ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

३३६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
एवेत्यवसीयते। अत्र यदि श्रायन्तीयं ब्रह्मसाम स्यादिति यदि शब्दं प्रयु-
ञ्जान एष पक्षो वैकल्पिक इति सूचयति । अतोऽनयोः पक्षयोरन्यतरः
कर्तव्य इत्यर्थः ॥ ९ ॥
वैष्णवीष्वनुष्टुप्सु तस्य साम्नः करणं प्रशंसति—
यद्वै यज्ञस्य स्रवति ऽवाचं प्रतिस्रवति ऽवागनुष्टुप्
यज्ञो ऽविष्णुर्वाचैव यज्ञस्य छिद्रमपिदधाति ॥ १० ॥
यज्ञस्य सम्बन्धि पदं स्रवति गच्छत्यनुष्टुबेव सा वाक् । 'अनु-
ष्टुप् च वै सप्तदश समभवताम्' इत्यादिना सर्वेषां गायत्र्यादीनां च्छन्दसा
मनुष्टुभः सकाशात् सृष्टेर्वक्ष्यमाणत्वादुष्टुभो वाक्त्वम् । विष्णुश्च
यज्ञ एव भवति । अनुष्टुभो विष्णोश्चास्मिंस्तृचे दर्शनाद्यज्ञस्य छिद्रं
द्रोणकलशविदारणात्मकं सुषिरं वाचैवाऽपिदधात्याच्छादयति । वष-
ट्कारणिधनेन च भूमौ प्रस्कन्नः सोमो वषट्कृतो भवतीत्यभिप्रायः॥१०॥
सामान्तरं विधत्ते—
यद्वै यज्ञस्य स्रवत्यन्ततः स्रवति वारवन्तीयमग्निष्टो-
मसाम कार्यं यज्ञस्यैव छिद्रं वारयते ॥ ११ ॥
यत् खलु यज्ञसम्बन्धि स्रवति अन्ततोऽन्ते वारवन्तीयं वारणसा-
धनमेतत्संज्ञं सामाग्निष्टोमसामतया कार्यम् । तेन यज्ञस्यैव छिद्रं वार-
यते निवर्त्तयति समीकरोति 'यदवारयँस्तद्वारवन्तीयस्य वारवन्तीय-
त्वम्' इति हि तन्निर्वचनं दृष्टम् ॥ ११ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे नवमाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥
अथ सप्तमः खण्डः ॥
अथ सोमातिरेकप्रायश्चित्तमुच्यते । तत्र प्रथमं प्रातः सवनं दर्शयति—
यदि प्रातःसवनात्सोमोऽतिरिच्येत 'अस्ति सोमो
अयं सुत, इति मरुत्वतीषु गायत्रेण स्तुयुः ॥ १ ॥
प्रातःसवने सन्ति चत्वार्याज्यस्तोत्राणि तत्र होतुः स्तोत्रे सोमपूर्णा-
श्चमसा होतव्याः । तत्राऽन्त्यचमसगणो द्रोणकलशाधवनीयपूतभृत्सु
विद्यमानः सकलसोमरस आसेचनीयः । तत्र यद्यन्त्यस्य चमसगण-
स्य होमात्प्राक् सोमोऽतिरिक्तो दृश्यते तं चमसगणं पुनरानीय होतव्य-
१. सा. सं. उ. ९. १. ८. १. पिबन्ति मित्रो अर्यमा, उतोन्वस्य इत्याग्रिमेऋचौ ।

नवमाध्याये सप्तमः खण्डः। ३३७
म्। यद्यन्त्यचमसगणस्य होमादूर्द्धं दृश्येत तदिदं प्रायश्चित्तम्। अयमर्थः
प्रातःसवनसमाप्तेरूर्ध्वं यदि सोमोऽतिरिच्येतऽतिरिक्तोऽधिको दृ-
श्येत तदाऽध्वर्यवस्तं सोमं होतृचमसमुख्येषु चमसेष्वानीय स्तोत्र-
मुपाकुर्वन्ति। तदोद्गातारः(१) 'अस्त सोमो अयं सुत' इति मरुत्वतीषु
मरुच्छब्दयुतासु गायत्रीष्वृक्षु गायत्रेण 'तत्सवितुर्वरेण्यम्' इत्यस्या-
मुत्पन्नेन गायत्रसाम्ना स्तुयुः स्तुवीरन्* ॥ १ ॥
अथाऽस्यामृचि मरुच्छब्दवत्वं गायत्रत्वञ्चाऽतिरिक्तसामानुगु-
णमिति स्तौति—
माध्यन्दिनं वा एष सवनं निकामयमानोऽभ्यति-
रिच्यते यः प्रातःसवनादतिरिच्यते तस्मान्मरुत्वतीषु
स्तुवन्ति मरुत्वद्धि माध्यन्दिनँ सवनं तस्मादु गाय-
त्रीषु गायत्रं हि प्रातःसवनम् ॥ २ ॥
यः सोमः प्रातःसवनादतिरिच्यतेऽतिरिक्तो भवति । एष सोमो
माध्यन्दिनं सवनं निकामयमानो नितरामभिलषन्नतिरिच्यते । यस्मादेवं
तस्मान्मरुत्वतीषु मरुच्छब्दयुक्तासु स्तुवन्ति । कथमेतावता माध्यन्दि-
नसवनप्राप्तिः? तत्रोच्यते—मरुत्वतीयं मरुद्भिर्युक्तं हि माध्यन्दिनं सवनम्।
तत्र मरुत्वतीयग्रहस्य मरुत्वतीयशस्त्रस्य च विद्यमानत्वात्। अतो
मरुत्वतीषु स्तवनेनाऽतिरिक्तस्य सोमस्य माध्यन्दिनसवनप्राप्तिः । य-
स्मादेषसोमः प्रातःसवनसम्बद्धस्तस्मादेव गायत्रीषु स्तुवन्ति । गायत्रं
गायत्रीच्छन्दस्कं हि प्रातःसवनम् ॥ २ ॥
अस्य चाऽतिरिक्तस्तोमक्लृप्तिमाह—
यस्मात् स्तोमादतिरिच्यते स एव स्तोमः कार्यः
सलोमत्वाय ॥ ३ ॥
यस्मात्प्रातःसवनान्तिमात् स्तोमात्त्रिवृत्पञ्चदशादेरतिरिच्यते सो-
मोऽतिरिक्तो भवेत् तन्निमित्तकस्य स्तोत्रस्य सवनान्तिमस्तोत्र-
स्तोमः कार्यः । तस्यैव करणं सलोमत्वाय सारूप्याय भवति ॥ ३ ॥
अथ प्रसङ्गाद्धोतुरनुशंसनविशेषं विधत्ते—
ऐन्द्रावैष्णवं होताऽनुशंसति ॥ ४ ॥
१. सा. सं. उ. ९. १. ८. १.

