुः चतुष्पदास्त्वृक्षु हि यज्ञायज्ञीयं
गीयते द्विपदां यजमानानां तदतिशयम् अतिशयितमतिरिक्तमिति अतो
भद्रं साम पुच्छतया कार्य्यन्तद्धि द्विपदासु गीयते तथा सति तत्साम
द्विपदां यजमानानां समृद्धयै समृद्धयर्थं भवति ॥ १९ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ।

अथ द्वितीयः खण्डः ।
महाव्रतस्तोत्रस्य पक्षिरूपेण क्लृप्तस्य शिरःप्रभृतीनांस्तोमा उ-
क्ताः सामानि च विहितानि अथ तस्यैवापरं कल्पं दर्शयति—
वामदेव्यम्महाव्रतं कार्य्यन्तस्य गायत्रᳪशिरो बृह-
द्रथन्तरे पक्षौ यज्ञायज्ञीयं पुच्छम् ॥ १ ॥
यद्यपि पञ्चानां समुदाय एव महाव्रतशब्दवाच्यः वामदेव्यं कयानश्चि-
त्रेत्यस्या मुत्पन्नं साम । अतस्तस्यात्मत्वेन कार्य्यमित्यर्थः, गतमन्यत्॥१॥
यद्यपि पञ्चविधे महाव्रते एकैकस्यां विधायां सहस्रप्रोतत्वं वक्ष्यति
तत्समुदायवेदनमादौ प्रशंसति—
यो वै महाव्रते सहस्रं प्रोतᳪवेद प्रसहस्रं पशूनाप्नोति ॥२॥
शिरःपक्षादिरूपेण पञ्चावयवे महाव्रते सहस्रं प्रोतं सम्बद्धं वेद
जानाति सहस्रं सहस्रसंख्यान् पशूनाप्नोति ॥ २ ॥
तस्य पञ्चावयवाः किमात्मकाः तेषु किं सहस्रं प्रोतमिति तदुभयं
क्रमेण दर्शयति—
तस्य प्राची दिक् शिरस्तच्छन्दोभिः सहस्रमसाव-
न्यतरः पक्षः सनक्षत्रैः साहस्त्रोऽयमन्यतरः पक्षः स
ओषधिभिश्च वनस्पतिभिश्च साहस्त्रोऽन्तरिक्षमात्मा
तद्वयोभिः साहस्त्रं प्रतीची दिक् पुच्छन्तदग्निभिश्च
रश्मिभिश्च साहस्त्रं प्रसहस्रं पशूनाप्नोति य एवं वेद ॥३॥

तस्य महाव्रतस्य प्राची दिक् शिरः। तदात्मकमित्यर्थः। तत् छन्दो-
भिर्गायत्र्यादिभिः साहस्रसम्बन्धी। यद्यप्यसावन्यतरोऽयमन्यतर इति
पक्षयोः सम्बन्धविशेषोन श्रुतः तथापी'यं वै रथन्तरमसौ वै बृहदि'ति
श्रुतेः, विशेषोऽवगम्यते। अन्तरिक्षं अन्तरिक्षलोक आत्मा तद्वयोभिः प-
क्षिभिः साहस्त्रं अन्तरिक्षचारित्वात् पक्षिणां प्रतीचीदिगात्मकं पुच्छं
तत् अग्निभिश्च रश्मिभिश्च साहस्त्रं वेद यजमानस्य प्रतीच्यां हि गार्ह-
पत्यादिरूपेण भूयांसोऽग्नयो भवन्ति उदितस्य चादित्यस्य रश्मयः
प्रतीच्यां प्रसरन्तीति प्रतीच्यात्मकं पुच्छम् अग्निभिश्च रश्मिभिश्च सह-
स्त्रसम्बन्धीत्यर्थः। एवं प्राच्याद्यात्मकेषु महाव्रतावयवेषु सहस्रयोगित्वं
यो वेद दशसहस्त्रं पशूनाप्नोति। आदावुक्तस्यैवोपसंहारः ॥ ३ ॥
अस्मिन् कल्पे वामदेव्यमात्मत्वेन कार्यमित्युक्तं तन्निरस्यति—
तदाहुरपृष्ठं वै व्वा॒मदे॒व्यम॑निध॒नं॑हीति ॥ ४ ॥
तत्तत्र महाव्रते ब्रह्मवादिन आहुः। अत्र पृष्ठमिति होतुरेव पृष्ठस्तोत्रं
विवक्षितं वामदेव्यं होतुः पृष्ठत्वे अयोग्यं कुतः? अनिधनं हि तदृचो
बहिर्भूतनिधनं यतोऽस्य नास्ति तत इत्यर्थः ॥ ४ ॥
अनिधनत्वं कथमपृष्ठत्वे हेतुः तत्राह—
अनायतनं वा एतत् साम यदनिधनम् ॥ ५॥
साम्नो निधनमायतनं यस्य नास्ति तदनायतनं आयतनरहितम-
