ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः । १३९
पञ्चमोऽध्यायः ।
अथ प्रथमः खण्डः ।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
उक्तं महाव्रतस्याहः सर्वेषु स्तोत्रेषु पञ्चविंशः स्तोमः कार्यः
इति' शिरः पक्षौ पुच्छ आत्मति पञ्चविधं होतुः पृष्ठस्तोत्रं तत्र महाव्र-
ताख्यं, महाव्रतमित्युच्यते—
वामदे॒व्यं महाव्रतं कार्य॑म् ॥ १ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १ ॥
तस्मिंश्च स्तोत्रे आत्मैव पञ्चविंशः स्तोमः, शिरःप्रभृतिषु स्तोमा-
न्तरं, तत्र शिरसस्त्रिवृत्स्तोमं विधत्ते—
त्रिवृच्छिरो भवति ॥ २ ॥
त्रिभिस्तृचैर्बर्त्तत इति त्रिवृत् स एव स्तोमः शिरोभागश्च भवति ॥२॥
तस्य स्तोमस्य शिरसा सहानुरूप्यं दर्शयति—
त्रिवृद्ध्येव शिरोलोमत्वगस्थि ॥ ३ ॥
लोके प्राणिनां शिरः लोम त्वक् अस्थीति भेदेन त्रिवृद्ध्येव त्रिगु-
णमेव खलु । अतः शिरसस्त्रिवृतः स्तोमो युक्तः ॥ ३ ॥
शिरोव्यतिरिक्तस्य पाङ्क्तत्वप्रतिपादनेन शिरसस्त्रिवृत्त्वं व्यतिरेकेन
दर्शयति—
पाङ्क्त इतर आत्मा लोम त्वङ्माᳪसमस्थि मज्जा ॥४॥
इतरः शिरोव्यतिरिक्त आत्मा देहः पाङ्क्तः पङ्क्तियुक्तः पञ्चसंख्योपेतः,
कथमित्युच्यते-लोमत्वङ्मांसमस्थिमज्जेति भेदेन, एवं शिरः पाङ्क्तन्न
भवति अपि तु त्रिवृदेवेत्यर्थः ॥ ४ ॥
शिरसा त्रिवृत्स्तोमेन स्तवनं विधत्ते—
सकृद्धिङ्कृतेन शिरसा पाराचा स्तुवते ॥ ५ ॥
अनेन आदौ सकृत् हिंकृत्य पाराचा अनावृत्तेन शिरसा स्तुवते
उद्गातारः ॥ ५ ॥
तदेतदनावृत्तस्तवनं प्रशंसति—
तस्माच्छिरोऽङ्गानि मेद्यन्ति नानुमेद्यति न कृश्य-
न्त्यनु कृश्यति ॥ ६ ॥