ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

चतुर्थाध्याये सप्तमः खण्डः । १२५
अस्य प्रगाथस्य प्रयोगः प्रजातिहेतुरित्याख्यानमुखेन दर्शयति—
वसिष्ठो वा एतं पुत्रहतोऽपश्यत् स प्रजया पशुभिः
प्राजायत यदेष प्रगाथो भवति प्रजात्यै ॥ ३ ॥
पुत्रहतो हतपुत्रः सौदासे अग्नौ प्रक्षेपात् शक्त्याख्ये पुत्रे हते इमं
प्रगाथं वसिष्ठोऽपश्यत् स तेन प्रगाथेन प्रजया च पशुभिश्च प्राजायत
यदेष प्रगाथो भवति गवामयने तत् सत्रिणां प्रजात्यै पुत्रादिरूपेण य-
जमानाय भवति ॥ ३ ॥
अस्मिन् प्रगाथे “जीवा ज्योतिरशीमही”ति जीवनप्रतिपादनात् सं-
वत्सरस्य क्षेमेण सन्तरणमेव प्रार्थ्यमित्याह—
जीवा ज्योतिरशीमहीति ये वै स्वस्ति सꣳवँत्सरꣳ-
सन्तरन्ति ते जीवा ज्योतिरश्नुवते ॥ ४ ॥
ये खलु यजमानाः स्वस्ति खलु क्रमेण संवत्सरं

१२६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अद्याद्याश्वः- श्वस्त्वानिदा ह्यो नरो वयमेनमिदा
ह्य इति सन्ततयः प्रगाथा भवन्ति तेषामेकः कार्य्यः
सलोमत्वाय श्वस्तनमेवाभिसन्तन्वन्ति ॥ ७ ॥
एषु प्रगाथेषु अद्याद्या श्वः श्वः। इदानीमिदानीं ह्यः पूर्व्वेद्युरिति अ-
हर्द्वयसम्बन्धदर्शनात् एते प्रगाथाः सन्ततयः सन्तानस्य अहर्द्वयसम्ब-
न्धस्य बाधका भवन्ति । अत उत्तरस्मिन् पक्षसि तेषामेकः प्रगाथः का-
र्य्यः । सच सलोमत्वायानुलोमतायै भवति । एवं कुर्व्वन्तो यजमानाः
श्वस्तनम् आगाम्यहरेव वर्त्तमानेनाह्ना अभिसन्तन्वन्ति सन्ततं सम्ब-
द्धं कुर्व्वन्ति ॥ ७ ॥
इमं पक्षं निरस्य पूर्व्वोक्तमेव प्रगाथं विदधाति—
अथो खल्वाहुरिन्द्र क्रतुन्न आभरेत्येव कार्य्यꣳ-
समृद्धयै ॥ ८ ॥
अथो खल्विति पक्षान्तरपरिग्रहे । समृद्धयै समृद्धयर्थमिन्द्र क्रतुन्न आ-
भरेत्येव प्रगाथं कार्य्यमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः । वसिष्ठो वा एतं पुत्रहतम्
इत्यादिना समृद्धिहेतुत्वं चास्योक्तम् ॥ ८ ॥
अथोत्तरस्मिन् पक्षसि अहःक्लृप्तिं विदधाति—
प्रत्यवरोहिणो मासा भवन्ति ॥ ९ ॥
पूर्वस्मिन् पक्षसि ये मासा अनुक्रान्तास्ते उत्तरस्मिन् पक्षसि प्रत्यव-
रोहिणः कार्याः प्रथमं तावत् स्वरसामानः तृतीयो द्वितीयः प्रथम इति
क्रमेण प्रथममनुष्ठेयाः पृष्ठ्यश्च त्रयस्त्रिंशारम्भणस्त्रिवृदुन्नतः कार्यः ।
अभिप्लवा अपि प्रतिलोमा भवेयुः ॥ ९ ॥
यथा वा इतो वृक्षꣳरोहन्त्येवमेनं प्रत्यवरोहन्ति
स्वर्गमेव तल्लोकꣳरूढ्वाऽस्मिँल्लोके प्रतितिष्ठन्ति ॥ १० ॥
यथा खलु लोके पुरुषा इतो मूलादारभ्य उन्नतं वृक्षं रोहन्ति
रूढ्वा च पुनरग्रादारभ्य मूलमवरोहन्ति एवमेव तत् षड्भिर्मासैरा-
रुह्य एनं यज्ञं यजमानाः प्रत्यवरोहन्ति तत्तेनारोहावरोहयोः करणेन
स्वर्गमेव लोकं रूढ्वा षड्भिः मासैरारुह्य पुनः षड्भिर्मासैरवरोह-
णेनास्मिँल्लोके प्रतिष्ठिता भवन्ति ॥ १० ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ।

चतुर्थाध्याये अष्टमः खण्डः । १२७
अथ अष्टमः खण्डः ।
एवमुत्तरस्मिन् पक्षसि स्वरसामप्रभृति प्रत्यवरोहणमासानुपय-
न्ति उत्तरे मासि त्रीनाभिप्लवान् कुर्युः। ततो गोआयुषी द्वे अहनी कर्त्त-
व्ये तत्र विधीयते—
गौश्चायुश्च स्तोमौ भवतः ॥ १ ॥
गोष्टोम आयुष्टोमश्चेति द्वे अहनी उक्थसंस्थे कर्त्तव्ये ॥ १ ॥
अनयोर्द्वित्वसङ्ख्यां प्रशंसति—
द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्त्यै ॥ २ ॥
यस्मादिमौ गोष्टोमायुष्टोमौ द्वौ । अतो द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्त्यै
प्रतिष्ठानाय भवति ॥ २ ॥
स्तोत्रीयासङ्ख्याद्वारेणैनौ प्रशंसति—
ऊनातिरिक्तौ भवत ऊनातिरिक्तं वा अनु प्रजाः
प्रजायन्ते प्रजात्यै ॥ ३ ॥
तत्र गोष्टोमस्य पञ्चदशं बहिष्पवमानं त्रिवृदाज्या

१२८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
इत्थमुत्तरस्मिन् पक्षे षष्ठे मासि त्रिंशत्संख्यान्यहानि विहितानि ·
तत ऊर्ध्वं द्वादशाहस्य मध्यतो यो दशरात्रः स कर्त्तव्य इति विदधाति—
द्वादशाहस्य दशाहानि भवन्ति ॥ ५ ॥
प्रायणीयोदयनीयौ मुक्त्वा यानि मध्ये दशाहानि तानि कर्त्तव्यानी-
त्यर्थः ॥ ५ ॥
अथैतानि स्तौति—
विरड्वा एषा समृद्धा यद्दशाहानि विराज्येव स-
मृद्धायां प्रतितिष्ठन्ति ॥ ६ ॥
सर्वस्तोमसर्वपृष्ठसंयोगात् एषा समृद्धा विराट् यत् यान्येता-
नि दशाहानि तेन विराज्येव समृद्धायां सत्रिणः प्रतिष्ठिता भवन्ति ॥६॥
अथ विहितानि दशाहान्यवयुज्य स्तौति—
पृष्ठानि भवन्ति ऽवीर्यं वै पृष्ठानि ऽवीर्य एव प्रतिति-
ष्ठन्ति च्छन्दोमा भवन्ति पशवो वै च्छन्दोमाः पशुष्वेव
प्रतितिष्ठन्

चतुर्थाध्याये अष्टमः खण्डः । १२९ .

