ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

चतुर्थाध्याये अष्टमः खण्डः । १२९ .

अथैतस्मिन् दशमेऽहनि किञ्चिद्धर्मं विधत्ते—
यदध्याहुरति तद्रेचयन्ति तस्मान्न व्युच्यम् ॥ ८ ॥
अस्मिन्नहनि यत् यदध्याहुः विब्रुवन्ति । अज्ञानं संशितुं, शंसयितुं
चानुष्ठेयं पदार्थं स्तुतशस्त्रादिषु तादृशं शब्दं वा इदमेतेनायथाकृतम्
इदमेतेन यथोक्तमिति क्रियमाणविरोधिवचनं यदि कुर्वन्ति विभक्तारः ।
( तद् तदाऽतिरेचयन्ति कर्मातिरेकमवगमय्य दूषयन्ति, ) तस्मात् न
व्युच्यम् अस्मिन्नहनि विरुद्धवचनं न कर्त्तव्यम् अविवाक्यमहरिति
ह्येतदाचक्षते ॥ ८ ॥
अथास्मिन्नहनि अनुष्टुप्छन्दसः प्रयोगं परोक्षेण विधत्ते—
परोक्षमनुष्टुभमुपयन्ति प्रजापतिर्वा अनुष्टुप् यत्
प्रत्यक्षमुपेयुः प्रजापतिमृच्छेयुः ॥ ९ ॥
आनुष्टुभं छन्दः परोक्षम प्रत्यक्षमुपयन्ति उपेयुः कुर्य्युः । अष्टाक्ष-
रैश्चतुर्भिः पादैः प्रत्यक्षमनुष्टुप् भवति अतोऽन्या द्वात्रिंशदक्षरा प-
रोक्षानुष्टुप् सैवास्मिन्नहनि कार्या न प्रत्यक्षा आर्भवे श्यावाश्वान्धी-
गवे अनुष्टुप्सु प्रकृतौ भवतः ते एव पर्यूषु प्रधन्वेति पिपीलिकमध्यासु
कार्ये इति ईदृशमनुष्टुभं परोक्षमुपयन्त्यतिरेके निन्दामुखेन पुरोच्यते ।
यदिदमनुष्टुप्छन्दः स प्रजापतिर्वै तदीयत्वात् तद्रूप एव तदीयत्वञ्च
पूर्वमेवोक्तम् एवं सति यत् यदि प्रत्यक्षमनुष्टुभमुपेयुः प्रजापतिमृच्छेयुः
प्राप्नुयुः सत्रान्तरे अस्माल्लोकात्प्रच्युता भवेयुरित्यर्थः । इह लोके चि-
रं स्थित्वा देहान्ते प्रजापतेः सायुज्यं सत्रिभिः काम्यते ॥ ९ ॥
अथैतस्याह्नोऽग्निन्नरोदीधितिभिररण्योरिति विराडग्निष्टोमसाम वा-
मदेव्यं त्रयस्त्रिंशस्तोम कं कार्यमिति विधित्सुरर्थवादेनतद्विधिमुन्नयति—
यो वै सत्रस्य सद्द्वेद सङ्भवति वामदेव्यं वै साम्नाँ५-
सदग्निर्देवतानां ऽविराट् छन्दसान्त्रयस्त्रिंशः स्तोमानां
तान्येव तदेकधा संभृत्योत्तिष्ठन्ति ॥ १० ॥
यः खलु सत्रस्य सत् सारं वेद । ससत् सारभूतः श्रेष्ठः स्वानां भवति।
किं तत् सत्रस्य सारमित्युच्यते-साम्नां मध्ये वामदेव्यं वामदेवेन दृष्टं
साम सत् सत्रसम्बन्धि सत्रात्मकं, देवानां मध्ये अग्निः, छन्दसां मध्ये
विराट्, स्तोमानां मध्ये त्रयस्त्रिंशः, एवं सति वामदेव्यादीन्येकधा स-
म्भृत्योत्तिष्ठन्ति सत्रादुत्थिता भवन्ति। आग्नेयीषु विराट्सु वामदेव्यम-
ग्निष्टोमं त्रयस्त्रिंशस्तोम कं कुर्य्युरित्यर्थः ॥ १० ॥