प्रतिष्ठितं ततो वामदेव्यस्य पृष्ठानर्हतेत्यर्थः ॥ ५ ॥
तर्हि किम्महाव्रतस्यात्मत्वेन कार्यं तदाह—
राजनम्महाव्रतं कार्य्यम् ॥ ६ ॥
इन्द्रमन्वोनेमधितेत्यस्यामुत्पन्नं राजनाख्यं साम तदासेति तृचे अ-
स्य स्तोत्रस्यात्मत्वेन कार्य्यम् ॥ ६ ॥
तदेतत्प्रशंसति—
एतद्वै साक्षादन्नं यद्राजनं पञ्चविधं भवति पाङ्क्तं॒ ह्यन्नम् ॥७॥
एतत् खलु साक्षात्प्रत्यक्षमन्नं यद्राजनं साम स्तोमादिभिः शोभ-
मानमन्नवत् प्रीतिकरं भवति, महाव्रतं चान्नत्वेन संस्तुतम् अतस्तत्रैत-
त्प्रयोगार्हमित्यर्थः, अपि चैतत्साम पञ्चविधं भवति महाप्रस्तावादिभ-
क्तीनां प्रत्येकं प्रयोज्यत्वात् पञ्चवारं तथा चैतरेयकोपनिषदि श्रूयते, “प-
ञ्चकृत्वः” प्रस्तौति पञ्चकृत्वोद्गायति पञ्चकृत्वोपद्रवति पञ्चकृत्वो निधन
मुपयन्तीति। यद्वा हुं हुं हुं हुं हुं हो हो हो हो हो इत्यादि पञ्चस्तोभ-
योगात् वागिडासुवोवूहन्द्रा इति पञ्चनिधनयोगाद्वा पाञ्चविध्यम्, अन्नं

पञ्चमाध्याये द्वितीयः खण्डः । १४५
हि पाङ्क्तं पङ्क्तिसम्बद्धम् अश्यं खाद्यं चोष्यं लेह्यं पेयमिति, अतो रा-
जनस्य पञ्चविधत्वात् पञ्चविधान्नरूपत्वम् ॥ ७ ॥
ननु वामदेव्यस्याकरणे तत्कृतं फलन्न स्यादित्यत आह—
हिङ्कारवद्भवति तेन व्वामदेव्यस्य रूपम् ॥ ८ ॥
यदेतत्साम हिङ्कारवद्भवति तेन वामदेव्यस्य रूपमस्मिन् साम्न्य-
न्तर्भूतम् अत एतत्करणेन तत्कार्य्यमपि लभ्यत इत्यर्थः ॥ ८ ॥
नन्वस्यापि पृष्ठस्तोत्रे योग्यता कथमित्यत आह—
निधनवद्भवति तेन पृष्ठस्य रूपम् ॥ ९ ॥
निधनवत्त्वेन प्रतिष्ठितत्वात् इदं साम पृष्ठस्तोत्रमित्यर्थः । अस्य
पञ्च निधनानि पूर्वमेव प्रदर्शितानि ॥ ९ ॥
अथ ब्राह्मणाच्छंसिनः पृष्ठस्तोत्रनिर्वर्त्तकमेकं साम विधत्ते—
अतिच्छन्दःसु पञ्चनिधनं व्वामदेव्यं ब्रह्मसाम का-
र्य्यम् ॥ १० ॥
कयानश्चित्रेत्यस्यामुत्पन्नं 'इह प्रजाऽऽरायस्पोषाय आगन्माम इदं
वामं चराचराय' इत्यादिभिः पञ्चभिर्निधनैरुपेतं वामदेव्यं साम अतिच्छ-
न्दःसु 'त्रिकद्रुकेषु महिषोयवाशिर' इत्यादिषु ब्रह्मसामत्वेन कार्य्यम्॥१०॥
तदेतदतिच्छन्दस्सु गानं स्तौति—
अति वा एषाऽन्यानि च्छन्दाꣳसि यदतिच्छन्दा
अत्येतदन्यान्यहान्यहर्य्यन्महाव्रतम् ॥ ११ ॥
अतिच्छन्दा अतिच्छन्दश्छन्दस्का यत् या ऋक् एषा अन्यानि गा-
यत्र्यादीनि च्छन्दांसि अति वै अतीत्येव वर्त्तते यन्महाव्रताख्यमहः ।
एतदस्यान्यान्यहान्यतिवर्त्तते । अतोऽस्मिन्नहनि अतिच्छन्दःप्रयोगो युक्त
इत्यर्थः ॥ ११ ॥
तत्र विहितं ब्रह्मसाम प्रशंसति—
ब्रह्मसाम्नैव तदन्यान्यहान्यतिमेद्यति ॥ १२ ॥
ततः स्वतएव वृत्तन्महाव्रतमहर्ब्रह्मसाम्नैव तदन्यान्यहान्यतिमेद-
यति आत्मानं वर्द्धयति स्वतो वृद्धमपि पुनः राजनेन साम्ना वर्द्धत
इत्यर्थः ॥ १२ ॥
निधनद्वारेण प्रशंसति—
पञ्चनिधनं भवति पाङ्क्तꣳह्यन्नम् ॥ १३ ॥
पञ्च निधनानि पूर्वं प्रदर्शितानि तद्युक्तमेतत् ब्रह्मसाम भवति अन्न-