अथैतस्मिन् दशमेऽहनि किञ्चिद्धर्मं विधत्ते—
यदध्याहुरति तद्रेचयन्ति तस्मान्न व्युच्यम् ॥ ८ ॥
अस्मिन्नहनि यत् यदध्याहुः विब्रुवन्ति । अज्ञानं संशितुं, शंसयितुं
चानुष्ठेयं पदार्थं स्तुतशस्त्रादिषु तादृशं शब्दं वा इदमेतेनायथाकृतम्
इदमेतेन यथोक्तमिति क्रियमाणविरोधिवचनं यदि कुर्वन्ति विभक्तारः ।
( तद् तदाऽतिरेचयन्ति कर्मातिरेकमवगमय्य दूषयन्ति, ) तस्मात् न
व्युच्यम् अस्मिन्नहनि विरुद्धवचनं न कर्त्तव्यम् अविवाक्यमहरिति
ह्येतदाचक्षते ॥ ८ ॥
अथास्मिन्नहनि अनुष्टुप्छन्दसः प्रयोगं परोक्षेण विधत्ते—
परोक्षमनुष्टुभमुपयन्ति प्रजापतिर्वा अनुष्टुप् यत्
प्रत्यक्षमुपेयुः प्रजापतिमृच्छेयुः ॥ ९ ॥
आनुष्टुभं छन्दः परोक्षम प्रत्यक्षमुपयन्ति उपेयुः कुर्य्युः । अष्टाक्ष-
रैश्चतुर्भिः पादैः प्रत्यक्षमनुष्टुप् भवति अतोऽन्या द्वात्रिंशदक्षरा प-
रोक्षानुष्टुप् सैवास्मिन्नहनि कार्या न प्रत्यक्षा आर्भवे श्यावाश्वान्धी-
गवे अनुष्टुप्सु प्रकृतौ भवतः ते एव पर्यूषु प्रधन्वेति पिपीलिकमध्यासु
कार्ये इति ईदृशमनुष्टुभं परोक्षमुपयन्त्यतिरेके निन्दामुखेन पुरोच्यते ।
यदिदमनुष्टुप्छन्दः स प्रजापतिर्वै तदीयत्वात् तद्रूप एव तदीयत्वञ्च
पूर्वमेवोक्तम् एवं सति यत् यदि प्रत्यक्षमनुष्टुभमुपेयुः प्रजापतिमृच्छेयुः
प्राप्नुयुः सत्रान्तरे अस्माल्लोकात्प्रच्युता भवेयुरित्यर्थः । इह लोके चि-
रं स्थित्वा देहान्ते प्रजापतेः सायुज्यं सत्रिभिः काम्यते ॥ ९ ॥
अथैतस्याह्नोऽग्निन्नरोदीधितिभिररण्योरिति विराडग्निष्टोमसाम वा-
मदेव्यं त्रयस्त्रिंशस्तोम कं कार्यमिति विधित्सुरर्थवादेनतद्विधिमुन्नयति—
यो वै सत्रस्य सद्द्वेद सङ्भवति वामदेव्यं वै साम्नाँ५-
सदग्निर्देवतानां ऽविराट् छन्दसान्त्रयस्त्रिंशः स्तोमानां
तान्येव तदेकधा संभृत्योत्तिष्ठन्ति ॥ १० ॥
यः खलु सत्रस्य सत् सारं वेद । ससत् सारभूतः श्रेष्ठः स्वानां भवति।
किं तत् सत्रस्य सारमित्युच्यते-साम्नां मध्ये वामदेव्यं वामदेवेन दृष्टं
साम सत् सत्रसम्बन्धि सत्रात्मकं, देवानां मध्ये अग्निः, छन्दसां मध्ये
विराट्, स्तोमानां मध्ये त्रयस्त्रिंशः, एवं सति वामदेव्यादीन्येकधा स-
म्भृत्योत्तिष्ठन्ति सत्रादुत्थिता भवन्ति। आग्नेयीषु विराट्सु वामदेव्यम-
ग्निष्टोमं त्रयस्त्रिंशस्तोम कं कुर्य्युरित्यर्थः ॥ १० ॥

. १३० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ वामदेव्यस्तुत्यर्थं ब्रह्मवादिनां विचारं दर्शयति—
ब्रह्मवादिनो ऽवदन्ति यतः सत्रादुदस्थाता३श्स्थि-
ता३रिति ॥ ११ ॥
यतो गच्छतः सत्रात् किमेते सत्रिण उदस्थाता उत्तिष्ठन्ति उत
स्थितात् सत्रादिति ब्रह्मवादिन आहुः । उभयत्र विचार्य्यमाणानामिति
प्लुतिः, तिष्ठतेर्लुङ्लङिति वर्त्तमाने लुङ् प्रत्ययेन मध्यमः ॥ ११ ॥
तत्र केचन यतः सत्रादुत्तिष्ठन्ति केचित् स्थितादिति तदुभयं वि-
विच्य दर्शयन् फलमपि तयोः दर्शयति—
ये रथन्तरेण स्तुत्वोत्तिष्ठन्ति ते यत उत्तिष्ठन्ति
तान् ब्रूयादप्रतिष्ठाना भविष्यन्तीति ये बृहता स्तुत्यो-
त्तिष्ठन्ति ते स्थितादुत्तिष्ठन्ति तान् ब्रूयात् स्थायुकैषाँ-
श्रीर्भविष्यति न वसीयाँसो भविष्यन्तीति ॥ १२ ॥
ये रथन्तरमग्निष्टोमसाम कृत्वा तेन स्तुत्वोत्तिष्ठन्ति ते यतो यतः
गच्छतः सत्रात् उत्तिष्ठन्ति । रथन्तरं हि माध्यन्दिने सवने बृहतः पूर्वं
प्रयुज्यते तस्मिन् समये गच्छत्येव यज्ञो न समाप्यत इति गच्छंत एव
सत्रादुत्तिष्ठन्ति तान्यदि कश्चिद् ब्रूयात् अप्रतिष्ठानाः प्रतिष्ठारहिताः एते
सत्रिणो भविष्यन्ति तथैव तेषां फलं स्यादिति शेषः । ये बृहदग्निष्टोम-
साम कृत्वा तेन स्तुत्वोत्तिष्ठन्ति रथन्तरप्रयोगावस्थायां बृहता स्थित-
त्वात् ते स्थितादेव सत्रादुत्तिष्ठन्ति तान्यदि कश्चिद् ब्रूयात् स्थायुका
स्थितिशीलास्य श्रीर्भविष्यति नोत्तरोत्तरं वर्द्धते अतो न वसीयांसः
श्रेयांसो भविष्यन्तीति तदपि फलं तथैव स्यादित्यर्थः । तस्मादु-
भयमग्निष्टोमसाम न कार्यमित्युक्तं भवति अतो वामदेव्येन स्तुत्वोत्थे-
यमिति ॥ १२ ॥
पूर्वोक्तमेव पक्षे निगमयति—
ये व्वामदेव्येन स्तुत्वोत्तिष्ठन्ति ते सतः सदभ्युत्ति-
ष्ठन्ति पूर्णात्पूर्णमायतनादायतनमन्तरिक्षायतना हि
प्रजा ॥ १३ ॥
ये वामदेव्येन स्तुत्वोत्तिष्ठन्ति ते सतः सारात् सारमभिलक्ष्योत्ति-
ष्ठन्ति वामदेव्यादिकात् पूर्वोक्तात् सतः सारात् उत्तिष्ठन्तः सत्फलं
लभन्त इत्यर्थः । तथा पूर्णाच्चास्मादुत्तिष्ठन्तः पूर्णफलं प्राप्नुवन्ति
तथा 'अन्तरिक्षं वै वामदेव्यमि'ति श्रुतेर्वामदेव्यमन्तरिक्षात्मकमायतनं