• एतत्खण्डीयो विधिससर्वोऽपि तैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके पञ्चमानुवा-
  केऽपि द्रष्टव्यः ।
  २९ ता० ब्रा०

३३८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

इन्द्रश्च विष्णुश्चेन्द्राविष्णू तद्देवताकं शस्त्रं होताऽनुशंसति। ऐन्द्री-
भिर्वैष्णवीभिश्च स्तोत्रानुशंसनं कार्य्यमित्यर्थः। तथाचोक्तं सूत्रकृताऽऽ-
श्वलायनेन(१) “प्रातस्सवने(२)ऽस्ति सोमो अयं सुतः'(३)'गौर्द्धयति मरु-
ता'मिति स्तोत्रीयानुरूपौ। (४)'महां इन्द्रो य ओजसा' (५)'अतो देवा
अवन्तु न' इत्यैन्द्रीभिर्वैष्णवीमिश्च स्तोममतिशस्ये”ति ॥ ४ ॥
उक्तमुभयदेवत्यत्वं प्रशंसति—
वीर्यं वा इन्द्रो यज्ञो विष्णुर्व्वीर्य्य एव यज्ञे प्रतितिष्ठति ॥५॥
वीर्य्यं वै वर्य्यरूप एवेन्द्रः, प्रजापतेः सकाशाद्वीर्यवतो बाह्वोरि-
न्द्रस्योत्पन्नत्वात्। विष्णुश्च यज्ञः। एवमुभयदेवतासु शंसनेन वीर्ये वीर्य-
युक्त एव यज्ञे यजमानः प्रतितिष्ठतीति ॥ ५ ॥
अथ माध्यन्दिने सोमातिरिक्ते प्रायश्चित्तं विधत्ते—
यदि माध्यन्दिनात्सवनादतिरिच्येत(६) 'वण्महाँ अ-
सि सूर्य्य'त्यादित्यवतीषु गौरीवितेन स्तुयुः ॥ ६ ॥
यदि माध्यन्दिनात् सवनात् यदि माध्यन्दिनसवनसमाप्तेरूर्ध्वं
सोमोऽतिरिच्यते माध्यन्दिनस्याऽन्त्यचमसगणे हुते सोमोऽधिको
दृश्यते चेत्तदा तं सोममध्वर्य्यश्चमसेषून्नीय स्तोत्रमुपाकुर्व्वन्ति। तत्रो-
द्गातारः 'वण्महाँ असि सूर्य्य' इत्यादित्यवतीष्वादित्यशब्दयुक्तास्वृक्षु
गौरीवितेन गौरीवितिना ऋषिणा दृष्टं गौरीवितं(७) 'अभि प्र गोपतिं
गिरा' इत्यस्यामुत्पन्नं साम गौरीवितं तेन साम्ना स्तुयुः । तत्साम
एतासूहेन कर्त्तव्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥
अस्याऽतिरिक्तसोमस्य सवनद्वयान्तरालवर्त्तित्वेनोभयरूपस्याऽऽ-
दित्यवतीषु बृहतीषु स्तूयमानं गौरीवितमनुगुणमित्याह—
तृतीयसवनं वा एष निकामयमानोऽभ्यतिरिच्यते यो
माध्यन्दिनात्सवनादतिरिच्यते तस्मादादित्यवतीषु स्तु-
वन्त्यादित्यं हि तृतीयसवनं तस्मादु बृहतीषु बार्हतं हि
माध्यन्दिनं सवनम् ॥ ७ ॥
यो माध्यन्दिनात् सवनात्सोमोऽतिरिच्यते एष तृतीयसवनमेव
१. आश्व. श्रौ. ६. ७. २. २. ऋ. सं. ६. ६. २८.
३. ऋ. सं. ६. ६. २८. ४. ५. ८. ९. ५. सं. १. २. ७.
६. सा. सं. उ. ९. १. ९. १. ७. सा. सं. उ. ७. १. १. १.

नवमाध्याये सप्तमः खण्डः । ३३९
निकामयमानो नितरामिच्छन्नतिरिच्यते । यस्मादेवं तस्मादादित्यव-
तीषु 'बण्महाँ असि' इत्यादित्यशब्दयुक्तासु स्तुवन्ति । आदित्यदेवता हि
तृतीयसवनमादित्यग्रहेण हि तृतीयसवनं प्रारभ्यते । यस्मादेष मा-
ध्यन्दिनात् सवनादतिरिक्तं तस्मादु तस्मादेव बृहतीषु स्तुवन्ति
माध्यन्दिनं सवनं बार्हतम् हि(१) 'पुनानः सोम धारया(२) 'अभि त्वा
शूर' इत्यादीनां बृहतीनां तत्र विनियुज्यमानत्वात् ॥ ७ ॥
प्रातःसवनवदस्य स्तोमक्लृप्तिं होतुरनुशंसनञ्च सार्थवादं विधत्ते—
यस्मात् स्तोमादतिरिच्येत स एव स्तोमः कार्यः
सलोमत्वायैन्द्रावैष्णवं होताऽनुशंसति वीर्यं वा इन्द्रो
यज्ञो विष्णुर्वीर्य एव यज्ञे प्रतितिष्ठति ॥ ८ ॥
पूर्व्वव्याख्येयम्। एतावांस्तु विशेषः—अथैन्द्रावैष्णवमिति ।(३) 'महाँ
इन्द्रो नृवत्' (४) 'विष्णोर्नुकम्' इत्येतदादिकमेवैन्द्रावैष्णवं शंसनीयम् ।
तथा चाऽऽश्वलायनसूत्रम्-(५) 'माध्यन्दिने बण्महाँ असि सूर्य·
(६) 'उदुत्यद्दर्शितं वपु'रिति प्रगाथौ स्तोत्रीयानुरूपौ । 'महाँ इन्द्रो नृवत्'
'विष्णोर्नुक'मिति ॥८॥
अथ तृतीयसवने सोमातिरिक्ते प्रायश्चित्तं विधत्ते—
यदि तृतीयसवनादतिरिच्येत विष्णोः शिपिविष्ट-
वतीषु गौरीवितेन स्तुयुः ॥ ९ ॥
यदि तृतीयसवनात्सोमोऽतिरिच्यते विष्णोः शिपिविष्टवतीषु
स्तुवन्ति ॥ ९॥
कोऽतिशयः सामान्तरं परित्यज्य गौरीवितेन स्तुतौ ? किं वा
प्रयोजनमिति ? तदुभयं दर्शयति—
यज्ञो वै विष्णुश्शिपिविष्टो यज्ञ एव विष्णौ
प्रतितिष्ठत्यतिरिक्तं गौरीवितमतिरिक्त एवाऽतिरिक्तं
दधाति ॥ १० ॥
शिपयो रश्मयस्तैराविष्टः शिपिविष्टः। तथा च यास्कः(७) 'शिपयोऽत्र
१. सा. सं. पू. ६. १. ३. १. २. सा. सं. पू. ३. १. ५. १.
३. ऋ. सं. ४. ६. ७. ४. ऋ. सं. २. २. २४.
५. आश्व.श्रौ.पू.अ. ६.ख.७.सू.६. ६. ऋ. सं. ५. ५. १०. ७. निरु ५. २.८.