१३ ता०

शंसति-- Line 11:एतद्वै साक्षादन्नं यदिलान्दमिरान्नं वा एतदिराया- Line 12:मेवान्नाद्येऽन्ततः प्रतितिष्ठन्ति ॥ २ ॥ Line 13:इलान्दमिति यत् एतत् प्रत्यक्षमनं कुतः ? इरान्नं वा एतदिरायामेव Wait, look atप्रत्यक्षमनं: Is it प्रत्यक्षमन्नं? Look at: प्रत्यक्षthenमwithन्नं: प्रत्यक्षमन्नं! Wait, there is मandन्नं: प्रत्यक्षमन्नं कुतः ? Wait, is there a space beforeकुतः? Yes: प्रत्यक्षमन्नं कुतः ? Wait, isइरान्नं वा एतदिरायामेव? Yes, इरान्नं वा एतदिरायामेव. Line 14: इरा भूमिरन्नञ्च तत् उभयभिरान्नं इरान्नशब्दवाच्यमेवैतत्साम इलान्द- Wait! Look atउभयभिरान्नं: Is it उभयमिरान्नं? Let's look closely: इरा भूमिरन्नञ्च

दिभिरुपेत इव भवति । इव शब्दोऽवधारणे उक्तविशेषणविशिष्ट एव
भवति । यद्वा सलिलमुदकं तद्यथा व्याप्नोति एवं कृत्स्नं विषयं व्या-
प्नुवन् । यथा च लोमशः पुरुषो आपादमस्तकं लोमभिरावेष्टितो भवति
तथा परिजनैरावेष्टितो यो भवति समुद्रवदप्रधृष्य इत्यर्थः । एवमस्यापि
साम्नः सलिलत्वात् लोमशत्वाच्च तदाश्रयं छन्दः समुद्रवदप्रधृष्यमि-
त्युक्तम् ॥ ३ ॥
अथैतच्छन्दस्का ऋचः सामाधारतया विधत्ते--
तस्मादेतासु कार्य्य॒ꣳसमृ॑द्ध्यै ॥ ४ ॥
यस्मादेतच्छन्द उक्तप्रकारेण समुद्रः तस्मादेतासु च्छन्दस्कास्वृक्षु
इलान्दं कार्य्यं तच्च यजमानानां समृद्धयै सम्पत्त्यै भवति ॥ ४ ॥
अस्य च साम्नस्त्रीणि निधनानि 'एवतम् , असुवः, एशकुन' इति
तानि प्रत्येकमनूद्य प्रशंसति--
व्र॒तमि॑ति नि॒धनं॑ भवति म॒हा॒व्र॒तस्यै॒व तद्रू॒पं क्रिय॑-
ते, स्व॒रिति॑ भवति स्व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै, शकुन इ-
ति॒ भव॑ति शकुन इव॒ वै यज॑मानो॒ वयो॑ भू॒त्वा स्व॑र्गँल्लो-
कमे॑ति ॥ ५ ॥
व्रतमिति निधनमस्य साम्नो भवतीति यत् महाव्रतस्यैव तदनुगु-
णं रूपं क्रियते महाव्रतेऽपि व्रतशब्दसद्भावात् । स्वरिति द्वितीयं निधनं
स्वर्गं साधयति अतः स्वर्गलोकस्य संप्राप्त्यै भवति । शकुन इति तृतीयं
निधनं भवति तेन शकुन इव पक्षीव यजमानो वयः पक्षी भूत्वा स्वर्गं
लोकं प्राप्नोति । इतीलान्दमग्निष्टोम साम कार्य्यमित्युक्तम् ॥ ५ ॥
अथ यज्ञायज्ञीयं वा कार्य्यमिति विधत्ते--
य॒ज्ञा॒य॒ज्ञीय॑मग्निष्टोम॒साम॑ कार्य॑म् ॥ ६ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ६ ॥
तदेतत् स्तौति--
यद्वा अन्या ऽवाङ्नाति॑वदे॒त्तद॑ग्निष्टोम॒साम॑ कार्यं॒न्न
वै ऽवाग्वाच॒मति॑वदति॒ वाग्य॒ज्ञाय॒ज्ञीयं॒ ऽवाग्ये॒वान्त॑तः
प्रति॑तिष्ठन्ति ॥ ७ ॥
यत् साम अन्या वाङ्नातिवदत्यभ्युत्कृष्टं न वदेत् तदेव साम्नो-
ऽत्कर्षविधिभूतं तदेवाग्निष्टोम साम कार्य्यं न खलु वागेव स्वयं वाचम-
तिवदति यज्ञायज्ञीयं च वाङ्निधनत्वात् वागेव तस्मादिति वा तद्रहि-

वारणेन"
Wait, does it have an avagraha?