चतुर्थाध्याये नवमः खण्डः । १३१
प्रजाश्चान्तरिक्षायतना अवकाशमन्तरेण सञ्चरणानुपपत्तेस्तासां तदा-
यतनत्वं तथा सति आयतनभूताद् वामदेव्यादुत्तिष्ठन्त आयतनं प्रजाना-
मायतनं स्थानम् अन्तरिक्षात्मकम् अभिलक्ष्योत्तिष्ठन्ति प्रजानामायत-
नत्वं लभन्त इत्यर्थः ॥ १३ ॥
अथ स्तोत्रीयाक्षरसंख्यया प्रशंसति—
त्रयस्त्रिꣳशदक्षरासु भवति त्रयस्त्रिꣳशद्देवतास्वेव
प्रतिष्ठा॒योत्ति॑ष्ठन्ति ॥ १४ ॥
“अग्निं नर” इत्याद्यासु त्रयस्त्रिंशदक्षरासु वामदेव्यं भवति । देव-
तासु त्रयस्त्रिंशत्, तथा सति स्तोत्रीयाक्षरसंख्यया देवतास्वेव प्रति-
ष्ठायोत्तिष्ठन्ति ॥ १४ ॥
अथ वामदेव्यं बहुधा प्रशंसति—
प्राजापत्यं वै ऽव्वामदेव्यं प्रजापतावॆव प्रतिष्ठा॒यो-
त्तिष्ठन्ति पशवो वै ऽव्वामदेव्यं पशुष्वेव प्रतिष्ठा॒योत्ति॑-
ष्ठन्ति ॥ १५ ॥
वामदेव्यं हि कयानश्चित्र इत्यानिरुक्तदेवतायां तस्यामृच्युत्पन्न-
मनिरुक्ता च प्राजापत्या अतस्तत्रोत्पन्नं वामदेव्यमिति प्राजापत्य-
मित्यव्यते पशुसाधनत्वात् शान्तिहेतुत्वाच्च वामदेव्यस्य तच्छब्दत्वं,
स्पष्टमन्यत् ॥ १५ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्य अष्टमः खण्डः ।
अथ नवमः खण्डः ।
अहर्गणेष्वन्त्यान्यह्रान्युद्वसानीयान्तानि पत्नीसंयाजान्तानीतराणि
अस्मिन् दशमेऽहनि पत्नीसंयाजेभ्य ऊर्ध्वमपि मानसस्तोत्रादयः केचित्
धर्मा अनुष्ठेयाः । तानत्र विधास्यन् आदावाहवनीयोपस्थानं विधत्ते—
पत्नीः संयाज्य प्राञ्च उदेत्यायꣳसहस्रमानव इत्य-
तिच्छन्दसाऽऽहवनीयमुपतिष्ठन्ते ॥ १ ॥
पत्नीसंयाजान् कृत्वा प्राञ्चः प्राङ्मुखाउदेत्य प्राग्वंशान्निर्गम्य मानसेन
स्तोष्यतः ‘अयꣳसहस्रमानव’ इति अतिच्छन्दसा अतिच्छन्दस्यृचि गी-
तेन गौरिति निधनवता उद्गातारः त्रय आहवनीयमुपतिष्ठन्ते । नन्वत्राति-
च्छन्दसेति ऋच एव करणता श्रूयते न साम्नः, अतः कथं साम्नोपस्था-
नमुच्यते, यस्मात सूत्रकारएवमुक्तवान् आहवनीयं गत्वाऽयꣳसहो हा-

इति त्रिरुद्गाता गायेन्निधनमितरावन्वूपेयातामिति, अतः साम्नैवोपस्था-
नमवगम्यते इति गानविशिष्टयैवर्चोपस्थानं, पत्नीसंयाज्येति क्त्वाप्र-
त्ययश्च पूर्वकालतामात्रेण समानकर्त्तृकत्वेऽपि उद्गातॄणां पत्नीसंयाजेन
सम्बन्धाभावात् ॥ १ ॥
एतदतिच्छन्दसोपस्थानं स्तौति—
इमे वै लोका अतिच्छन्दा एष्वेव लोकेषु प्रति
तिष्ठन्ति ॥ २ ॥
गायत्र्यादीनां छन्दसां भूराद्येकैकलोकसम्बन्धिनामतिच्छन्दास्तु
इमे त्रय एव लोकाः तत्र गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीनामन्तर्भावित्वात् । अत-
स्तत्करणकोपस्थानेन एष्वेव भूरादिलोकेषु सत्रिणः प्रतितिष्ठन्तीति॥२॥
तदीयं निधनमनूद्य प्रशंसति—
गौरिति निधनं भवति वि॒राजो वा एतद्रूपं यद्गौ-
र्वि॒राज्येव प्रतितिष्ठन्ति ॥ ३ ॥
यत् एतद्विराट्छन्दसोरूपं गौः । गोमान् हि लोके विराजति यद्वा
गोप्रभवं यदेतत् क्षीरादिकमेतत् विराट् 'अन्नं वै विराडि'ति श्रुतेः, अतो-
ऽनेन विधानेन अन्नरूपे विराज्येव प्रतितिष्ठन्ति ॥ ३ ॥
अथ मानसं स्तोत्रं विधत्ते—
•प्रत्यञ्चः प्रपद्य सार्पराज्ञ्या ऋग्भिः स्तुवन्ति ॥ ४ ॥
आहवनीये यत् प्रत्यञ्चः प्रत्यङ्मुखाः सदः प्रपद्य सार्पराज्ञ्या सर्प-
राज्ञी ब्रह्मवादिनी तया दृष्टाभिः ऋग्भिः 'आयङ्गौः पृश्निरक्रमीदि'त्या-
दिभिः स्तुवन्ति । आसु गायत्रसाम्ना स्तुवन्तीत्यर्थः ॥ ४ ॥
अथैताः प्रशंसति—
अर्बुदः सर्प एताभिर्म्मृतान्त्वचमपाहत मृतामेवै-
ताभिस्त्वचमपघ्नते ॥ ५ ॥
अर्बुदो नाम काद्रवेयः । एताभिः ऋग्भिर्म्मृतां शीर्णांन्त्वचमपाहत
अपागमयत् सत्रिणोप्येताभिर्म्मृतां पापात्मिकान्त्वचरूपामपघ्नते अप-
गमयन्ति ॥ ५ ॥
प्रतिष्ठाहेतवश्चैता इति प्रशंसति—
इयं वै सार्पराज्ञ्यस्यामेव प्रतितिष्ठन्ति ॥ ६ ॥
इयं वै दृश्यमाना भूमिः सार्पराज्ञी सर्पणशीलानां प्राणिनामीश्व-
री ये तु तद्दृष्टाभिः ऋग्भिः स्तुवन्ति ते चास्यामेव भूमौ प्रतितिष्ठन्ति॥६॥