३४० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
रश्मय उच्यन्ते, तैराविष्टो भवतीति' यद्वा शिपयः पशवस्तैराविष्टः शि-
पिविष्टः(१) ‘यज्ञो वै विष्णुः पशवः शिपिः' इति श्रुत्यन्तरात्तादृशो वि-
ष्णुर्यज्ञो वै यज्ञ रूप एव। अत एतद्देवत्यासु स्तुतेन यज्ञात्मक एव विष्णौ
प्रतितिष्ठति यदेतद्गौरीवीताख्यं साम तदतिरिक्तं विभज्यमानाया वेदा-
त्मिकाया वाचोऽधिकं(२) ‘देवा वै वाचं व्यभजन्त तस्या यो रसोऽत्य-
रिच्यत तद्गौरीवितमभवत्' इति श्रुतेः। तथा सत्यतिरिक्ते सवनादधिक
एव सोमे तदतिरिक्तं साम दधाति निदधाति । तेन साम्नाऽतिरिक्त-
दोषं शमयतीत्यर्थः ॥ १० ॥
अथ तृतीयसवने सोमातिरेके पक्षान्तरमाह—
एतदन्यत् कुर्युरुक्थानि प्रणयेयुरुक्थानि वा एष
निकामयमानोऽभ्यति

नवमाध्यायेऽष्टमः खण्डः । ३४१

उत्तरोत्तरसंस्थाया विद्यमानत्वात् । तत्र च तस्य सोमस्योपयोगसम्भ-
वात् । अतिरात्रादूर्ध्वमन्यत् संस्थान्तरं नास्तीत्यतिरिक्तः सोम उपयो-
गाभावान्निरर्थको भवेत् । अतोऽत्रैव प्रायश्चित्तमिति विशेषद्योतनाय
तुशब्दः ॥ ११ ॥
ननु पूर्वं तृतीयसवनात् सोमातिरेके गौरीवितं साम विहितम् ।
तत्परित्यज्य कुतो बृहतो विधानमित्यत आह—
अमुं वा एष लोकं निकामयमानोऽभ्यतिरिच्यते यो
रात्रेरतिरिच्यते बृहता स्तुवन्ति बृहदमुं लोकमाप्तुमर्ह-
ति तमेवाऽऽप्नोति ॥१२॥
यः सोमो रात्रेरतिरात्रसंस्थाया अतिरिच्यते । अमुं स्वर्गाख्यमेव
लोकमेष निकामयमानोऽभ्यतिरिच्यते । अतिरात्रादधिकस्य संस्थान्त-
रस्यानभावात् साम्नां मध्ये बृहत्सामैवाऽमुं स्वर्गं लोकमाप्तुमर्हति
नान्यत्(१) ‘इयं वाव रथन्तरमसौ वै लोको बृहत्’ इति श्रुतेः । अतः
स्वर्गं निकामयमानमतिरिक्तमेवाऽसौ बृहता प्राप्नोति ॥ १२ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे वेदार्थप्रकाशसहिते नवमाध्यायस्य
सप्तमः खण्डः ॥

अथाऽष्टमः खण्डः ॥
अत्र सत्रमध्ये दीक्षितानां मरणे कर्त्तव्यं विधत्ते—
यदि दीक्षितानां प्रमीयेत दग्ध्वाऽस्थीन्युपनह्य यो
नेदिष्ठी स्यात्तं दीक्षित्वा सह यजेरन् ॥ १ ॥
सत्रार्थं दीक्षितानां दीक्षणीयेष्ट्या संस्कृतानां मध्ये यदि कश्चित्प्र-
मीयेत म्रियेत तदा तन्निर्मन्थेन विधिवद्दग्ध्वा कृष्णाजिनेऽस्थीन्यु-
पनह्य मार्जालीयेऽतिदध्यात् । ततोऽस्य मृतस्य यो नेदिष्ठी स्यादन्ति-
कतमः पुत्रादिः स्यात्तं दीक्षित्वा मृतप्रतिनिधित्वेन तं नेदिष्ठिनं
दीक्षासंस्कृतेन तेन सह यजेरन् प्रक्रान्तं सत्रमनुतिष्ठेरन् ॥ १ ॥

१. तै. सं. ३. १. ७.
२. वाक्यमिदमधिकृत्य विचारः पूर्वमीमांसायां दशमद्वितीयाष्टादशे ( १०.२.१८ )
द्रष्टव्यः ।

३४२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ यस्मिन्सुत्येऽहनि यजमानो मृतः स्यात् तत्रोद्गातृकृत्यं विधत्ते-
एतदन्यत कुर्युराभिषुत्याऽन्यत्सोममगृहीत्वा ग्रहा-
न् याऽसौ दक्षिणा स्रक्तिस्तद्वा स्तुयुर्माजीलीये वा ॥२॥
सुत्यामध्ये यजमाने मृते सत्यभिषुतं सोमं परित्यज्याऽन्यत्,
लिङ्गव्यत्ययः, अन्यं सोमं विधिवदभिषुत्य ग्रहानैन्द्रवायवादीन्गृ-
हीत्वा ऽध्वर्यवो विरमेयुः । तस्मिन् काले याऽसौ वेदेर्दक्षिणा स्रक्तिः
कोणो दक्षिणपूर्वा दिक् तत्तत्र वा मार्जालीयधिष्ण्ये वोद्गातारः स्तुयुः
स्तुवीरन् ॥ २ ॥
किं तत इत्याह--
अपि वा एतस्य यज्ञे यो दीक्षितः प्रमीयते तमेतेन
निरवदयन्ते ॥ ३ ॥
अपि वेति वाक्यालङ्कारद्योतकौ निपातौ । अपि खलु एतस्य, सप्त-
म्यर्थे षष्ठी । एतस्मिन् यज्ञे यो दीक्षितः प्रमीयते म्रियते तमेतेन स्तो-
त्रेण निरवदयन्ते निर्गमयन्ति तर्पयन्ति । ‘दय’ दानगतिरक्षणहिंसादा-
नेषु । यद्वापएतस्यैवेति गृहपतिः कथ्यते । एतस्य वर्त्तमानस्य गृहपतेर्यज्ञ
इत्यर्थः ॥ ३ ॥
स्तुतिमात्रं विहितम्, तत्केन साधनेनेत्याकाङ्क्षायामाह-
(१)यामेन स्तुवन्ति यमलोकमेवैनं गमयन्ति ॥ ४ ॥
यामेन साम्ना विहितं स्तोत्रमुद्गातारः कुर्युः । तेन स्तोत्रेणैनं मृतं
यमलोकं पितृलोकमेव गमयन्ति ॥ ४ ॥
तस्य साम्न आधारभूतानामृचां संख्यां विधत्ते-
तिसृभिः स्तुवन्ति तृतीये हि लोके पितरः ॥ ५ ॥
तिसृभिः स्तोत्रीयाभिः स्तोत्रं कार्यम् । तस्माद्भूलोकादारभ्य तृतीये
हि लोके स्वर्गाख्ये पितरो वर्त्तन्ते । अतस्त्रिसंख्यया तत्रत्यान् पितॄनेवैनं
प्रापयन्ति ॥ ५ ॥
स्तोत्रान्तरे स्तोत्रीयस्य तृचस्य स्तोमसम्पत्त्यर्थमावृत्तिर्दृष्टा । तद्व-
दत्राऽप्यावृत्तिमाशङ्कयाऽऽह-
पराचीभिः स्तुवन्ति पराङ्हीतोऽसौ लोकः ॥ ६ ॥
पराचीभिः स्तुवन्ति पराङ्मुखाभिरनावृत्ताभिः स्तुवन्ति । तत्
कस्य हेतोः? इतोऽस्माल्लोकादारभ्याऽसौ स्वर्गो लोकः पराङ् हि परा-
१. विषयोऽयं तै. ब्रा. १. ४. ६. अनुवाके द्रष्टव्यः ।