If someone transcribes it, could it be interpreted as avagraha?
Let's see: in line 6: "स्पष्टोऽर्थः" - the avagraha is 'ऽ'.
In line 22: the glyph is 'ऽ'.
In line 28: the glyph is 'ऽ'.
In line 9: the glyph is 'ऽ'.
Wait! If it is printed with the EXACT sort as the avagraha glyph 'ऽ', shouldn't we consider how people transcribe it?
Wait, why would a typesetter put 'ऽ' before 'व'?
Look at line 9: "स्तं ऽवरणशाखया"
If the typesetter literally used the 'ऽ' type sort, or if in this edition the editor used 'ऽ' to indicate something (like an elision or doubling or pause)?
Wait, look at line 9: "शाखयाऽवारयन्त" - here 'ऽ' is undoubtedly an avagraha.
Look at line 28: "पशवो वै ऽवारवन्तीयग्ँ"
Wait, look at the glyph in line 9: "स्तं ऽवरण...".
Wait, does it look like 'ऽ' or 'व'?
Wait, look at line 29: "तत्सव्वँत्सरात्"
In line 29, what is between 'स' and 'वँ'?
It is THAT SAME GLY

पञ्चमाध्याये चतुर्थः खण्डः । १४९
अथ चतुर्थः खण्डः ।
एवं महाव्रतस्तोत्रस्य स्वरूपमभिधाय 'प्राणेन पुरस्तादि'त्यादिना
'आसन्दीमारुह्योद्गायेती'त्यन्तेन तत् प्रयोगप्रकार उच्यते । पक्षिरूपस्य
तस्य महाव्रतस्य लोमनखस्थानीयानां विधास्यमानानां प्राणादिसाम्नां
परिमाद इति संज्ञा तैश्चाहवनीयादिकमुपस्थेयमित्यस्मिन् खण्डे विधी-
यते । अस्य चोपस्थानस्य कालादिकं सूत्रकारो विशदीकृतवान् । महा-
व्रतस्य पृष्ठ उपाकृते युक्तं स्तोमं परिमादो गायेदिति शाडिटायनः, प्र-
तिगृह्य तृणे अयुक्त्वेति गौतमशाण्डिल्यौ, धानञ्जय्यश्च प्रागेव स्तोत्रो-
पाकरणादित्येक इति, तत्र प्राणसाम्ना आहवनीयोपस्थानं विधत्ते—
प्राणेन पुरस्तादाहवनीयमुपतिष्ठन्ते प्राणमेव त-
ज्जयन्ति ॥ १ ॥
इन्द्रं नर इत्यस्यां 'हाउ३ आयुः३ सात्यम्३' इति गीयमानं साम प्रा-
णः । तेन साम्ना पुरस्तात् पूर्व्वस्यां दिश्यवस्थाय आहवनीयमुपतिष्ठ-
न्ते । सदसो निर्गत्य दक्षिणेनाग्नीध्रीयं गत्वा चित्याग्निमुत्तरेण आहवनी-
यस्य पूर्वभागं प्राप्य उपस्थानमित्यर्थः । यद्यपि परिमादो गायेदित्ये-
कवचनेन एकस्यैव गानकर्त्तृत्वात् तत्करणके उपस्थानेऽप्येक एवेति
उपतिष्ठन्त इति बहुवचनमनुपपन्नं तथापि 'सर्वाण्युद्गाता सकृत् सकृ-
द्गायेत् निधनमितरावुपेयातामपि मध्ये निधनेषु' इति सूत्रकारेण इतर-
योरपि निधनभागेऽन्वयस्योक्तत्वात् त्रयोप्युपस्थाने कर्त्तार इति बहुव-
चनमुपपद्यते । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । तत्तेन प्राग्दिक् सम्बन्धिनाह-
वनीयोपस्थानेन प्राणमेव पञ्चवृत्त्यात्मकं शरीरे वर्त्तमानस्य प्राणवायोः
या प्राणाख्या प्रथमा वृत्तिः तामेव जयन्ति लभन्त इत्यर्थः । प्राणवृत्ति-