चतुर्थाध्याये नवमः खण्डः । १३३

अस्य च स्तोत्रस्य त्रिक एव स्तोम इति तत्संख्यया प्रशंसति—
तिसृभिः स्तुवन्ति त्रय इमे लोका एष्वेव लोकेषु
प्रतितिष्ठन्ति ॥ ७ ॥
स्तोत्रीयासु त्रिसंख्यायोगात् त्रिष्वपि लोकेषु प्रतितिष्ठन्तीत्यर्थः ॥७॥
अध्वर्युणा स्तोत्रोपाकरणं मनसा कर्त्तव्यमिति विधत्ते—
मनसोपावर्त्तयति ॥ ८ ॥
असर्ज्सर्जीत्यादिकमुपावर्त्तध्वमित्यन्तं स्तोत्रोपाकरणं मन्त्रम्म-
नसा जपेदित्यर्थः ॥ ८ ॥
तथोद्गातॄणामपि हिङ्कारप्रस्तावादिकमपि मनसैव कर्त्तव्यमि-
ति विधत्ते—
मनसा हिङ्करोति मनसा प्रस्तौति मनसोद्गायति
मनसा प्रतिहरति मनसा निधनमुपयन्त्यसमाप्तस्य
समाप्त्यै ॥ ९ ॥
“सर्वे निधनम्”इति वचनादत्र निधनमुपयन्तीति बहुवचनम् एतच्च
मनसा करणं यज्ञे यत्किञ्चिदसमाप्तमनुष्ठानेनानवाप्तमस्ति तस्य सर्वस्य
समाप्त्यै समापनाय भवति ॥ ९ ॥
असमाप्तसमापनं लोके प्रसिद्धमित्याह—
यद्वै वाचा न समाप्नुवन्ति मनसा तत्समापयन्ति॥१०॥
यत् खलु वाचा वाक्येन लौकिकाः पुरुषाः समाप्तुं न शक्नुवन्ति
मनसैव तत्समापयन्ति ॥ १० ॥
स्तोत्रस्थानस्य परिश्रयणं विधत्ते—
परिश्रिते स्तुवन्ति ब्रह्मणः परिगृहीत्यै ॥ ११ ॥
परिश्रिते कटादिभिरावेष्टिते स्थाने स्तुयुः । तच्च परिश्रयणं ब्रह्मणः
स्तोत्रात्मकस्य परिगृहीत्यै परिग्रहणाय बहिर्गमनाभावाय भवति ॥११॥
अथ ब्रह्मोद्यं विधत्ते—
ब्रह्मोद्यँवदन्ति ब्रह्मवर्चस एव प्रतितिष्ठन्ति ॥ १२ ॥
अथ सूत्रकारः गायत्रीं त्रिर्ब्रूयुरिति धानञ्जय्यश्चतुर्होतारमभिप्रेत्यै-
तदिति गौतमः, तर्कं वा कथयेयुर्यथाश्वत्रिरात्र इति षाण्डिः, तत्सवि-
तुर्व्वरेण्यमित्येषा गायत्री साक्षाद्ब्रह्मणः प्रतिपादिका तस्यास्त्रिर्वचनं ब्र-
ह्मोद्यमिति धानञ्जय्यस्य मतम्। चित्तिस्स्रुक् चित्तमाज्यमित्यादिकाः पञ्चा-
नुवाकाः चतुर्होतारोऽध्वर्युभिः समाम्नाताः तेषामाद्यं स्तुत्यनुशंसनाय
होता व्याचक्षत इति विधास्यते तदेवाख्यानं ब्रह्मोद्यमिति गौतमः, यथा
१२

त्रिरात्रेऽश्वमेधे वादिप्रतिवादिरूपेण तर्के प्रश्नप्रतिवचने कुर्वन्ति ‘किँꣳ-
स्विदासीदित्या’दिभिर्मन्त्रैस्तथैवात्रापि कर्त्तव्यमिति शाण्डिल्यः, एवं
ब्रह्मवादे कृते सति ब्रह्मवर्चस एव यजमानाः प्रतितिष्ठन्ति ॥ १२ ॥
स्तोत्रानुशंसनार्थं होतुश्चतुर्होतृमन्त्रं विधत्ते—
चतुर्होतारँ होता व्याचष्टे स्तुतमेव तदनुशँसति
नहि तत् स्तुतं यदननुशस्तम् ॥ १३ ॥
मानसस्तोत्रानन्तरं स्तोत्रीया ऋचो मनसा शस्त्वा चतुर्होतृणा-
माद्यञ्चित्तिस्रुगित्याद्यनुवाकं व्याचक्षीत। व्याख्यानमध्वर्युस्वरेण कथनं
तत्तेन व्याख्यानेन स्तुतस्य स्तोत्रस्यानुशंसनं कृतं भवति। यद्यपि स्तो-
त्रीयाभिरेव अनुशंसनं कृतं तथापि ताः पराच्यः शस्यन्त इति नैतावता
स्तोमाभिशंसनं निष्पद्यते तदर्थमेव तद्व्याख्यातमित्यर्थः, अनुशंसनाभा-
वे कृतमपि स्तोत्रमकृतसमं स्यादित्ययमर्थो नहि तदित्यादिनोच्यते ॥ १३ ॥
अथ प्रजापतिपरिवादः कर्त्तव्य इति विधत्ते—
प्रजापतिं परिवदन्त्याप्त्वैवैतं तद्व्याचक्षते तावदा-
पामैनामिति ॥ १४ ॥
हे प्रजापते त्वं दुर्लभः दुराराध्यश्च तथापि त्वां दशमेनाह्ना गृहीत-
वन्तः केदानीं गमिष्यसीत्येवं परिवादं कुर्युुरित्यर्थः, यद्वा श्रुत्यन्तरप्र-
सिद्धोऽकुशलोवाऽयं प्रजापतिः यो दंशमशकान् असृजत् यस्तेनानित्या-
दिकम्, अथ वा "प्रजापतिर्वै स्वां दुहितरमभ्यधावदि"त्यादिकं यत्पापं
कर्म्म तस्य कीर्त्तनं परिवादः, तथा च सूत्रितं ‘प्रजापतिं परिवदन्ति पापैः
कर्मभिरित्येके नत्वधीमहे, अपि वाध्वर्युर्बहुचानां न किञ्चित्स्यादि’ति कि-
मर्थः प्रजापतेः परिवादः? उच्यते यथा महारण्ये मत्तगजमुपायेन गृही-
त्वा सन्तुष्टाः परिवदन्ति केदानीं दुर्ग्रहो मूढचारी दुश्चरित्रः त्वं गमि-
ष्यसीति परिवदन्ति एवमेव प्रजापतिं प्रत्यक्षत उपलभ्य हर्षातिशयेन
परिवादः क्रियते तदेतदुच्यते, एनं प्रजापतिं वयन्तावदापाम प्राप्तवन्त
इति बुद्ध्वा एनं प्रजापतिमाप्त्वैव प्राप्यैव तद्व्याचक्षते तस्य भर्त्सनाय
प्रजापतिकृतं तत् पापकर्म कथयन्ति ॥ १४ ॥
अथ गृहपतिकर्त्तृकमौदुम्बरीधारणं विधत्ते—
गृहपतिरौदुम्बरीं धारयति गृहपतिर्वा ऊर्जो यन्तो-
र्जमेवैभ्यो यच्छति ॥ १५ ॥
सत्रिणां मध्ये यो गृहपतिरसावौदुम्बरीं सदसो मध्ये निखातां
धारयति समन्वारभत आनक्षत्रदर्शनात नोत्सृजेत्, ऊर्जा उदुम्बर

