ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः लिप्यन्तरण दिया जा रहा है:

१४२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
समीपवर्त्ति भवति नान्यथा तस्मादुत्तरतः कार्य्यमिति कथनम्, अन-
योः सम्बन्धः बृहत्साम त्रैष्टुभं, त्रिष्टुभा सह प्रजापतेरुरसउत्पत्तेः।
ब्राह्मणाच्छंसी च होत्रकाणां द्वितीयः त्रिष्टुप्छन्दसां द्वितीयेति संख्या-
साम्यात् त्रैष्टुभत्वं उभयोस्त्रिष्टुब्द्वारा सम्बन्धात् सामीप्यमुचितं
यद्यप्यनेन न्यायेन त्रैष्टुभः पञ्चदशस्तोम इति पञ्चदशस्यापि त्रिष्टु-
भत्वश्रवणात् उत्तरपक्षे प्रयोगः प्रसक्तः तथापि ‘रथन्तरेण पञ्चदशेन
स्तुवीरन्’ ‘बृहता सप्तदशेन स्तुवीरन्नि’ति प्रयोगवचनकाले वक्ष्यमाण-
त्वात् अत्र पञ्चदशस्तोमत्वं पूर्वपक्षाभिप्रायेणेति ज्ञायते ॥ १४ ॥
तथा दक्षिणपक्षे रथन्तरं कार्य्यमित्याह—
दक्षिणतो रथन्तरं कार्य्यम्मैत्रावरुणस्यार्द्धार्द्वायत्रं वै
रथन्तरं गायत्रो मैत्रावरुणो गायत्रः सप्तदशस्तोमः ॥१५॥
पूर्ववद्व्याख्येयं, गायत्र्या सह रथन्तरस्य प्रजापतिमुखादुत्पन्नत्वा-
द्गायत्रत्वं मैत्रावरुणस्य च होत्रकाणां प्रथमत्वात् प्रथमच्छन्दसा गायत्रे-
ण सम्बन्धः सप्तदशस्तोमस्य गायत्रत्वमेवं सम्पाद्यम्। सप्तदशस्तोमो
जगती च प्रजापतेः मध्यकायादुत्पन्नत्वात् जगती च द्वे गायत्र्याविति
जगती द्वारा सप्तदशस्य गायत्रत्वम् ॥ १५ ॥
एकविंशात्मकं पुच्छं कार्य्यमिति विधत्ते—
एकविꣳशं पुच्छं भवति ॥ १६ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १६ ॥
तदेव प्रशंसति—
एकविꣳशो वै स्तोमानां प्रतिष्ठा तस्माद्वयः पुच्छे-
न प्रतिष्ठायाेत्पतति पुच्छेन प्रतिष्ठाय निषीदति ॥१७॥
स्तोमानां त्रिवृदादीनां मध्ये एकविंशः प्रतिष्ठाहेतुः तस्मात्प्रति-
ष्ठाहेतोरेकविंशस्य पुच्छे करणात् वयः पक्षी पुच्छेन प्रतिष्ठाय आ-
श्रयमवष्टभ्य पक्षाभ्यामुत्पतति तथा पुच्छेनैव प्रतिष्ठाय स्वाश्रयमाल-
म्ब्य निषीदति उपविशति ॥ १७ ॥
अथ पुच्छत्वेन यज्ञायज्ञीयं पुच्छं कार्य्यमिति कुत एतदित्यत आह—
यज्ञायज्ञीयं पुच्छं कार्य्यं यज्ञायज्ञीयꣳ ह्येव महा-
व्रतस्य पुच्छम् ॥ १८ ॥
हीति प्रसिद्धौ यज्ञायज्ञीयं साम हि महाव्रतस्य पुच्छतया प्रसि-
द्धं ‘बृहद्रथन्तरे पक्षौ यज्ञायज्ञीयं पुच्छमि’ति मन्त्रवर्णादेतच्च यज्ञायज्ञी-