रपि नासिकातो निर्गत्य प्राग्गामिनी भवति । अतः प्राक् सम्बन्धिनोप-
स्थानेन तज्जयो युक्तः ॥ १ ॥
अथ चित्याग्नेः पुच्छस्य अपानसाम्नोपस्थानं विधत्ते—
अपानेन पश्चात्पुच्छमुपतिष्ठन्ते अपानमेव तज्ज-
यन्ति ॥ २ ॥
यथैतं प्रत्याव्रज्य पश्चादवस्थाय 'इन्द्रं नर' इत्यस्यामेव 'हाउ३ आनो
हिय३ मनदोहम्३' इति गीयमानं साम अपानः । तेन पुच्छमुपतिष्ठेरन्
तत्तेन प्रत्यग्दिक्सम्बन्धिनोपस्थानेन प्रत्यग्गामिनीम् अपानवृत्तिमेव
जयन्ति ॥ २ ॥

१५० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
व्रतपक्षौ नाम द्वे सामनी 'इन्द्रं नर' इत्यस्यामेवोत्पन्ने ताभ्यां चि-
त्याग्नेः पक्षयोरुपस्थानं विधत्ते—
व्रतपक्षाभ्यां पक्षावुपतिष्ठन्ते दिश एव तज्जयन्ति ॥३॥
'व्रतपक्षयोः पूर्वेण दक्षिणं पक्षमि'ति सूत्रकारेण व्यवस्थाया दर्शि-
तत्त्वात् पूर्वेण व्रतपक्षेण दक्षिणं पक्षमुत्तरेणोत्तरं चोपतिष्ठेरन् एते अपि
सामनी 'इन्द्रं नर' इत्यस्यामुत्पन्ने 'हाउ३ हे४३ ह४३ इन्द्रं नरो' इति
गीयमानं साम पूर्वो व्रतपक्षः । हाउ३ इहा३ ह४३ इन्द्रं नरो' इति
गीयमानं सामोत्तरः तत्तेन दिक्सम्बन्धः । पक्षयोरुपस्थानेन दिशां
जयो भवति ॥ ३ ॥
पुनरन्यदुपस्थानं विधत्ते—
प्रजापतेर्हृदयेनापिकक्षमुपतिष्ठन्ते ज्यैष्ठ्यमेव तज्जयन्ति ॥४॥
अपिकक्षं पक्षमूलमुत्तरमपिकक्षमुपतिष्ठेरन् प्रजापतेः ज्येष्ठत्वात्
तत्तेनोपस्थानेन ज्यैष्ठ्यमेव जयन्ति ॥ ४ ॥
अथ चात्वालस्योपस्थानं विधत्ते—
वसिष्ठस्य निह्नवेन चात्वालमुपतिष्ठन्ते स्वर्गमेव
तल्लोकमाप्त्वा श्रियं व्वदन्ते ॥ ५ ॥
'असावि देवम्' इत्यस्यामुत्पन्नं साम वसिष्ठस्य निह्नवः । तेन चात्वा-
लमुपतिष्ठेरन् 'आइहो३ एहिया उ२३४वा हाइ असावि देवगोरुजीता३क्षां
धाउ' इत्येतदादिकं तत्साम 'विश्वे देवा मम शृण्वन्तु' इत्यस्यामृचि
'सुम्नेष्विद्वो अन्तमा मदेमेति' विद्यते तस्य चायमर्थः । हे देवाः वः यु-
ष्माकम् अन्तमाः अन्तिकतमाः सन्तः सुम्नेषु सुखेषु मदेम इति । अत
एवंरूपस्यार्थस्य दर्शनात् एतत् करणकोपस्थाने स्वर्गमेव लोकमाप्त्वा
लब्ध्वा श्रियं सम्पदमभिवदन्ते ॥ ५ ॥
अथैतस्य साम्न आधारभूतामृचं विधाय प्रशंसति—
वैश्वदेव्यामृचि भवति विश्वरूपं वै पशूनाꣳरूपं
पशूनेव तज्जयन्ति ॥ ६ ॥
वैश्वदेव्यामृच्येतत् साम भवतीति विश्वरूपं बहुरूपं हि पशूनां
रूपं तत्तेन वैश्वदेव्याः करणेन पशूनेव जयन्ति ॥ ६ ॥
अथान्यदुपस्थानं विधत्ते—
सत्रस्यर्ध्याग्नीध्रमुपतिष्ठन्त ऋद्धावेव प्रतितिष्ठन्ति ॥७॥
'औहोवा३ अगन्म ज्योतिः' इति सत्रस्य ऋद्धिस्तेन साम्ना आग्नी-

पञ्चमाध्याये चतुर्थः खण्डः । १५१
अथ आग्नीध्रमण्डपस्थमग्निमुपतिष्ठेरन् ‘अगन्म ज्योतिरमृता अभूम’
इत्यादिना ऋक्छेः सूचितत्वात् । ऋद्धौ समृद्धावेव प्रतितिष्ठन्ति ॥ ७ ॥
अस्य च साम्नो निधनं स्वर्ज्योतिरिति तत्र वर्णव्यूहेन चतुरक्षर-