चतुर्थाध्याये नवमः खण्डः । १३५
इतिश्रुतेः' ऊर्ग्रूपैवैदुम्बरी, गृहपतिः खलु ऊर्जोऽन्नस्य यन्ता नियन्ता
प्रदातेत्यर्थः । तस्मादौदुम्बरीधारणेन ऊर्जमन्नमेव एभ्यः सत्रिभ्यो यच्छ-
ति ददाति ॥ १५ ॥
अथ सर्वेषां वाग्यमनं विधत्ते—
वाचं यच्छन्ति ॥ १६ ॥
आनक्षत्रदर्शनादेतद्वाग्यमनम् ॥ १६ ॥
अथैतत् स्तौति—
दुग्धानीव वै तर्हि छन्दाꣳसि यातयामान्यन्तग-
तानि तान्येव तद्रसेनाप्याययन्ति ॥ १७ ॥
तर्हि तस्मिन् काले पूर्वेष्वहःसु दुग्धानि इव वै दुग्धान्येव छन्दांसि
अतोऽन्तगतानि यातयामानि गतरसानि तत्तथा सति अनेन वाग्यमनेन
तान्येव छन्दांसि रसेनाप्याययन्ति पुनः सारयुक्तानि कुर्वन्ति ॥ १७ ॥
प्रकारान्तरेण स्तौति—
अथो श्वस्तनमेवाभिसन्तन्वन्ति ॥ १८ ॥
अथो अपि च श्वस्तनं परस्मिन् दिवसे कर्त्तव्यं कर्मैवाभिलक्ष्य वाचं
सन्तन्वन्ति श्वस्तने कर्मणि वाचा निष्पाद्यं स्तुतशस्त्रादिकं कुर्वन्ति
वाग्यमनेन सम्पादयन्तीत्यर्थः ॥ १८ ॥
अथ गवामयनस्य सत्रत्वेनादक्षिणत्वादक्षिणाभावाद्यं स्तुतशस्त्रा-
दिकं कुर्वन्ति कृतं वा समृद्ध्यभावमाशंक्य तां सम्पादयति—
आत्मदक्षिणं वा एतद्यत्सत्रम् ॥ १९ ॥
आत्मैव दक्षिणा यस्य तादृशमेव तत् यदेतत् सत्रं सत्रयागः। न यज्ञा-
न्तरवत् गवादिदक्षिणमतो दक्षिणासद्भावात् समृद्धिरस्त्येवेत्यर्थः ॥१९॥
एतत् स्तौति—
यदा वै पुरुष आत्मनोऽवद्यति यं कामं कामयते
तमभ्यश्नुते ॥ २० ॥
यदा खलु पुरुष आत्मनः स्वशरीरात् अवद्यति देवेभ्यः प्रदातुं, तदा
यं कामं कामयते तमभिप्राप्नोति ॥ २० ॥
आत्मनोऽवदानप्रकारं दर्शयति—
द्वाभ्यां लोमावद्यति द्वाभ्यां त्वचं द्वाभ्यां माꣳसं
द्वाभ्यामस्थि द्वाभ्यां मज्जानं द्वाभ्यां पीवश्च लोहितञ्च ॥२१॥
सव्वत्सरसत्रस्य आदितो द्वाभ्याम्मासाभ्यामात्मनः सम्बन्धि यल्लोम
शरीरगतं लोम तदवद्यति देवेभ्यो दातुं स्वशरीरात् पृथक् करोति,

with a horizontal line like थ or त्स?
Wait, in old prints त्स्या is printed as त् + स + य or र्त्स्या:
Wait, does it have a repha on top? Yes, a hook र्.
Below the hook: त् and थ? No, र्थ्या! It looks very much like मर्थ्या or मर्त्स्या!
Wait, let's look at र्थ्या: the letter has र् on top, and थ्य with ा! But wait, is it थ्या or त्स्या?
Look at त्स्नमवदाय in line 5: त्स्न has त् above स with a loop.
Here, under the repha, there is a round loop with a vertical line: that's थ! Wait, does थ have a vertical line? थ्या: थ attached to य with a central dot/circle. But notice the line through the middle: थ often has a line or is round. But wait, अमर्त्स्याः vs अमर्त्याः!
Wait, in Vedic Sanskrit, is it अमर्त्या or अमर्त्स्या?
"महन् मेऽद्य अमर्त्या व्रतं" -> "अमर्त्याः" (vocative

Line 5:व्रतमिनं धिन्वत्? Wait, look at: व्र त मि नंorव्र त मि मं? Wait! Look at the letter after मि: It is मwith an anusvara? Orनं? Wait, look at line 10: यदेनं प्रजापतिमधिन्वीत्. In line 10 it is यदेनं(yad enam)! So in line 4-5:यद्-व्रतमिनंorयद्-व्रतमेनं? Wait! Look at line 5: व्र त मे नंorव्र त मि मं? Wait, line 4 ends with: यद्-Line 5 starts with:व्रतमिनं? There is a short 'i' matra: मि? Wait, look at the top: is it an 'i' matra or 'e' matra? The stroke goes up and curves to the left! That's an 'i' matra on म: मि! Wait, no, look at मinव्रतमिमं: Wait, does it say व्रतमिमं धिन्वत्`?
"यद्व्रतमिमं धिन्वत् प्रीणयेत्तर्