ङ्मुखः परावृत्त ऊर्ध्वप्रदेशावस्थितो हि। अतस्तत्प्राप्तये पराचीभिरेव
स्तवनं युक्तमित्यर्थः ॥ ६ ॥
तिसृभिरित्यृचां संख्या विहिता। अथ काः पुनस्ता ऋच इति? तत्राह-
(२)सर्पराज्ञ्या ऋग्भिः स्तुवन्ति ॥ ७ ॥
सर्पराज्ञी नाम ब्रह्मवादिनी तस्या ऋग्भिस्तया दृष्टाभिः(१)'आयङ्गौः
पृश्निरक्रमीत्' इत्यादिभिर्ऋग्भिः स्तुवन्ति । एतासु यामं साम कार्य-
मित्यर्थः ॥ ७ ॥
मृतस्याऽपनयन एता ऋचोऽनुकूला इति दर्शयति-
अर्बुदः सर्प एताभिर्मृतां त्वचमपाहत मृतामेवै-
ताभिस्त्वचमपघ्नते ॥ ८ ॥
अर्बुदः सर्परूपोऽर्बुद ऋषिरेताभिः सर्पराज्ञ्या दृष्टाभिर्ऋग्भिर्मृतां
जीर्णामात्मीयां त्वचमपाहत अपागमयत् । अत एताभिस्तुवाना अपि
मृतं यजमानमपगमयन्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥
अथैतस्मिन् स्तोत्रे समाप्त एतासामृचामनुवचनं विधत्ते-
ता ऋचोऽनुब्रुवन्तस्त्रिर्मार्जालीयँ परियन्ति सव्या-
नूरूनाघ्नानाः ॥ ९ ॥
अध्वर्युप्रभृतय ऋत्विजस्ताः पूर्वोक्ता ऋचो यमदेवत्यास्सार्प-
राज्ञीमिश्राऽनुब्रुवन्तोऽनुवचनधर्मेणोच्चारयन्त आत्मीयान् सव्यान्
वामभागस्थानूरूनूरुप्रदेशानाघ्नानाः सव्यैः पाणिभिस्ताडयन्तो
मार्जालीयं धिष्ण्यं त्रिस्त्रिवारं परियन्ति परितो गच्छन्ति ॥ ९ ॥
अथैतासामनुशंसनं विधाय प्रशंसति-
स्तुतमनुशं संत्यमुष्मिन्नेवैनं लोके निध्नुवन्ति ॥१०॥
स्तुतं स्तोत्रं होतृप्रभृतयोऽनुशंसंति स्तोत्रीयास्ता ऋचोऽनुशंसेयुः
तेनानुशंसनेनाऽमुष्मिन् स्वर्गे लोक एवैनं मृतं यजमानं निध्नुव-
न्ति प्रीणयन्ति । 'धू विधूनने' अत्रोपसर्गवशात् प्रीणने वर्त्तते । एतावत्
कृत्वा ग्रहा ग्रहीतव्याः ॥ १० ॥
तेषामैन्द्रवायवाग्रत्वं कर्त्तव्यमिति दर्शयति-
यन्ति वा एते पथ इत्याहुर्ये मृताय कुर्वन्तित्यैन्द्र-
वायवाग्रान् ग्रहान् गृह्णते पुनः पन्थानमपियन्ति ॥११॥
१. सा. सं. उ. ६.१.११.१. २. सर्पराज्ञीपदमन्यथा व्याख्यातम् तै. ब्राह्मणे (१.४.६)

३४४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
य ऋत्विजो मृताय यजमानायोक्तं क्रियाकलापं कुर्व्वन्ति । एते
पथो मार्गान् वर्त्तमानयज्ञलक्षणान् यन्त्यपिगच्छन्तीति ब्रह्मवादिन
आहुः। तस्य चेदं समाधानम्-ऐन्द्रवायवाग्रान्, ऐन्द्रवायवो ग्रहोऽग्रे
प्रथमो येषां ते तथोक्ताः, तथाविधान् ग्रहान् गृह्णते गृह्णीयुः । तदग्रत्वं
हि प्राकृतं विकल्पितम्-'यदि रथन्तरसामा सोमः स्यादैन्द्रवायवाग्रान्
ग्रहान् गृह्णीयात्। यदि बृहत्सामा शुक्राग्रान् यदि जगत्सामा आग्रयणा-
ग्रा"निति । अतोऽत्र नित्यार्थे पुनर्विधानम् । तथा च यस्मात्पथो यज्ञ-
मार्गात् पूर्वे प्रच्युतास्तमेव पन्थानं पुनरपियन्त्यापिगच्छन्ति ॥ ११ ॥
अथाऽस्मिन् यज्ञे बहिष्पवमानस्याऽग्निपावमानी प्रतिपद् कार्येति
विधत्ते-
'अग्न आयूंषि पवस' इति प्रतिपत्कार्थ्या य एव

नवमाध्याये नवमः खण्डः । ३४५

एवमेव स्तोमस्याऽप्यपरिमितत्वे प्रसक्तमिदमुच्यते । पवमानास्त्रिषु स-
वनेषु वर्त्तमानाः बहिष्पवमानाद्यास्त्रिवृतस्त्रिवृत्स्तोमयुक्ताः कार्याः ।
इतरत् पवमानव्यतिरिक्तं सर्वं स्तोत्रं सप्तदशं सप्तदशस्तोमकं कार्यम्॥१४॥
तदेतदुभयं प्रशंसति—
यत्त्रिवृतः पवमाना भवन्ति प्राणा वै त्रिवृत्प्राणाने-
वोपयन्ति यत्सप्तदशमितरत् सर्व्वं प्रजापतिर्व्वै सप्तदशः
प्रजापतिमेवोपयन्ति ॥ १५ ॥
स्पष्टमेतत् ॥ १५ ॥
अथाऽस्मिन्नस्थिकर्तृकप्रयोगे प्रातिस्विकं ग्रहाग्रत्वं विधत्ते—
प्राणापानैर्व्वा एते व्यृध्यन्त इत्याहुर्ये मृताय कुर्व्व-
न्तीति मैत्रावरुणाग्रान् ग्रहान् गृह्णते प्राणापानौ मित्रा-
वरुणौ प्राणापानैरेव समृध्यन्ते ॥ १६ ॥
एत ऋत्विजः प्राणापानैः प्राणवायुभिरपानवायुभिश्च विप्रयुज्य-
न्त इत्याहुर्ब्रह्मवादिनः। ये मृताय यजमानायाऽऽर्त्विज्यं कुर्व्वन्तीति । अ-
त्राऽयं परिहारः-प्रातःसवने विद्यमानान् ग्रहान् मैत्रावरुणाग्रान् मित्राव-
रुणौ देवते यस्य मैत्रावरुणोऽग्रे प्रमुखे येषां ते तथोक्तास्तथाविधान्
ग्रहान् गृह्णते गृह्णीयुः । मित्रश्च वरुणश्चेति यौ देवौ तावेव प्राणापानाव-
तस्तद्देवत्यग्रहाग्रत्वेन प्राणापानैरेवैते समृध्यन्ते समृद्धा भवन्ति
चिरजीविनो भवन्तीत्यर्थः ॥ १६ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे वेदार्थप्रकाशसहिते
नवमाध्यायस्याऽष्टमः खण्डः ॥
अथ नवमः खण्डः ॥
अथ द्रोणकलशस्थस्य सोमस्य क्षये प्रायश्चित्तं विधित्सुस्तस्य
दोषमाह—
यस्य कलश उपदस्यति कलशमेवाऽस्योपदस्यन्तं
प्राणोऽनूपदस्यति प्राणो हि सोमः ॥ १ ॥
यस्य यजमानस्य कलशो द्रोणकलशस्थस्सोम उपदस्यति क्षयं
प्राप्नोति, दसु उपक्षये, अस्य यजमानस्योपदस्यन्तं क्षीयमाणं कलश-