निधनं भवति तदनूद्य प्रशंसति—
चतुरक्षरनिधनं भवति चतुष्पादाः पशवः पशुष्वे-
व प्रतितिष्ठन्ति ॥ ८ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ८ ॥
यावत् प्राणस्य विरामो भवति तावन्तं कालमेतन्निधनमावर्त्तये-
युरिति विधत्ते—
आतमितोर्निधनमुपयन्त्यायुरेव सर्व्वमाप्नुवन्ति ॥९॥
आतमितोस्तमुग्लाने इत्यस्मात् ‘भावलक्षणेस्थेण्कृञ्वदिवरिहुत-
मिजनिभ्यस्तोसुन्’ इति तोसुन् प्रत्ययः । आतमनात् प्राणवायोः याव-
त्तमनं ग्लानं श्रमो भवति तावत्पर्य्यन्तं स्वर्ज्योतिः स्वर्ज्योतिरिति अनु-
च्छ्वसन्तः पुनः पुनरावर्त्तयेयुः । एवं प्राणस्यान्तर्निरोधेन सर्वं सम्पूर्ण-
मेवायुः प्राप्नुवन्ति ॥ ९ ॥
तथा हविर्द्धानयोरुपस्थानं विधत्ते—
श्लोकानुश्लोकाभ्याᳪहविर्द्धाने उपतिष्ठन्ते कीर्त्ति-
मेव तज्जयन्ति ॥ १० ॥
‘हाऊ स्वरता ब्रह्मणा, इति गीयमानं साम श्लोकः ‘आनवस्ते रथ-
मश्वायाता १२२४’ इत्यस्यां गीयमानं ‘हाऊ स्वरता स्वरतस्वरा २३ता’
इत्यादिकं साम अनुश्लोकः । तत्र पूर्वेण श्लोकेन साम्ना हविर्द्धानयोः
पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखाः स्थित्वा हविर्द्धाने उपतिष्ठेरन्, हविर्द्धानयोः प-
श्चात् स्थित्वा अनुश्लोकेन हविर्द्धाने एवोपतिष्ठेरन् । तदुक्तं सूत्रकारे-
ण ‘पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखाः पश्चादितरेणेति, तत्तेन सामद्वयोपस्थानेन
कीर्त्तिमीयुः । एते पुण्यश्लोकाः । एतैः सम्यक् सत्रमनुष्ठितमित्येवं रूपं
यशः प्राप्नुवन्ति ॥ १० ॥
अथ अन्यदुपस्थानं विधत्ते—
यामेन मार्जालीयमुपतिष्ठन्ते पितृलोकमेव तज्ज-
यन्ति ॥ ११ ॥
द्वन्द्वेषु सामसु ‘नाके सुपर्णम्’ इत्यस्यां यत्पठितं यामम् ‘औ होई
इया हाऊ अहो होइवा नाके सुपा’ इत्यादि तेन मार्जालीयन्धिष्ण्यमुप-

तिष्ठेरन् । वेदेर्दक्षिणभागे हि मार्जालीयं पितृलोकश्च दक्षिणत इति त-
त्तेन मार्जालीयोपस्थानेन पितृलोकमेव जयन्ति ॥ ११ ॥
अथ सदस उपस्थानं विधत्ते—
आयुर्णवस्तोभाभ्यांᳪसद उपतिष्ठन्ते ब्रह्म चैव तत्
क्षत्रञ्च जयन्ति ॥ १२ ॥
'हाउ३ आ विश्वतो दावन्विश्वतो न आ भर 'इत्यायुः, विश्वतो दा-
वन्विश्वतोन आ' इति नव स्तोभाः । सदसः पुरस्तात् स्थित्वा पूर्वेण
आयुः साम्नोपतिष्ठन्ते पश्चात् स्थित्वोत्तरेण आयुर्णवस्तोभेन साम्ना ।
उक्तं हि सूत्रकारेण 'यथा हविर्द्धाने तथा' इति । तत्र ज्योतिः शब्देन
समृद्धिवचनेन ब्रह्म च क्षत्रञ्च कीर्त्यत इति तत्तेन सामद्वयोपस्थानेन
ब्रह्म च ब्राह्मणजातिं क्षत्रं क्षत्रियजातिञ्च उभयमपि जयन्ति ॥ १२ ॥
अथ गार्हपत्योपस्थानं विधत्ते—
ऋश्यस्य साम्ना गार्हपत्यमुपतिष्ठन्ते ॥ १३ ॥
'हरीत इन्द्र श्मश्रूणि' 'इति गीयमानं ऋश्यस्य साम, तेन गार्हपत्यं
शालामुखीयमुपतिष्ठेरन् ॥ १३ ॥
अथैतत्साम स्तौति—
