ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

पञ्चमाध्याये चतुर्थः खण्डः । १५१
अथ आग्नीध्रमण्डपस्थमग्निमुपतिष्ठेरन् ‘अगन्म ज्योतिरमृता अभूम’
इत्यादिना ऋक्छेः सूचितत्वात् । ऋद्धौ समृद्धावेव प्रतितिष्ठन्ति ॥ ७ ॥
अस्य च साम्नो निधनं स्वर्ज्योतिरिति तत्र वर्णव्यूहेन चतुरक्षर-
निधनं भवति तदनूद्य प्रशंसति—
चतुरक्षरनिधनं भवति चतुष्पादाः पशवः पशुष्वे-
व प्रतितिष्ठन्ति ॥ ८ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ८ ॥
यावत् प्राणस्य विरामो भवति तावन्तं कालमेतन्निधनमावर्त्तये-
युरिति विधत्ते—
आतमितोर्निधनमुपयन्त्यायुरेव सर्व्वमाप्नुवन्ति ॥९॥
आतमितोस्तमुग्लाने इत्यस्मात् ‘भावलक्षणेस्थेण्कृञ्वदिवरिहुत-
मिजनिभ्यस्तोसुन्’ इति तोसुन् प्रत्ययः । आतमनात् प्राणवायोः याव-
त्तमनं ग्लानं श्रमो भवति तावत्पर्य्यन्तं स्वर्ज्योतिः स्वर्ज्योतिरिति अनु-
च्छ्वसन्तः पुनः पुनरावर्त्तयेयुः । एवं प्राणस्यान्तर्निरोधेन सर्वं सम्पूर्ण-
मेवायुः प्राप्नुवन्ति ॥ ९ ॥
तथा हविर्द्धानयोरुपस्थानं विधत्ते—
श्लोकानुश्लोकाभ्याᳪहविर्द्धाने उपतिष्ठन्ते कीर्त्ति-
मेव तज्जयन्ति ॥ १० ॥
‘हाऊ स्वरता ब्रह्मणा, इति गीयमानं साम श्लोकः ‘आनवस्ते रथ-
मश्वायाता १२२४’ इत्यस्यां गीयमानं ‘हाऊ स्वरता स्वरतस्वरा २३ता’
इत्यादिकं साम अनुश्लोकः । तत्र पूर्वेण श्लोकेन साम्ना हविर्द्धानयोः
पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखाः स्थित्वा हविर्द्धाने उपतिष्ठेरन्, हविर्द्धानयोः प-
श्चात् स्थित्वा अनुश्लोकेन हविर्द्धाने एवोपतिष्ठेरन् । तदुक्तं सूत्रकारे-
ण ‘पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखाः पश्चादितरेणेति, तत्तेन सामद्वयोपस्थानेन
कीर्त्तिमीयुः । एते पुण्यश्लोकाः । एतैः सम्यक् सत्रमनुष्ठितमित्येवं रूपं
यशः प्राप्नुवन्ति ॥ १० ॥
अथ अन्यदुपस्थानं विधत्ते—
यामेन मार्जालीयमुपतिष्ठन्ते पितृलोकमेव तज्ज-
यन्ति ॥ ११ ॥
द्वन्द्वेषु सामसु ‘नाके सुपर्णम्’ इत्यस्यां यत्पठितं यामम् ‘औ होई
इया हाऊ अहो होइवा नाके सुपा’ इत्यादि तेन मार्जालीयन्धिष्ण्यमुप-