तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० १ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५३
अथ द्वितीयामाह—
तत्स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यम् । भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि ( २ ) ।
धियो॒ यो नः॑ प्रचो॒दया॑त्, इति ।
वरेण्यं वरणीयं श्रेष्ठं सवितुः प्रेरकस्य सूर्यस्य तत्प्रसिद्धं भर्गस्तेजो धीमहि
ध्यायामः । यः सविता नोऽस्माकं धियो बुद्धीः प्रचोदयात्प्रकर्षेण प्रेरयति, तस्य
सवितुरिति पूर्वत्रान्वयः ।
अथ तृतीयामाह—
तत्स॑वि॒तुर्वृ॑णीमहे । व॒यं दे॒वस्य॑ भो॒जन॑म् । श्रेष्ठं॑२
सर्व॑धात॑मम् । तुरं॒ भग॑स्य धीमहि, इति ।
वयं यजमानाः सवितुर्देवस्य तत्तेजो वृणीमहे प्रार्थयामहे । कीदृशं तेजः,
भोजनं भोगसाधनं, श्रेष्ठमतिशयेन प्रशस्तं, सर्वधातमं सर्वस्य जगतोऽति

? No, it's या १! Wait, look at the bottom line: १ क. ॰नुभावे ।Wait, does it say१ क. ॰नुभावेor१ क. ॰नुभावे? Wait! Look at the first letter of footnote 1: १ क. ॰नुभावे ।Wait, look at line 2:प्रसिद्धिवाचकमव्ययम् । तत्र ब्रह्मवित्पुमान्स्वानुभवं प्रकटयतिCould footnote 1 beस्वानुभावे? Wait, why would footnote 1 be at the bottom if it was from line 2? Footnotes are numbered 1 to 8 on this page: 1 is somewhere near line 12 or 14. Wait, let's find १on the page: Line 12:अतीतयजमानरूपेणायक्षि या १ कृतवानस्मिWait, could that beयागंwhereगंwas misprinted, or is thatयां? Wait, look closely at line 12: अतीतयजमानरूपेणायक्षि या १No! It'sया १! Wait, why would याbe followed by१? Could it be यागं? If the text has या १`, what is footnote 1?
Wait

[प्रपा० १ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५५

इत्यादिश्रुत्युक्तं सद्वस्तु बुद्ध्वा तदनुभवेन तद्रूपा वर्तन्ते ता उ ता अपि स्त्रियो मे मते
पुंस आहुर्ब्रह्मविदः पुरुषान्कथयन्ति । यद्यपि शरीरे स्तनवृद्ध्यादि स्त्रीलक्षणं
दृश्यते, तथाऽपि पुरुषस्योचितं तत्त्वज्ञानमस्तीति पुरुषलक्षणसद्भावात्पुरुषत्वं तासाम-
भिज्ञाः कथयन्ति । ये तु¹ शरीरे श्मश्रुप्रभृतिभिः पुरुषलक्षणैर्युक्ता अपि पुरुषस्यो-
चितं तत्त्वज्ञानं न संपादयन्ति, ते स्त्रीणामुचितेन मोहेनोपेतत्वात्स्त्रिय एवेत्यभि-
प्रायः । यथा स्त्रीपुरुषविभागो लोकविपरीत एवमन्धानन्धविभागोऽपि द्रष्टव्यः । अक्षण्वां-
श्चक्षुरिन्द्रिययुक्तः पश्यन्नीलपीतादिरूपं पश्यन्नपि न विचेतद्विवेकेन सद्वस्तुतत्त्वं न
जानाति चेत्सोऽयमन्ध एव । मांसदृष्टिरहितोऽपि स्वरूपतत्त्वाभिज्ञश्चेत्सोऽयं चक्षुष्मा-
नेवेत्यपि द्रष्टव्यम् । यथाऽयमलौकिकान्धानन्धविभागः एवं पितृपुत्रविभागोऽप्यलौ-
किकः कश्चिद्द्रष्टव्यः । लोके यत्र पिता न जानाति पुत्रस्तु कविर्वेदशास्त्रपारंगतस्तत्र
स पुत्र इमा, एतानि दृश्यमानानि सर्वाणि भूतानि विवेकेन स्वात्मत्वेन जानाति,
तदानीं यः पुत्रस्ता विजानात्तानि सर्वाणि भूतानि स्वात्मतया जानाति स पुत्रः
सवितुरुत्पादकस्यापि पिता सत्पिता भवति । ज्ञानोपदेशेन पालयितुं समर्थत्वात् ।
किं बहुना तत्त्वज्ञानमेव प्रशस्तमज्ञानं निकृष्टमिति तात्पर्यार्थः ।
कल्पः—"अन्धो मणिमिति पञ्च वैश्वदेव्य उत्तराः²" इति तत्र प्रथमामाह—
अन्धो म॒णिम॑विन्दत् । तम॑न॒ङ्गु॒लिरवा॑वयत् ।
अ॒ग्रीवः प्रत्य॑मुञ्चत् । तम³जिह्वा अस॒॑शंत, इति ।
लोके हि पुरुषश्चक्षुषा मणिं दृष्ट्वा तमङ्गुलीभिरादाय ग्रीवायां प्रतिमुच्य जिह्वया
प्रशंसति, चिद्रूप आत्मा तु चक्षुरङ्गुलिग्रीवाजिह्वावर्जित एव सन्नचिन्त्यशक्तित्वा-
त्तान्सर्वान्व्यापारान्करोति । तथा च श्वेताश्वतरा बाह्यसाधनरहितस्यैव सर्वव्यापार-
कर्तृत्वमामनन्ति— "अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः"
इति आत्मा ह्युपाधिभेदाद्द्विविधः, जीव ईश्वरश्चेति । तथाच सिद्धान्तरहस्याभिज्ञा
आहुः— "कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः" इति । कार्यं देहेन्द्रियादि-
संघातरूपं, कारणमचिन्त्यशक्तिः । तत्र कार्योपाधिर्जीवः स्वतो निरुपाधित्वेन सर्व-
साधनशून्य एव सन्नज्ञानेन देहेन्द्रियतादात्म्यं स्वात्मन्यारोप्य भ्रान्त्या सर्वमिदं
करोतीति लक्ष्यते, ईश्वरस्तु भ्रान्तिरहितोऽप्यचिन्त्यशक्तियुक्तत्वाच्चक्षुरादिसाधनहीन
एव सन्त्संकल्पमात्रेण सर्वव्यापारं करोति, तदुभयमभिप्रेत्यायं मन्त्रः प्रवृत्तः । अथवा
योगाभ्यासेन चक्षुरादीन्द्रियं निरूप्य⁴ नीलपीतादिप्रपञ्चः सन्मणिरिव⁵ स्वयंप्रकाशमा-