इन्द्रँᳪसर्वाणि भूतान्यस्तुवँस्तस्यर्श्य एकमङ्गम-
स्तुतमचायतदस्यैतेनास्तौत्तेनास्य प्रियं धामोपागच्छ-
त्प्रियमेवास्यैतेन धामोपगच्छन्ति ॥ १४ ॥
पुरा इन्द्रं फलकामनया सर्वाणि भूतान्यस्तुवन् तस्यैकमङ्गं गुह्य-
रूपमस्तुतं न केनापि स्तुतमासीत् ऋश्यैस्तदङ्गमचायत अजानत् ज्ञा-
त्वा च स तस्येन्द्रस्य तदङ्गमेतेन साम्नाऽस्तौत् तेनास्य प्रियं धामो-
पागच्छत् अत एतेनोपतिष्ठमाना अपि अस्येन्द्रस्य प्रियमेव धाम स्था-
नमुपगच्छन्ति, अस्मिन् साम्नि 'भुङिति प्रभुङितीन्द्रस्तसरेति' स्तोभ-
बलेन भोगसाधनं गुह्यमङ्गं प्रतीयते । 'इन्द्रस्तसरपूता' इत्यत्र च तसरश-
ब्देन तदेवोच्यते । तत्र शाट्यायनकम् 'ऋश्यास इन्द्र भुङिति मघवन्निन्द्र
भुङिति प्रभुङितीन्द्रस्तसरपूता २३४५ इति पुनः पुनस्तसरस्थिर-
गित्येतत्' इत्यादिकमनुसंधेयम् । अतो गुह्यस्य स्तुतिरधिगन्तव्या ॥१४॥
अस्य च निधनं प्रत्यक्षमुपेतव्यं न परोक्षेणेति विधत्ते—
यत् परोक्षं निधनमुपेयुर्ह्रीतमुखं प्रतिमुञ्चेरन् प्रत्य-
क्षमुपयन्ति ह्रीतमुखमेवापजयन्ति ॥ १५ ॥

पञ्चमाध्याये पञ्चमः खण्डः । १८३
यत् यदि अस्य साम्नो निधनम् 'इन्द्रस्तसरपूता' इत्येतत् परोक्षमु-
पेयुरुपगच्छेयुः ह्रीतमुखं लज्जाविष्टमुखविकारं पुत्रं प्रतिमुञ्चेरन् स्वात्मनि
संयोजयेरन् । यत् यदि प्रत्यक्षमुपयान्ति तदोद्गीतमुखमेवमपरो निर्देशः
ह्रीतमुखत्वं पुत्रादिगतमपजयन्ति तिरस्कुर्वन्ति । किमिदन्निधनस्य प-
रोक्षं किंवा प्रत्यक्षमिति चेत्?तदुभयं विविच्य प्रदर्शितं निदाने 'ऋश्यं
प्रत्यक्षज्ञापितं परोक्षमपि वेन्द्रेति प्रत्यक्षं इन्द्र इति परोक्षम्'इत्यादिना
'ऋश्यास इन्द्र धुङ्' इतीन्द्रपदमित्युपरि सर्वाणीन्द्रवाचकानि पदानि
सम्बुद्ध्यन्तानि प्रयोज्यानि तेनेन्द्रस्तसरपूता इति प्रथमान्तमपोह्य इ-
न्द्रस्तसरपूतेति संयोज्य यथा 'ऋश्यास इन्द्र मघवन्निन्द्रेति' त्रीणि स-
म्बुद्ध्यन्तानि एवं हीन्द्रः सम्बोध्यत्वात् प्रत्यक्षकृतो भवति अतस्तद्वा-
चकं निधनमपि प्रत्यक्षं भवति । प्रथमान्तत्वे तु परोक्षकृतत्वेन निधन-
स्य परोक्षता स्यात् । सूत्रकृताऽपि इन्द्रप्रभृति प्रत्यक्षं निधनमुपेयु-
रिति ॥ १५ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ।
अथ पञ्चमः खण्डः ।
एवं महाव्रतस्तोत्रस्याङ्गभूता लोमनखस्थानीयास्त्रयोदश परिमा-
दो गताः । एतेषाञ्च लोमनखस्थानीयत्वं तैत्तिरीये समाम्नातं 'यदित
इतो लोमानि इतो नखात्परिमादः क्रियन्ते तान्येव तेन प्रत्युप्यन्त इ-
ति, अथ महाव्रतंस्तोत्रं पञ्चविधम् अत्राध्वर्युः शिरसोद्गायेन्मैत्रावरुणो-
दक्षिणेन पक्षेण ब्राह्मणाच्छंस्युत्तरेण गृहपतिः पुच्छेनोद्गातात्मनेत्येवं क-
र्तृविशेषसम्बन्धं वक्ष्यति । तत्रोद्गातुरुद्गानकाले कश्चिद्विशेषं विधत्ते—
आसन्दीमारुह्योद्गायति देवसाक्ष्य एव तदुपारिषद्यं