[Header]
१३८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

र्द्धमेवाप्नुवन्ति अर्द्धं संबद् कुर्व्वन्ति व्यर्थं कुर्व्वन्तीति । अतः संव्वँत्स-
रस्योपरिष्टादेव इदमहुरुपेत्यं संव्वँत्सरे सम्पूर्ण एव हि सर्वमन्नं पच्यते
अतः सर्वस्यान्नस्य प्राप्तयेऽवकल्पत इत्यर्थः ॥ ४ ॥
अथास्याह्नः पञ्चविंशः स्तोमः स्यादिति विधित्सुराह--
चतुर्विꣳशं भवति चतुर्विꣳशो वै संव्वँत्सरोऽन्नं
पञ्चविꣳशम् ॥ ५ ॥
इदमहश्चतुर्विंशतिस्तोमकर्ं भवति संव्वँत्सरो हि चतुर्विंशत्यर्द्ध-
मासात्मकः। तस्यैतदनुगुणम्। अतस्तत्साध्यमन्नं पञ्चविंशं पञ्चविंशति-
संख्यापूरकं भवति ॥ ५ ॥
प्रकारान्तरेण प्रशंसति--
यद्वा अदश्चतुर्विꣳशं प्रायणीयन्तदेतदुदयनीयम् ॥६॥
सर्वसत्रसाधारणावाद्यन्तावतित्रात्राविति कृत्वा उपाद्यं प्रायणीय-
मुपान्त्यं उदयनीयमिति उच्यते । यद्वै यत् खलु अदः पूर्वमुक्तं चतुर्विं-
शस्तोमकर्ं प्रायणीयमुपाद्यमहः तदेवैतदिदानीमुच्यमानं महाव्रतमु-
दयनीयम् एवं सति उपक्रमोपसंहारौ समानरूपौ भवतः ॥ ६ ॥
ननु महाव्रतमहः पञ्चविंशस्तोमकर्ं तस्य कथं चतुर्विंशस्तोमेन
प्रायणीयेन साम्यमित्यत आह--
यत् संव्वँत्सरमन्नꣳसम्बरन्ति सैषा पञ्चविꣳश्यु-
पजायते ॥ ७ ॥
संवत्सरं संवत्सरपर्य्यन्तं संवत्सरे चतुर्विंशत्यर्द्धमासात्मके समाप्ते
देवा यदन्नंसम्भरन्ति तेषां तदन्नमेव पञ्चविंशी पञ्चविंशतिसंख्यापूरणी
स्तोत्रीयोपजायते सम्पद्यते अतः फलरूपैषा पृथग्भूतेति प्रायणीयेन
साम्यम् एवं सति अस्मिन्नहनि सर्वस्तोत्रेषु पञ्चविंशस्तोमः कर्त्तव्य
इति विधिरुन्नेतव्यः ।
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरोदेयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ७ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्त्तकश्रीवीरबुक्कभूपा-
लसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्य्येण विरचिते माधवीये सामवेदार्थ-
प्रकाशे ताण्ड्यमहाब्राह्मणे चतुर्थाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥ ४ ॥ १० ॥
चतुर्थोध्यायः समाप्तमगमत् ।

पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः । १३९
पञ्चमोऽध्यायः ।
अथ प्रथमः खण्डः ।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
उक्तं महाव्रतस्याहः सर्वेषु स्तोत्रेषु पञ्चविंशः स्तोमः कार्यः
इति' शिरः पक्षौ पुच्छ आत्मति पञ्चविधं होतुः पृष्ठस्तोत्रं तत्र महाव्र-
ताख्यं, महाव्रतमित्युच्यते—
वामदे॒व्यं महाव्रतं कार्य॑म् ॥ १ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १ ॥
तस्मिंश्च स्तोत्रे आत्मैव पञ्चविंशः स्तोमः, शिरःप्रभृतिषु स्तोमा-
न्तरं, तत्र शिरसस्त्रिवृत्स्तोमं विधत्ते—
त्रिवृच्छिरो भवति ॥ २ ॥
त्रिभिस्तृचैर्बर्त्तत इति त्रिवृत् स एव स्तोमः शिरोभागश्च भवति ॥२॥
तस्य स्तोमस्य शिरसा सहानुरूप्यं दर्शयति—
त्रिवृद्ध्येव शिरोलोमत्वगस्थि ॥ ३ ॥
लोके प्राणिनां शिरः लोम त्वक् अस्थीति भेदेन त्रिवृद्ध्येव त्रिगु-
णमेव खलु । अतः शिरसस्त्रिवृतः स्तोमो युक्तः ॥ ३ ॥
शिरोव्यतिरिक्तस्य पाङ्क्तत्वप्रतिपादनेन शिरसस्त्रिवृत्त्वं व्यतिरेकेन
दर्शयति—
पाङ्क्त इतर आत्मा लोम त्वङ्माᳪसमस्थि मज्जा ॥४॥
इतरः शिरोव्यतिरिक्त आत्मा देहः पाङ्क्तः पङ्क्तियुक्तः पञ्चसंख्योपेतः,
कथमित्युच्यते-लोमत्वङ्मांसमस्थिमज्जेति भेदेन, एवं शिरः पाङ्क्तन्न
भवति अपि तु त्रिवृदेवेत्यर्थः ॥ ४ ॥
शिरसा त्रिवृत्स्तोमेन स्तवनं विधत्ते—
सकृद्धिङ्कृतेन शिरसा पाराचा स्तुवते ॥ ५ ॥
अनेन आदौ सकृत् हिंकृत्य पाराचा अनावृत्तेन शिरसा स्तुवते
उद्गातारः ॥ ५ ॥
तदेतदनावृत्तस्तवनं प्रशंसति—
तस्माच्छिरोऽङ्गानि मेद्यन्ति नानुमेद्यति न कृश्य-
न्त्यनु कृश्यति ॥ ६ ॥

