ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

त्रिरात्रेऽश्वमेधे वादिप्रतिवादिरूपेण तर्के प्रश्नप्रतिवचने कुर्वन्ति ‘किँꣳ-
स्विदासीदित्या’दिभिर्मन्त्रैस्तथैवात्रापि कर्त्तव्यमिति शाण्डिल्यः, एवं
ब्रह्मवादे कृते सति ब्रह्मवर्चस एव यजमानाः प्रतितिष्ठन्ति ॥ १२ ॥
स्तोत्रानुशंसनार्थं होतुश्चतुर्होतृमन्त्रं विधत्ते—
चतुर्होतारँ होता व्याचष्टे स्तुतमेव तदनुशँसति
नहि तत् स्तुतं यदननुशस्तम् ॥ १३ ॥
मानसस्तोत्रानन्तरं स्तोत्रीया ऋचो मनसा शस्त्वा चतुर्होतृणा-
माद्यञ्चित्तिस्रुगित्याद्यनुवाकं व्याचक्षीत। व्याख्यानमध्वर्युस्वरेण कथनं
तत्तेन व्याख्यानेन स्तुतस्य स्तोत्रस्यानुशंसनं कृतं भवति। यद्यपि स्तो-
त्रीयाभिरेव अनुशंसनं कृतं तथापि ताः पराच्यः शस्यन्त इति नैतावता
स्तोमाभिशंसनं निष्पद्यते तदर्थमेव तद्व्याख्यातमित्यर्थः, अनुशंसनाभा-
वे कृतमपि स्तोत्रमकृतसमं स्यादित्ययमर्थो नहि तदित्यादिनोच्यते ॥ १३ ॥
अथ प्रजापतिपरिवादः कर्त्तव्य इति विधत्ते—
प्रजापतिं परिवदन्त्याप्त्वैवैतं तद्व्याचक्षते तावदा-
पामैनामिति ॥ १४ ॥
हे प्रजापते त्वं दुर्लभः दुराराध्यश्च तथापि त्वां दशमेनाह्ना गृहीत-
वन्तः केदानीं गमिष्यसीत्येवं परिवादं कुर्युुरित्यर्थः, यद्वा श्रुत्यन्तरप्र-
सिद्धोऽकुशलोवाऽयं प्रजापतिः यो दंशमशकान् असृजत् यस्तेनानित्या-
दिकम्, अथ वा "प्रजापतिर्वै स्वां दुहितरमभ्यधावदि"त्यादिकं यत्पापं
कर्म्म तस्य कीर्त्तनं परिवादः, तथा च सूत्रितं ‘प्रजापतिं परिवदन्ति पापैः
कर्मभिरित्येके नत्वधीमहे, अपि वाध्वर्युर्बहुचानां न किञ्चित्स्यादि’ति कि-
मर्थः प्रजापतेः परिवादः? उच्यते यथा महारण्ये मत्तगजमुपायेन गृही-
त्वा सन्तुष्टाः परिवदन्ति केदानीं दुर्ग्रहो मूढचारी दुश्चरित्रः त्वं गमि-
ष्यसीति परिवदन्ति एवमेव प्रजापतिं प्रत्यक्षत उपलभ्य हर्षातिशयेन
परिवादः क्रियते तदेतदुच्यते, एनं प्रजापतिं वयन्तावदापाम प्राप्तवन्त
इति बुद्ध्वा एनं प्रजापतिमाप्त्वैव प्राप्यैव तद्व्याचक्षते तस्य भर्त्सनाय
प्रजापतिकृतं तत् पापकर्म कथयन्ति ॥ १४ ॥
अथ गृहपतिकर्त्तृकमौदुम्बरीधारणं विधत्ते—
गृहपतिरौदुम्बरीं धारयति गृहपतिर्वा ऊर्जो यन्तो-
र्जमेवैभ्यो यच्छति ॥ १५ ॥
सत्रिणां मध्ये यो गृहपतिरसावौदुम्बरीं सदसो मध्ये निखातां
धारयति समन्वारभत आनक्षत्रदर्शनात नोत्सृजेत्, ऊर्जा उदुम्बर