ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

दिभिरुपेत इव भवति । इव शब्दोऽवधारणे उक्तविशेषणविशिष्ट एव
भवति । यद्वा सलिलमुदकं तद्यथा व्याप्नोति एवं कृत्स्नं विषयं व्या-
प्नुवन् । यथा च लोमशः पुरुषो आपादमस्तकं लोमभिरावेष्टितो भवति
तथा परिजनैरावेष्टितो यो भवति समुद्रवदप्रधृष्य इत्यर्थः । एवमस्यापि
साम्नः सलिलत्वात् लोमशत्वाच्च तदाश्रयं छन्दः समुद्रवदप्रधृष्यमि-
त्युक्तम् ॥ ३ ॥
अथैतच्छन्दस्का ऋचः सामाधारतया विधत्ते--
तस्मादेतासु कार्य्य॒ꣳसमृ॑द्ध्यै ॥ ४ ॥
यस्मादेतच्छन्द उक्तप्रकारेण समुद्रः तस्मादेतासु च्छन्दस्कास्वृक्षु
इलान्दं कार्य्यं तच्च यजमानानां समृद्धयै सम्पत्त्यै भवति ॥ ४ ॥
अस्य च साम्नस्त्रीणि निधनानि 'एवतम् , असुवः, एशकुन' इति
तानि प्रत्येकमनूद्य प्रशंसति--
व्र॒तमि॑ति नि॒धनं॑ भवति म॒हा॒व्र॒तस्यै॒व तद्रू॒पं क्रिय॑-
ते, स्व॒रिति॑ भवति स्व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै, शकुन इ-
ति॒ भव॑ति शकुन इव॒ वै यज॑मानो॒ वयो॑ भू॒त्वा स्व॑र्गँल्लो-
कमे॑ति ॥ ५ ॥
व्रतमिति निधनमस्य साम्नो भवतीति यत् महाव्रतस्यैव तदनुगु-
णं रूपं क्रियते महाव्रतेऽपि व्रतशब्दसद्भावात् । स्वरिति द्वितीयं निधनं
स्वर्गं साधयति अतः स्वर्गलोकस्य संप्राप्त्यै भवति । शकुन इति तृतीयं
निधनं भवति तेन शकुन इव पक्षीव यजमानो वयः पक्षी भूत्वा स्वर्गं
लोकं प्राप्नोति । इतीलान्दमग्निष्टोम साम कार्य्यमित्युक्तम् ॥ ५ ॥
अथ यज्ञायज्ञीयं वा कार्य्यमिति विधत्ते--
य॒ज्ञा॒य॒ज्ञीय॑मग्निष्टोम॒साम॑ कार्य॑म् ॥ ६ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ६ ॥
तदेतत् स्तौति--
यद्वा अन्या ऽवाङ्नाति॑वदे॒त्तद॑ग्निष्टोम॒साम॑ कार्यं॒न्न
वै ऽवाग्वाच॒मति॑वदति॒ वाग्य॒ज्ञाय॒ज्ञीयं॒ ऽवाग्ये॒वान्त॑तः
प्रति॑तिष्ठन्ति ॥ ७ ॥
यत् साम अन्या वाङ्नातिवदत्यभ्युत्कृष्टं न वदेत् तदेव साम्नो-
ऽत्कर्षविधिभूतं तदेवाग्निष्टोम साम कार्य्यं न खलु वागेव स्वयं वाचम-
तिवदति यज्ञायज्ञीयं च वाङ्निधनत्वात् वागेव तस्मादिति वा तद्रहि-