जयति ॥ १ ॥
उद्गाता आसन्दीमारुह्य आत्मना राजनेन साम्ना उद्गायति तत्तेन
भूमिं परित्यज्य आसन्द्या उपर्यारोहणेन देवसाक्ष्ये देवानां दर्शन एव
उपारिषद्यम् उपरि सदनम् उच्छ्रिते स्वर्गादावस्थानं जयति लभते ॥१॥
आसन्द्या औदुम्बरीत्वं विधाय प्रशंसति—
औदुम्बरी भवत्यूर्गुदुम्बर ऊर्जमेवावरुन्धे ॥ २ ॥
उदुम्बरविकारैः औदुम्बरैः काष्ठैर्निर्मिता भवति । योऽयमुदुम्बरः
स ऊर्ग् वै बलकरमन्नमेव ऊर्ग्विभागसमये तस्योत्पत्तेः । तथा च तैत्ति-
रीयकं 'देवा वा ऊर्जं व्यभजत तत उदुम्बर उदतिष्ठदिति । अत औदुम्ब-

१६४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
र्यासन्द्युपवेशनेन ऊर्जमेव साक्षात्प्राप्नोति । यदुक्तं सूत्रकारेण 'प्रादेश-
शमात्राः पादा अरत्निमात्राणीतराण्यङ्गानी'ति ॥ २ ॥
तदेतद्विधाय प्रशंसति—
प्रादेशमात्री भवत्यस्य लोकस्यानुद्घाताय ॥ ३ ॥
प्रादेशमात्रपादत्वात् प्रादेशमात्री आसन्दी । एवं पादानां ह्रस्वीय-
स्त्वम् अस्य लोकस्य अस्मात् लोकादनुद्घाताय भवति ॥ ३ ॥
अथ तस्यारोहणं विधाय प्रशंसति—
छन्दोभिरारोहति स्वर्गमेव तल्लोकमारोहति ॥ ४ ॥
'गायत्रेण त्वा च्छन्दसारोहामि' त्रैष्टुभेन त्वा च्छन्दसारोहामि, जा-
गतेन त्वा च्छन्दसारोहामि, आनुष्टुभेन त्वा च्छन्दसारोहामि, बैरा-
जेन त्वा च्छन्दसारोहामि' इति वैराजपञ्चमैः गायत्र्यादिभिश्च्छन्दोभिरा-
सन्दीमारोहति । छन्दोविकल्पश्च सूत्रकारेणोक्तः 'चतुर्भिरिति धानञ्ज-
प्यस्त्रिभिः शाण्डिल्य' इति । तत्तेन रोहणेन स्वर्गे लोकमारोहति ॥ ४ ॥
उपावरोहणकाले एतैरेव प्रतिलोमैश्छन्दोभिरुपावरोहणं विधत्ते—
छन्दोभिरुपावरोहत्यस्मिँल्लोके प्रतितिष्ठति ॥ ५ ॥
एतेषामेव छन्दसां प्रतिलोम आरोहण इति गायत्रस्य प्रथमत्वेन
भूर्लोकात्मकत्वात् अस्मिन् लोके पुनः प्रतितिष्ठतीति । तदुक्तं सूत्रकृता
'आहूयमाने भक्षे प्रतिलोमैः आरोहणीयैः अवरुह्य जपेन्मही द्यौः पृथि-
वी चनेति सर्व्वे सह स्तुवीरन्नि'ति । यद्यध्वर्युप्रभृतयः शिरःप्रभृतिभि-
रुद्गानं कुर्युः । तेषामेकैकया स्तोत्रीयान्यया अस्तुतया उद्गाता अभि-
समेयुरिति वक्ष्यति ॥ ५ ॥
उद्गातुस्तासामुद्गानं विधत्ते—
सर्व्वेणात्मना समुद्धृत्योद्गेयमेषु लोकेषु नेद्व्याहितोऽ-
सानीति ॥ ६ ॥
अध्वर्युप्रभृतिभिः परिशोषिताः स्तोत्रीयाः समुद्धृत्य संगृह्य सर्व्वे-
ण स्तोत्रीयेण आत्मना आत्मभूतेन राजनेन उद्गेयमुद्गानं कार्य्यम् एषु
लोकेषु स्थानेषु शिरःप्रभृतिषु नेत् नैव व्याहितोऽन्तरितोऽसानि भवा-
नीति बुध्वा अतः प्रभृतिषु सर्वेषूद्गातृषु स्तुतं भवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥
अथोद्गातुरासन्द्याः सकाशात्पादयोरवरोहणं विधत्ते—
एकस्यां स्तोत्रीयायामस्तुतायां पादावुपाहरति ॥ ७ ॥
पञ्चविंशस्तोमस्य राजनस्य एकस्यां स्तोत्रीयायाम् अन्त्यायामस्तु-