१४० | ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
तस्मादनावृत्तस्तवनात् अविकृतरूपमेकरूपमेव शिरो भवति अत
इतराण्यङ्गानि मेद्यन्ति वर्द्धमानान्यनुवर्द्धन्ते इतरेष्वङ्गेषु वर्द्धमानेष्वपि
शिर एकमेवावतिष्ठते तथा कृश्यन्ति कृशी भवन्ति अङ्गानि अनु न
कृश्यति नाल्पीभवति इतरेष्वङ्गेष्वपक्षीयमाणेष्वपि स्वयन्नापक्षीयते॥६॥
नन्वितरेषामपि वृद्धिकार्ये कथं स्यातां तत्राह—
पुनरभ्यावर्त्तमितरेणात्मना स्तुवते तस्मादितर आ-
त्मा मेद्यति च कृश्यति च ॥ ७ ॥
इतरेण पक्षपुच्छादिरूपेणात्मना पुनरभ्यावर्त्तं पुनः पुनरभ्यावृत्त्य
एकमेव तृचमावर्त्य स्तुवते तस्मादावृत्त्या विकृतत्वात् इतर आत्मा
शिरोव्यतिरिक्तो देहो मेद्यति च कृश्यति च कदाचिद्वर्द्धते कदाचित्
कृशीभवति ॥ ७ ॥
शिरसो गायत्रीसाम्नः स्तोत्रीयां विधत्ते—
अर्कवतीषु गायत्रीषु शिरो भवति ॥ ८ ॥
अर्कशब्दोपेतासु गायत्रीच्छन्दस्कासु ‘इन्द्रमिद्गाथिनो बृहदिन्द्रो द-
धीचो अस्थभिरुद्वेदाभिश्श्रुतामघमिति’ तृचं त्रयात्मकासु नवस्वृक्षु शिरो
भवति ॥ ८ ॥
अथासामर्कत्वं गायत्रत्वञ्च प्रशंसति—
अन्नं वा अर्को ब्रह्मवर्चसं गायत्र्यन्नाद्यं चैवेभ्यो ब्र-
ह्मवर्चसञ्च मुखतो दधाति ॥ ९ ॥
अर्च्यते पूज्यते अनेनेति व्युत्पत्त्या अन्नमेवार्कः। गायत्री च तेजोरू-
पेणाग्निना सह प्रजापतिमुखादुत्पन्ना ब्रह्मवर्चसं तेजोविशेष इति गा-
यत्री ब्रह्मवर्चसमित्युच्यते। एवमुभयोः स्तोत्रादौ करणेन एभ्यो यजमा-
नेभ्यः अन्नाद्यञ्च ब्रह्मवर्चसञ्च मुखतः प्रमुखे दधाति विदधाति उ-
द्गातेत्यर्थः ॥ ९ ॥
अथ पक्षौ स्तोमविशिष्टौ विधत्ते—
पञ्चदशसप्तदशौ पक्षौ भवतः पक्षाभ्यां वै यजमा-
नो ऽवयौ भूत्वा स्वर्गं लोकमेति ॥ १० ॥
पञ्चदशस्तोमं रथन्तरं दक्षिणपक्षतया कार्य्यं सप्तदशस्तोमं बृ-
हदुत्तरपक्षत्वेन । एवं कृताभ्यां पक्षाभ्यामेव यजमानो वयः पक्षी भूत्वा
स्वर्गं लोकमुत्पतनेन प्राप्नोति । एवमेकः पञ्चदशः पक्षः इतरः सप्तदश
इत्युक्तम् ॥ १० ॥

पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः । १४१
अधुनोभावपि समानस्तोमौ स्यातामिति केषाञ्चिन्मतमुपन्यस्यति—
तावाहुः समौ कार्यौ पञ्चदशौ वा सप्तदशौ वा
सवीवधत्वाय ॥ ११ ॥
तौ पक्षौ पञ्चदशस्तौमकौ सप्तदशस्तौमकौ वा समौ समानावेव
कार्याविति केचिदाहुः । किमर्थं ? सवीवधत्वाय समानवीवधत्वाय
इतरथा हि वैषम्यमेव दोषः स्यादिति ॥ ११ ॥
इमं पक्षं निराकृत्य पूर्वोक्तमेव पक्षं परिगृह्णाति—
तद्वाहुर्यत्समौ भवत एकवीर्यौ तर्हि भवत इति
पञ्चदशसप्तदशावेव कार्यौ साचीव वै वयः पक्षौ कृ-
त्वापतीयः पतति ॥ १२ ॥
तद् उ आहुरिति पदच्छेदः, उ इति पक्षान्तरपरिग्रहे । तत्र आहु-
र्ब्रह्मवादिनोऽभिज्ञाः । किमिति ? यद्यदि समौ समानस्तौमौ भवतः तर्हि
[L1

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः लिप्यन्तरण दिया जा रहा है:

१४२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
समीपवर्त्ति भवति नान्यथा तस्मादुत्तरतः कार्य्यमिति कथनम्, अन-
योः सम्बन्धः बृहत्साम त्रैष्टुभं, त्रिष्टुभा सह प्रजापतेरुरसउत्पत्तेः।
ब्राह्मणाच्छंसी च होत्रकाणां द्वितीयः त्रिष्टुप्छन्दसां द्वितीयेति संख्या-
साम्यात् त्रैष्टुभत्वं उभयोस्त्रिष्टुब्द्वारा सम्बन्धात् सामीप्यमुचितं
यद्यप्यनेन न्यायेन त्रैष्टुभः पञ्चदशस्तोम इति पञ्चदशस्यापि त्रिष्टु-
भत्वश्रवणात् उत्तरपक्षे प्रयोगः प्रसक्तः तथापि ‘रथन्तरेण पञ्चदशेन
स्तुवीरन्’ ‘बृहता सप्तदशेन स्तुवीरन्नि’ति प्रयोगवचनकाले वक्ष्यमाण-
त्वात् अत्र पञ्चदशस्तोमत्वं पूर्वपक्षाभिप्रायेणेति ज्ञायते ॥ १४ ॥
तथा दक्षिणपक्षे रथन्तरं कार्य्यमित्याह—
दक्षिणतो रथन्तरं कार्य्यम्मैत्रावरुणस्यार्द्धार्द्वायत्रं वै
रथन्तरं गायत्रो मैत्रावरुणो गायत्रः सप्तदशस्तोमः ॥१५॥
पूर्ववद्व्याख्येयं, गायत्र्या सह रथन्तरस्य प्रजापतिमुखादुत्पन्नत्वा-
द्गायत्रत्वं मैत्रावरुणस्य च होत्रकाणां प्रथमत्वात् प्रथमच्छन्दसा गायत्रे-
ण सम्बन्धः सप्तदशस्तोमस्य गायत्रत्वमेवं सम्पाद्यम्। सप्तदशस्तोमो
जगती च प्रजापतेः मध्यकायादुत्पन्नत्वात् जगती च द्वे गायत्र्याविति
जगती द्वारा सप्तदशस्य गायत्रत्वम् ॥ १५ ॥
एकविंशात्मकं पुच्छं कार्य्यमिति विधत्ते—
एकविꣳशं पुच्छं भवति ॥ १६ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १६ ॥
तदेव प्रशंसति—
एकविꣳशो वै स्तोमानां प्रतिष्ठा तस्माद्वयः पुच्छे-
न प्रतिष्ठायाेत्पतति पुच्छेन प्रतिष्ठाय निषीदति ॥१७॥
स्तोमानां त्रिवृदादीनां मध्ये एकविंशः प्रतिष्ठाहेतुः तस्मात्प्रति-
ष्ठाहेतोरेकविंशस्य पुच्छे करणात् वयः पक्षी पुच्छेन प्रतिष्ठाय आ-
श्रयमवष्टभ्य पक्षाभ्यामुत्पतति तथा पुच्छेनैव प्रतिष्ठाय स्वाश्रयमाल-
म्ब्य निषीदति उपविशति ॥ १७ ॥
अथ पुच्छत्वेन यज्ञायज्ञीयं पुच्छं कार्य्यमिति कुत एतदित्यत आह—
यज्ञायज्ञीयं पुच्छं कार्य्यं यज्ञायज्ञीयꣳ ह्येव महा-
व्रतस्य पुच्छम् ॥ १८ ॥
हीति प्रसिद्धौ यज्ञायज्ञीयं साम हि महाव्रतस्य पुच्छतया प्रसि-
द्धं ‘बृहद्रथन्तरे पक्षौ यज्ञायज्ञीयं पुच्छमि’ति मन्त्रवर्णादेतच्च यज्ञायज्ञी-

