ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

१४० | ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
तस्मादनावृत्तस्तवनात् अविकृतरूपमेकरूपमेव शिरो भवति अत
इतराण्यङ्गानि मेद्यन्ति वर्द्धमानान्यनुवर्द्धन्ते इतरेष्वङ्गेषु वर्द्धमानेष्वपि
शिर एकमेवावतिष्ठते तथा कृश्यन्ति कृशी भवन्ति अङ्गानि अनु न
कृश्यति नाल्पीभवति इतरेष्वङ्गेष्वपक्षीयमाणेष्वपि स्वयन्नापक्षीयते॥६॥
नन्वितरेषामपि वृद्धिकार्ये कथं स्यातां तत्राह—
पुनरभ्यावर्त्तमितरेणात्मना स्तुवते तस्मादितर आ-
त्मा मेद्यति च कृश्यति च ॥ ७ ॥
इतरेण पक्षपुच्छादिरूपेणात्मना पुनरभ्यावर्त्तं पुनः पुनरभ्यावृत्त्य
एकमेव तृचमावर्त्य स्तुवते तस्मादावृत्त्या विकृतत्वात् इतर आत्मा
शिरोव्यतिरिक्तो देहो मेद्यति च कृश्यति च कदाचिद्वर्द्धते कदाचित्
कृशीभवति ॥ ७ ॥
शिरसो गायत्रीसाम्नः स्तोत्रीयां विधत्ते—
अर्कवतीषु गायत्रीषु शिरो भवति ॥ ८ ॥
अर्कशब्दोपेतासु गायत्रीच्छन्दस्कासु ‘इन्द्रमिद्गाथिनो बृहदिन्द्रो द-
धीचो अस्थभिरुद्वेदाभिश्श्रुतामघमिति’ तृचं त्रयात्मकासु नवस्वृक्षु शिरो
भवति ॥ ८ ॥
अथासामर्कत्वं गायत्रत्वञ्च प्रशंसति—
अन्नं वा अर्को ब्रह्मवर्चसं गायत्र्यन्नाद्यं चैवेभ्यो ब्र-
ह्मवर्चसञ्च मुखतो दधाति ॥ ९ ॥
अर्च्यते पूज्यते अनेनेति व्युत्पत्त्या अन्नमेवार्कः। गायत्री च तेजोरू-
पेणाग्निना सह प्रजापतिमुखादुत्पन्ना ब्रह्मवर्चसं तेजोविशेष इति गा-
यत्री ब्रह्मवर्चसमित्युच्यते। एवमुभयोः स्तोत्रादौ करणेन एभ्यो यजमा-
नेभ्यः अन्नाद्यञ्च ब्रह्मवर्चसञ्च मुखतः प्रमुखे दधाति विदधाति उ-
द्गातेत्यर्थः ॥ ९ ॥
अथ पक्षौ स्तोमविशिष्टौ विधत्ते—
पञ्चदशसप्तदशौ पक्षौ भवतः पक्षाभ्यां वै यजमा-
नो ऽवयौ भूत्वा स्वर्गं लोकमेति ॥ १० ॥
पञ्चदशस्तोमं रथन्तरं दक्षिणपक्षतया कार्य्यं सप्तदशस्तोमं बृ-
हदुत्तरपक्षत्वेन । एवं कृताभ्यां पक्षाभ्यामेव यजमानो वयः पक्षी भूत्वा
स्वर्गं लोकमुत्पतनेन प्राप्नोति । एवमेकः पञ्चदशः पक्षः इतरः सप्तदश
इत्युक्तम् ॥ १० ॥