३४६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
मनु पश्चात् प्राण उपदस्यति यजमानस्य प्राणोऽपि क्षयं प्राप्नोति । हि
यस्मात् सोमः प्राणः प्राणहेतुः तस्मात् सोमस्योपदासे प्राणोपदासो
युक्त इत्यर्थः ॥ १ ॥
अत एवं सति प्रायश्चित्तमपेक्षितम् तत्र शाखान्तरीयं मतं तावद्दर्शयति—
तदाहुः पयोऽवनयेदिति ॥ २ ॥
तत्तत्र कलशे उपदासविषय आहुः केचिच्छाखिनः । किमिति ?
पयोऽवनयेदिति द्रोणकलशस्थे सोमे उपक्षीणे तत्र दुग्धं पयोऽवनीय
तेन सोमकार्याणि कर्त्तव्यानीति ॥ २ ॥
अथ स्वमतं दर्शयति—
अथो खल्वाहुरन्तर्हितमिव वा एतद्यत्पयो हिरण्य-
मेवाऽपोऽभ्यवनयेद्धिरण्यमभ्युन्नयेदिति ॥३॥
अथो खल्विति पक्षान्तरपरिग्रहे । अभिज्ञा ब्रह्मवादिन आहुः कथ-
यन्ति । किमिति ? यत् एतदन्तर्हितमिव वै अन्तर्हितमसन्निकृष्टमप्रत्यक्ष-
मेव दोहनात्प्राक् गवामूधसि वर्त्तमानस्याऽप्रत्यक्षत्वात् । अतः सोमस्या-
न्तर्द्धाने अन्तर्हितस्य पयसोऽवनयनमयुक्तम् । किं तर्हि?द्रोणकलशेऽव-
नेयम्। तदुच्यते-द्रोणकलशे हिरण्यं निधाय अपोऽभ्यवनयेदभिपूरयेदि-
त्याहुः । (१)‘सोमस्य वा अभिषूयमाणस्य प्रिया तनूरुदक्रामत्। तत्सुवर्णं
हिरण्यमभवदिति'श्रुत्यन्तरात् सुवर्णं सोमस्य प्रियशरीरम् । अभि रुप-
यर्थः । सुवर्णस्योपरि वसतीवर्याख्या हैयङ्गवीनमिश्रिता अपोऽवनये-
दासिञ्चेत् । चमसानामुन्नयनकाले तेषु च हिरण्यं निधायाऽभ्युन्नयेद-
भिपूरयेदित्याहुर्ब्रह्मवादिनो ब्रूयुः ॥ ३ ॥
अस्मिन् पक्षे प्रागुक्तस्य प्राणोपदासस्य परिहारो यथा भवति
तथा दर्शयति—
प्राणा वा आपोऽमृतं हिरण्यममृत एवाऽस्य प्राणान्
दधाति स सर्व्वमायुरेति ॥ ४ ॥
आपः प्राणा वै प्राणरूपा एव तद्धेतुत्वात्।(२)‘अन्नमयं हि सौम्य मन
आपोमयः प्राण' इति हि वयमधीमहे । हिरण्यञ्चाऽमृतं मरणरहितं त-
स्य तैजसत्वेनाऽत्यन्ताग्निसंयोगेऽपि विनाशाभावात् । अत्र चाऽपां हिर-
ण्यस्य च समुच्चयविधानादस्य यजमानस्य प्राणानमृते मरणाभाव
एव दधाति निदधाति स्थापयति । अतः स यजमानः सर्व्वं सम्पूर्णं ब्रा-
१. तै. ब्रा. १. ४. ७. ४. २. छान्दो. उ. ६. ७. ६.

नवमाध्याये नवमः खण्डः । ३४७
ह्लानक्लृप्तं शतवर्षलक्षणं आयुरेति प्राप्नोति ॥ ४ ॥
अथ नाराशंसस्योपशोषणे प्रायश्चित्तं विधित्सुः पूर्ववत्तस्य शो-
षणमनर्थहेतुरिति दर्शयति—
यस्य नाराशंस उपवायति नाराशंसमेवास्योपवी-
यन्तं प्राणोऽनुपदस्यति प्राणो हि सोमः ॥ ५ ॥
सवनमुखेष्वग्नौ समुद्धृताः पुनर्भक्षिताः पुनर्वसतीवरीभिः'आप्या-
यस्व' इति मन्त्रेण पूरिताश्चमसा नाराशंसाः। सामान्याभिप्रायमेकवच-
नम्। यस्य यजमानस्य नाराशंस उपवायति उपशुष्यति 'ओवै शोषणे
भौवादिकः। उपवायन्तमुपशुष्यन्तं नाराशंसमनु पश्चादस्य यजमानस्य
प्राण उपदस्यत्युपशुष्यति क्षयमुपगच्छति । नाराशंसात्मकः (१)शुष्य-
माणः सोमो हि यस्मात् प्राणसंस्कृतः तस्मादित्यर्थः ॥ ५ ॥
तत्र कर्तव्यमाह—
यमध्वर्युंरन्ततो ग्रहं गृह्णीयात्तस्याऽऽप्तुमवनयेत् ॥ ६ ॥
यमध्वर्युंरन्तः समीपे नाराशंसशोषणसमीपकाले गृह्णीयात् त-
स्यैकदेशमग्नौ हुत्वा प्राणसंस्कृतं नाराशंसमाप्तुं प्राप्त्यर्थं हुतशेषं च-
मसे यथाऽऽसिञ्चेत् । तथा चाध्वर्युसूत्रम्(२)'यदि नाराशंस उपदस्येद्य-
मध्वर्युः पूर्वं ग्रहं गृह्णीयात्तं वषट्कृतानुवषट्कृते हुत्वा चमसाध्वर्यवे
प्रयच्छेत्तेनैनं स आप्याययतीति' ॥ ६ ॥
तदेतद्ग्रहावनयनं प्रशंसति—
प्रायश्चित्यै वै ग्रहो गृह्यते प्रायश्चित्येवाऽस्मै प्रायश्चि-
त्तिं करोति ॥ ७ ॥
नाराशंसोपशोषणसमये ग्रहो गृह्यते स न केवलं होमार्थं तथैव
गृह्यते । अपि तु सन्निधानात् प्रायश्चित्यै प्रायश्चित्तार्थमपि । अतः प्रा-
यश्चित्तार्थं गृहीतेन ग्रहेणैवाऽस्मै यजमानाय प्रायश्चित्तिं प्रायो वि-
नाशस्तस्य समाधानं ज्ञानं चित्तिर्नाराशंसोपशोषणजनितदोषस्यो-
पशमनं करोति ॥ ७ ॥
(३)यदि पीतापीतौ सोमौ सङ्गच्छेयातामन्तः परिध्य-
१. शुष्यमाण इत्यपपाठः । २. आप. श्रौ. १४. २८. १.
३. इदमेव वाक्यमापस्तम्बश्रौतसूत्रे हुताहुतसंसर्गप्रायश्चित्ततया हुताहुतपदघटितमा-
म्नातं ( आप. श्रौ. १४. ३०. २. ) तत्र द्रष्टव्यम् ।