पञ्चमाध्याये द्वितीयः खण्डः । १४३
यमैन्द्रीषु कार्यं पृष्ठस्तोत्रस्यैन्द्रत्वात् ॥ १८ ॥
अथैतं पक्षं निरस्य पक्षान्तरमाह—
अथो खल्वाहुरातिशयं वै द्विपदां यज्ञायज्ञीयं भ-
द्रमेव कार्यᳪसमृद्ध्यै ॥ १९ ॥
अथो खल्वभिज्ञा ब्रह्मवादिन आहुः चतुष्पदास्त्वृक्षु हि यज्ञायज्ञीयं
गीयते द्विपदां यजमानानां तदतिशयम् अतिशयितमतिरिक्तमिति अतो
भद्रं साम पुच्छतया कार्य्यन्तद्धि द्विपदासु गीयते तथा सति तत्साम
द्विपदां यजमानानां समृद्धयै समृद्धयर्थं भवति ॥ १९ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ।

अथ द्वितीयः खण्डः ।
महाव्रतस्तोत्रस्य पक्षिरूपेण क्लृप्तस्य शिरःप्रभृतीनांस्तोमा उ-
क्ताः सामानि च विहितानि अथ तस्यैवापरं कल्पं दर्शयति—
वामदेव्यम्महाव्रतं कार्य्यन्तस्य गायत्रᳪशिरो बृह-
द्रथन्तरे पक्षौ यज्ञायज्ञीयं पुच्छम् ॥ १ ॥
यद्यपि पञ्चानां समुदाय एव महाव्रतशब्दवाच्यः वामदेव्यं कयानश्चि-
त्रेत्यस्या मुत्पन्नं साम । अतस्तस्यात्मत्वेन कार्य्यमित्यर्थः, गतमन्यत्॥१॥
यद्यपि पञ्चविधे महाव्रते एकैकस्यां विधायां सहस्रप्रोतत्वं वक्ष्यति
तत्समुदायवेदनमादौ प्रशंसति—
यो वै महाव्रते सहस्रं प्रोतᳪवेद प्रसहस्रं पशूनाप्नोति ॥२॥
शिरःपक्षादिरूपेण पञ्चावयवे महाव्रते सहस्रं प्रोतं सम्बद्धं वेद
जानाति सहस्रं सहस्रसंख्यान् पशूनाप्नोति ॥ २ ॥
तस्य पञ्चावयवाः किमात्मकाः तेषु किं सहस्रं प्रोतमिति तदुभयं
क्रमेण दर्शयति—
तस्य प्राची दिक् शिरस्तच्छन्दोभिः सहस्रमसाव-
न्यतरः पक्षः सनक्षत्रैः साहस्त्रोऽयमन्यतरः पक्षः स
ओषधिभिश्च वनस्पतिभिश्च साहस्त्रोऽन्तरिक्षमात्मा
तद्वयोभिः साहस्त्रं प्रतीची दिक् पुच्छन्तदग्निभिश्च
रश्मिभिश्च साहस्त्रं प्रसहस्रं पशूनाप्नोति य एवं वेद ॥३॥

तस्य महाव्रतस्य प्राची दिक् शिरः। तदात्मकमित्यर्थः। तत् छन्दो-
भिर्गायत्र्यादिभिः साहस्रसम्बन्धी। यद्यप्यसावन्यतरोऽयमन्यतर इति
पक्षयोः सम्बन्धविशेषोन श्रुतः तथापी'यं वै रथन्तरमसौ वै बृहदि'ति
श्रुतेः, विशेषोऽवगम्यते। अन्तरिक्षं अन्तरिक्षलोक आत्मा तद्वयोभिः प-
क्षिभिः साहस्त्रं अन्तरिक्षचारित्वात् पक्षिणां प्रतीचीदिगात्मकं पुच्छं
तत् अग्निभिश्च रश्मिभिश्च साहस्त्रं वेद यजमानस्य प्रतीच्यां हि गार्ह-
पत्यादिरूपेण भूयांसोऽग्नयो भवन्ति उदितस्य चादित्यस्य रश्मयः
प्रतीच्यां प्रसरन्तीति प्रतीच्यात्मकं पुच्छम् अग्निभिश्च रश्मिभिश्च सह-
स्त्रसम्बन्धीत्यर्थः। एवं प्राच्याद्यात्मकेषु महाव्रतावयवेषु सहस्रयोगित्वं
यो वेद दशसहस्त्रं पशूनाप्नोति। आदावुक्तस्यैवोपसंहारः ॥ ३ ॥
अस्मिन् कल्पे वामदेव्यमात्मत्वेन कार्यमित्युक्तं तन्निरस्यति—
तदाहुरपृष्ठं वै व्वा॒मदे॒व्यम॑निध॒नं॑हीति ॥ ४ ॥
तत्तत्र महाव्रते ब्रह्मवादिन आहुः। अत्र पृष्ठमिति होतुरेव पृष्ठस्तोत्रं
विवक्षितं वामदेव्यं होतुः पृष्ठत्वे अयोग्यं कुतः? अनिधनं हि तदृचो
बहिर्भूतनिधनं यतोऽस्य नास्ति तत इत्यर्थः ॥ ४ ॥
अनिधनत्वं कथमपृष्ठत्वे हेतुः तत्राह—
अनायतनं वा एतत् साम यदनिधनम् ॥ ५॥
साम्नो निधनमायतनं यस्य नास्ति तदनायतनं आयतनरहितम-
प्रतिष्ठितं ततो वामदेव्यस्य पृष्ठानर्हतेत्यर्थः ॥ ५ ॥
तर्हि किम्महाव्रतस्यात्मत्वेन कार्यं तदाह—
राजनम्महाव्रतं कार्य्यम् ॥ ६ ॥
इन्द्रमन्वोनेमधितेत्यस्यामुत्पन्नं राजनाख्यं साम तदासेति तृचे अ-
स्य स्तोत्रस्यात्मत्वेन कार्य्यम् ॥ ६ ॥
तदेतत्प्रशंसति—
एतद्वै साक्षादन्नं यद्राजनं पञ्चविधं भवति पाङ्क्तं॒ ह्यन्नम् ॥७॥
एतत् खलु साक्षात्प्रत्यक्षमन्नं यद्राजनं साम स्तोमादिभिः शोभ-
मानमन्नवत् प्रीतिकरं भवति, महाव्रतं चान्नत्वेन संस्तुतम् अतस्तत्रैत-
त्प्रयोगार्हमित्यर्थः, अपि चैतत्साम पञ्चविधं भवति महाप्रस्तावादिभ-
क्तीनां प्रत्येकं प्रयोज्यत्वात् पञ्चवारं तथा चैतरेयकोपनिषदि श्रूयते, “प-
ञ्चकृत्वः” प्रस्तौति पञ्चकृत्वोद्गायति पञ्चकृत्वोपद्रवति पञ्चकृत्वो निधन
मुपयन्तीति। यद्वा हुं हुं हुं हुं हुं हो हो हो हो हो इत्यादि पञ्चस्तोभ-
योगात् वागिडासुवोवूहन्द्रा इति पञ्चनिधनयोगाद्वा पाञ्चविध्यम्, अन्नं