ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

इति त्रिरुद्गाता गायेन्निधनमितरावन्वूपेयातामिति, अतः साम्नैवोपस्था-
नमवगम्यते इति गानविशिष्टयैवर्चोपस्थानं, पत्नीसंयाज्येति क्त्वाप्र-
त्ययश्च पूर्वकालतामात्रेण समानकर्त्तृकत्वेऽपि उद्गातॄणां पत्नीसंयाजेन
सम्बन्धाभावात् ॥ १ ॥
एतदतिच्छन्दसोपस्थानं स्तौति—
इमे वै लोका अतिच्छन्दा एष्वेव लोकेषु प्रति
तिष्ठन्ति ॥ २ ॥
गायत्र्यादीनां छन्दसां भूराद्येकैकलोकसम्बन्धिनामतिच्छन्दास्तु
इमे त्रय एव लोकाः तत्र गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीनामन्तर्भावित्वात् । अत-
स्तत्करणकोपस्थानेन एष्वेव भूरादिलोकेषु सत्रिणः प्रतितिष्ठन्तीति॥२॥
तदीयं निधनमनूद्य प्रशंसति—
गौरिति निधनं भवति वि॒राजो वा एतद्रूपं यद्गौ-
र्वि॒राज्येव प्रतितिष्ठन्ति ॥ ३ ॥
यत् एतद्विराट्छन्दसोरूपं गौः । गोमान् हि लोके विराजति यद्वा
गोप्रभवं यदेतत् क्षीरादिकमेतत् विराट् 'अन्नं वै विराडि'ति श्रुतेः, अतो-
ऽनेन विधानेन अन्नरूपे विराज्येव प्रतितिष्ठन्ति ॥ ३ ॥
अथ मानसं स्तोत्रं विधत्ते—
•प्रत्यञ्चः प्रपद्य सार्पराज्ञ्या ऋग्भिः स्तुवन्ति ॥ ४ ॥
आहवनीये यत् प्रत्यञ्चः प्रत्यङ्मुखाः सदः प्रपद्य सार्पराज्ञ्या सर्प-
राज्ञी ब्रह्मवादिनी तया दृष्टाभिः ऋग्भिः 'आयङ्गौः पृश्निरक्रमीदि'त्या-
दिभिः स्तुवन्ति । आसु गायत्रसाम्ना स्तुवन्तीत्यर्थः ॥ ४ ॥
अथैताः प्रशंसति—
अर्बुदः सर्प एताभिर्म्मृतान्त्वचमपाहत मृतामेवै-
ताभिस्त्वचमपघ्नते ॥ ५ ॥
अर्बुदो नाम काद्रवेयः । एताभिः ऋग्भिर्म्मृतां शीर्णांन्त्वचमपाहत
अपागमयत् सत्रिणोप्येताभिर्म्मृतां पापात्मिकान्त्वचरूपामपघ्नते अप-
गमयन्ति ॥ ५ ॥
प्रतिष्ठाहेतवश्चैता इति प्रशंसति—
इयं वै सार्पराज्ञ्यस्यामेव प्रतितिष्ठन्ति ॥ ६ ॥
इयं वै दृश्यमाना भूमिः सार्पराज्ञी सर्पणशीलानां प्राणिनामीश्व-
री ये तु तद्दृष्टाभिः ऋग्भिः स्तुवन्ति ते चास्यामेव भूमौ प्रतितिष्ठन्ति॥६॥