• उत्तरार्द्ध्ये = जुहुयादुत्तरार्द्ध्ये!
  Wait, what happens to 'उत्तरार्द्ध्ये' before 'पूर्वार्द्ध्ये'?
  Locative singular: उत्तरार्द्ध्ये (uttarārddhye).
  Before 'पू' (consonant): 'उत्तरार्द्ध्ये' ends in 'े'.
  Does 'े' remain 'े' before 'पू'?
  YES! In Sanskrit, 'e' before a consonant DOES NOT CHANGE! It remains 'े'!
  So: जुहुयादुत्तरार्द्ध्ये पूर्वार्द्ध्ये उपरवः!
  Wait, look at line 18:
  जुहुयादुत्तरार्द्ध्येपू-
  Wait, let's look at the letters:
  जु - हु - या - दु - त्त - रा - र्द्ध्ये - पू -
  Yes! 'र्द्ध्ये' has 'े' (slant left) + repha (slant right with curve)!
  It is NOT 'ै', it is 'े' + repha = 'र्द्ध्ये'!
  And in line 22:
  'उत्तराद्ध्यंपूर्वार्द्ध्य उपरव इति'
  Wait, let's look at line 22:
  Is that 'उत्तराद्ध्ये' or 'उत्तराद्ध्यं'?
  Wait, look at line 22:
  उ - त्त - रा - र्द्ध्ये - पू - र्वा - र्द्ध्ये
  Wait, look at the mark above द्ध्य in line 22:
  It has

नवमाध्याये नवमः खण्डः । ३४९
इन्दुरित्यादिना मन्त्रेणाऽववृष्टस्य वर्षणेन दूषितस्य सोमस्य क्रि-
याग्रहणं कर्त्तव्य'मिति कर्मणः सम्प्रदानत्वा(१) "चतुर्थ्यर्थे बहुल"मि-
ति षष्ठी । तं सोमं भक्षयेत् ॥ १० ॥
अस्य च मन्त्रस्य शेषं दर्शयति-
'तस्य त इन्दविन्द्रपीतस्येन्द्रियावतस्सर्व्वगणस्य
सर्व्वगण उपहूत उपहूतस्य भक्षयामि' ॥ ११ ॥
अयमर्थः- इन्दुरयं रसात्मकः सोम इदममृतमयं द्युस्थानं सोम-
मवागादवाप्नोतु । हे इन्दो तस्य तथाविधस्य ते तवांशमहं भक्ष-
यामि । कीदृशस्य तव ? इन्द्रपीतस्येन्द्रण पीतस्येन्द्रियावतो वीर्य्यवतः
सर्व्वगणस्य सर्वैर्ऋत्विग्गणैरर्पितस्योपहूतस्य 'अध्वर्युरुपह्वयस्व' इत्या-
दिभिः कृतोपह्वानस्य । भक्षयिता विशेष्यते-सर्वगणः समानभक्षैरन्यैर्ऋ-
त्विग्गणैश्चक्षुरादीन्द्रियगणैर्वा युक्तोऽन्यैर्ऋत्विग्भिर्मन्त्रेणाऽनुज्ञातः ॥११॥
चमसहोमानन्तरं तद्भक्षणं कर्त्तव्यम् । कृते च तस्मिन्नध्वर्युणा
स्तोत्रोपाकरणं कार्य्यम् । यद्यध्वर्युश्चमसभक्षणात्पूर्वं स्तोत्रमुपाकुर्य्यात्
तदा कर्त्तव्यं प्रायश्चित्तमाह-
"हिरण्यगर्भः समवर्त्तताग्र" इत्याज्येनाऽभ्युपाकृतस्य
जुहुयादाग्नीध्रं परेत्य "भूतानां जातः पतिरेक आसीत् स
दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां तस्मै त इन्दो हविषा विधेम
स्वाहे"ति सैव तस्य प्रायश्चित्तिः ॥ १२ ॥
अभ्युपाकृतस्याऽभक्षितं चमसमभिलक्ष्योपाकृतं प्रारब्धं स्तोत्रं
यस्य स तथोक्तः । तादृशस्य यजमानस्याऽनुपाकरणदोषापगमनार्थं-
माग्नीध्रीयाधिष्ण्यं परेत्य प्राप्य तस्मिन् 'हिरण्यगर्भ' इति मन्त्रेणाज्येन
द्रव्येण जुहुयात् । 'भूतानां जात' इत्यादिस्तस्य मन्त्रस्य शेषः। तस्य दोष-
स्य सैवाऽऽहुतिः प्रायश्चित्तिरूपशमहेतुः । मन्त्रस्याऽयमर्थः- अत्र सर्वस्य
भूतभौतिकप्रपञ्चस्य सृष्टेः पुरा हिरण्यगर्भः हिरण्मयस्याऽण्डस्य गर्भभूतः
प्रजापतिः समवर्त्तत परस्माद्ब्रह्मणः सकाशादजायत । स च जातो जा-
तमात्र एव भूतानां स्वात्मना सृज्यानां सर्वेषां भूतजातानामेकोऽसा-
धारणः पतिरासीदधिपतिरभवत् । स च पृथिवीं विस्तीर्णां द्यामुता-
पीमां भूमिं च दाधार धृतवान् । तस्मै हिरण्यगर्भाय हे इन्दो सोम ते
तव सम्बन्धिना हविषा विधेम परिचरेम। 'तस्मा' इति कर्मणि चतुर्थी॥१२॥
१. पा. सू. २. ३. ६२.
३० ता० ब्रा०

अथ सोमाभिषवार्थग्राव्णां भेदे कर्त्तव्यमाह—
यदि ग्रावाऽपि शीर्यते पशुभिर्यजमानो व्यृद्ध्यते प-
शवो वै ग्रावाणो द्युतानस्य मारुतस्य साम्ना स्तुयुः ॥१३॥
यद्यभिषवसमये ग्रावाऽपि शीर्यते विशीर्णो भिन्नो भवेत्तदा
यजमानः पशुभिर्गवादिभिर्व्यृद्ध्यते पशवो हीयन्ते । ग्रावाणः पशव एव
खलु । पशवो यथा क्षीरादिरसप्रदा एवं सोमरसप्रदातृत्वात् ग्राव्णां
पशुत्वम् । तथा च तद्भेदनेन पशुहानिर्युज्यते । तदैतत्प्रायश्चित्तं कर्त्त-
व्यम् । मरुत्सम्बन्धिनो द्युतानस्यैतत्संज्ञस्य ऋचः साम्ना । तत्साम च
(१)‘वृत्रस्य त्वा श्वसथात्’ इत्यस्यामुत्पन्नम् । तेन साम्ना होतारः स्तु-
वीरन् ॥१३॥
ग्राव्णां भेदे साम्नः सम्बन्धो योग्य इत्याह—
मारुता वै ग्रावाणः स्वेनैवैनांस्तद्रूपेण समर्द्धयति॥१४॥
मारुता मरुद्देवत्याः खलु ग्रावाणः ‘मरुतो नशतोपाक्ष्या’ इति हि
ग्राव्णां योजनमन्त्रः । तस्मान्मारुतस्य साम्नः करणेनैनान् ग्राव्णः
स्वेनैव रूपेण समर्द्धयति समृद्धान् पूर्णावयवान् करोति ॥ १४ ॥
अथ सोमस्याऽभिदाहे प्रायश्चित्तं विधत्ते—
यदि सोममभिदहेद्ग्रहानध्वर्युः स्पाशयेत स्तो-
त्राण्युद्गाता शस्त्राणि होताऽथ यथापूर्वं यज्ञेन चरेयुः प-
ञ्च दक्षिणा देयाः पाङ्क्तो यज्ञो यावान्यज्ञस्तमेवारभते-
ऽवभृथादुदेत्य पुनर्दीक्षते तन्न तद्द्याद्यद्धास्यं स्यात् पुरा
द्वादश्या दीक्षेत यद्द्वादशीमतिनयेदन्तर्द्धीयेत ॥ १५ ॥
यदि सदोहविर्धानादीनि प्रमादादग्निना दह्येरन् तदा सोमादिकं
सर्वं यज्ञसम्भारमादाय तत्समीपे पुनरन्यद्देवयजनमध्यवसाय यज्ञ-
शेषोऽनुष्ठेयः । यदि सोममपि हविर्द्धानादिभिः सहाऽग्निरभिदहेत् तदा-
ध्वर्युर्ग्रहानूर्द्धपात्राणि वायव्यानि स्पाशयेत, एतावदनुष्ठितमेतावन्नेति
कृताकृतविभागं जानीयात् । तथोद्गाता स्तोत्राणि होता च शस्त्राणि ।
अथाऽनन्तरमन्यद्देवयजनमध्यवसाय यथापूर्वं पूर्ववदन्यं सोममाहृत्या-
भिषुत्य पुनरवशिष्टेन यज्ञेन चरेयुर्यजेयुः । क्रतुसंकल्पावसरे यावत्यो
दक्षिणादातव्यत्वेन संकल्पितास्तासां स्थाने पञ्चैव दक्षिणा गावो दे-
१. सा. सं. पू. ४. १. ४. २.

ा विहुतं पुनः॥ मा भेम निष्पथा इवे- Wait, look atपुरूवसुर्निष्कत्र्ता: Is it पुरूवसुर्निष्कत्र्ताorपुरुवसुर्निष्कत्र्ता? In RV 8.1.12: "पुरूवसुर्निष्कत्र्ता" (with dirgha रू! Rigveda has पुरूवसुः). Here: पुरूवसुर्निष्कत्र्ता! Notice रूhas the tail in the middle. Andनिष्कत्र्ता: त्ताwith repha. Thenविहुतं पुनः॥ Thenमा भेम निष्पथा इवे-(RV 8.1.13:मा भेम निष्पथा इवेन्द्र त्वदराणा इव । वनानि न प्रजहितान्यद्रिवो दुरोषासो अमन्महि ॥`)

• Line 18:
  न्द्र त्वदराणा इव। वनानि न प्रजहितान्यद्रिवो दुरोषा-
  Wait, त्वदराणा or त्वदरासः? Here: त्वदराणा इव।
  Wait, is there a danda after इव? Yes: इव।

• Line 19:
  `सो अमन्महि। अमन्महीद

कौटिल्ये Wait, what is the letter beforeकौटिल्ये? । ह कौटिल्ये->हृ कौटिल्ये? Wait! Dhatupatha: ह्वृ कौटिल्ये! Look at the glyph: is it हorह्वorहृ? It looks like हृwith a line? No, it looks likeहwith something, orहृ? Wait, in line 10: (३)हु हृरेश्चन्दसी’ति-> wait! Pāṇini 7.2.31 isह्वृश्च्छन्दसि! Wait, let's look at footnote 4: ४. पा. सू. ७. २. ३१. Wait, footnote 3 is:३ पा. सू. २. ४. ८२.(which isअव्ययादाप्सुपः). Wait, where is footnote (३) in the text? In line 10: (३)हुor(३)ह्व? Let's look at line 9 end: । ह कौटिल्येor। हृ कौटिल्ये? Dhatupatha: ह्वृ कौटिल्ये(Bhvādi). The letter hasहand a small stroke at the bottom right. In older fonts,

नवमाध्याये दशमः खण्डः । ३५३
मयं वर्णं रूपं कृत्वा तेजआदीन्यपक्रामन्ति अपगच्छन्ति । तेजः शरीर-
कान्तिः, इन्द्रियं अक्षयोग्यं, वीर्य्यं बलकर्म, अन्नाद्यं प्रशस्तमन्नं, प्रजाः
पुत्रभृत्यादयः पशवो गवाद्याः एवमेतेषां अपक्रमणात् स यजमानः पा-
पीयान् भवितोः ईश्वरो निकृष्टो भवितुं समर्थः स्यात् । (१)'ईश्वरे तो-
सुन्कसुनो' विति भवतेस्तुमर्थे तोसुन् प्रत्ययः ॥ २ ॥
तत्र प्रायश्चित्तत्वेन पशुयागः कर्त्तव्य इत्याह—
त्वाष्ट्रं पशुं बहुरूपमालभेत त्वष्टा वै पशूनां रूपा-
णां विकर्त्ता तमेव तदुपधावति स एनं तेजसेन्द्रियेण
वीर्येणाऽन्नाद्येन प्रजया पशुभिः पुनस्समर्द्धयति सैव
तस्य प्रायश्चित्तिः ॥ ३ ॥
त्वाष्ट्रं त्वष्टृदेवत्यं बहुरूपं नानारूपं पशुं छागं आलभेत संज्ञपयेत्
बहुरूपेण पशुना त्वष्टारं यजेतेत्यर्थः । नानारूपस्य त्वष्टुश्च सम्बन्धयो-
ग्यतामाह-त्वष्टा खलु पशूनां गवादीनां यानि परस्परं विभिन्नानि रूपा-
णि तेषां विविधं कर्त्ता । तथा च तैत्तिरीयकम्-(२)यावच्छो वै रेतस्-
'सिक्तस्य त्वष्टा रूपाणि विकरोति तावच्छो वै तत् प्रजायत' इति ।
तत्तेन बहुरूपेण पशुना तं त्वष्टारमेव उपधावत्युपगच्छति । स च त्वष्टा-
ऽनेन पशुना प्रीतस्सन् एनं यजमानं तेजआदिभिः पुनः समर्द्धयति
समृद्धं करोति । तस्य यूपविरोहस्य सैव प्रायश्चित्तिः ॥ ३ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे नवमाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥१०॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्त्तकश्रीवीरबुक्कभूपा-
लसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये साम-
वेदार्थप्रकाशे ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
नवमोऽध्यायः ॥
१. पा. सू. ३. ४. १३. २. तै. सं. १. ५. ९.

अथ दशमोऽध्यायः ॥
प्रथमः खण्डः ॥
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
अथ व्यूढद्वादशाहं विधातुकामः तदीयदशरात्रगतान् त्रिवृदादि-
स्तोमान् क्रमेण प्रशंसिष्यन् प्रथमं त्रिवृतं स्तौति—
अग्निना पृथिव्यौषधिभिस्तेनाऽयं लोकस्त्रिवृद्वायुनाऽ-
न्तरिक्षेण वयोभिस्तेनैष लोकस्त्रिवृद्योऽयमन्तरादित्येन
दिवा नक्षत्रैस्तेनाऽसौ लोकस्त्रिवृदेतदेव त्रिवृत आयतन-
मेषाऽस्य बन्धुता ॥ १ ॥
अयं पुरोवर्त्ती लोक अग्निना देवतया पृथिव्या औषधिभिस्तत्रोत्प-
न्नाभिस्तेनैतत्त्रितयेन त्रिवृत् त्रिगुणः। तथाऽन्तरिक्षेण वायुना तदधिष्ठातृ
देवतया वयोभिः पक्षिभिः तेनैतत्त्रितयेन योऽयमन्तरा द्यावापृथिव्यो-
र्मध्ये लोक एष भूसन्निहितस्त्रिवृत् त्रिगुणः । तथा दिवा द्युलक्षणस्थाने-
नाऽऽदित्येन तदधिष्ठात्रा देवतया नक्षत्रैस्तत्रत्यैर्बहुभिस्तेनैतत्त्रितयेन। एवं
उपरि दृश्यमानो लोकः योऽयं अन्तरा स्वर्गश्च पृथिवी चान्तरिक्षलोक
इत्यर्थः । तथा सूर्येण दिवा स्वर्गेण नक्षत्रैश्चाऽसौ स्वर्गो लोकस्त्रिवृत्
त्रिगुणः। एवं त्रयाणां लोकानां प्रत्येकं त्रिवृत्त्वान्नवसंख्याको यः समुदायः
एतदेव त्रिवृतः अङ्गनवकात्मकस्य त्रिवृत्स्तोमस्य आयतनं स्थानम्। एषै-
वास्य त्रिवृतो बन्धुता बन्धुसमूहः । त्रिगुणास्त्रयो लोकास्त्रिवृतः परिज-
नभूता इत्यर्थः । (१) 'ग्रामजनबन्धुभ्यस्तल्' इति तल् प्रत्ययः ॥ १ ॥
एतद्वेदनमपि फलवदित्याह—
आयतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥ २ ॥
एवमुक्तप्रकारेण यस्त्रिवृतं वेद सोऽपि आयतनवान् स्थानवान् ब-
न्धुमान् बान्धवैर्युक्तश्च भवति ॥ २ ॥
तस्यैव त्रिवृतो ब्रह्मवादिभिः कृतां प्रतिष्ठारूपतां प्रदर्श्योपपादयति—
तमु प्रतिष्ठेत्याहुस्त्रिवृद्ध्येवेषु लोकेषु प्रतिष्ठितः ॥३॥
१. पा. सू. ४. २. ४३.

दशमाध्याये प्रथमः खण्डः । ३६५

तमु तमेव त्रिवृतं प्रतिष्ठा प्रतिष्ठात्मक इति ब्रह्मवादिनः आहुः । कु-
तो हेतोः ? त्रिवृद्ध्येव त्रिवृत्स्तोम एव खलु एषु पूर्वोक्तेषु भूरादिषु प्र-
त्येकं त्रिगुणलोकेषु प्रतिष्ठितः । तदायतनत्वप्रतिपादनात् तत्रैवाऽऽश्रि-
तो वर्तते । ततस्तस्य प्रतिष्ठात्वम् ॥ ३ ॥
अथ पञ्चदशस्तोमं पूर्ववत् प्रशंसति —
अर्द्धमास एव पञ्चदशस्याऽऽयतनमेषाऽऽस्य बन्धुता॥४॥
मासस्यार्द्धमर्द्धमासः। (१) 'अर्द्धं नपुंसक'मित्येकदेशिसमासः। अर्द्धर्मा-
सेऽपि पञ्चदशसंख्या विद्यते । अतः पञ्चदशस्य पञ्चदशस्तोमस्यार्द्धमास
एव आयतनं स्थानम् । एष एवाऽर्द्धमासः अस्य पञ्चदशमुपपादयतीति
बन्धुता बन्धुसमूहः । निर्दिश्यमानप्रति निर्द्दिश्यमानयोरेकतामापादय-
न्ति सर्वनामानि पर्यायेण तत्तल्लिङ्गतामुपाददत इति वचनादत्राऽपि
निर्द्दिश्यमानापेक्षया एषेति स्त्रीलिङ्गता ॥ ४ ॥
वेदनं प्रशंसति—
आयतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥
स्पष्टम् ॥ ५ ॥
अथाऽस्य पञ्चदशस्य ओजोबलरूपत्वमभिधायोपपादयति—
तं चौजो बलमित्याहुरर्द्धमासशो हि प्रजाः पशव ओ-
जो बलं पुष्यन्ति ॥ ६ ॥
तं पञ्चदशस्तोमं ओजोरूपं बलरूपं चेत्याहुः ब्रह्मवादिनः बलहेतुः
शरीरे वर्त्तमानो रसविशेषः, ओजो बलं प्रसिद्धम्। अर्द्धमासश अर्द्धमासेन
हि क्षीरादिरसोपजीवनसहितेन प्रजाः मनुष्याः पशवश्च ओजो बलं
च पुष्यन्ति पोषयन्ति वर्द्धयन्ति । अतस्तदायतनोभयात्मकत्वमुपपन्नम्॥६॥
अथ सप्तदशस्तोमं प्रशंसति—
संवत्सर एव सप्तदशस्याऽऽयतनं द्वादश मासाः पञ्च-
र्त्तव एतदेव सप्तदशस्याऽऽयतनमेषाऽस्य बन्धुता ॥ ७ ॥
सप्तदशस्तोमस्य संवत्सर एवाऽऽयतनम्। कथं तस्य सप्तदशसंख्यायो
गः ? तदाह-द्वादश मासाश्चैत्राद्याः । हेमन्तशिशिरयोः समासे नैकत्वात्
पञ्चर्त्तवः । एवं सप्तदशावयवः संवत्सरः तस्मादेतदेव सप्तदशस्याऽऽय-
तनमित्युक्तस्योपसंहारः । गतमन्यत् ॥ ७ ॥

१. पा. सू. ४. २. ४३.