५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा० १ अनु० ११]
त्मानं समाधिना पश्यति । तस्य च दृष्टस्य वस्तुनः स्वस्वरूपत्वेन निश्चयः स्वीकारः ।
[*अतोऽङ्गुलिव्यापाररहितोऽपि स्वी करोतीत्युच्यते । तस्मिन्वस्तुनि स्थैर्यं प्रत्यमुञ्च-
दित्यच्यते । कृतकृत्योऽस्मीत्यादि भाषणं जिह्वया प्रशंसेत्युच्यते (?)] ।
अथ द्वितीयामाह—
ऊ॒र्ध्वमू॑लम॒वाक्छा॑खम् । वृ॒क्षं यो वेद॒ संप्र॑ति ।
न स जा॒तु जन॑ः श्रद्दध्यात् । मृ॒त्युर्मा॑ मारया॒दिति॑१, इति ।
लौकिकस्य हि वृक्षस्याधोभागे मूलमूर्ध्वभागे शाखाश्च । संसारवृक्षस्य तद्वैपरी-
त्यम् । ऊर्ध्वं सर्वोत्कृष्टं ब्रह्म मूलम्, अवाञ्चोऽधमा ब्रह्मादिस्तम्बान्ता देहाः
शाखाः, अयं च संसारो व्रश्चनयोग्यत्वाद्वृक्षः । तत्त्वज्ञानेन हि सोऽयमज्ञानजन्यो

[प्रपा०१अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५७
पु॒त्रो निर्ऋ॑त्यां वैदे॒हः । अचे॑तां यश्च॒ चेतन॑ः, इति ।
अत्र पूर्वोक्तेन हसितादिगुणयुक्तेन शरीरादिना सह चिदात्मनस्तादात्म्याध्यासो
वर्ण्यते । अयं चिदात्मा स्वयमतृष्यन्नेव [तृष्य] स्तृप्यंस्तृषां प्राप्नोति, तृषाया जडधर्म-
त्वेन स्वस्मिन्नसंभवेऽपि जडतादात्म्यभ्रमेण तृषां प्राप्नोतीव लक्ष्यते । तथाँ ध्याय-
तीवायतेतिव, स्वयं ध्यानरहितोऽपि ध्यानयुक्तेन मनसा सह तादात्म्यभ्रमात्स्वयं ध्याय-
तीव लक्ष्यते । अस्माद्दृश्याज्जडदेहाज्जाता हसितादिविकारा मे मदीया इति भ्रान्त्या
ध्यायतीति शेषः । मिथू३शब्दो मिथःशब्दपर्यायः संश्रिज्जडयोः परस्परमेलनं ब्रूते, तेन
मेलनेन चरमन्मदीयमिति वृथाऽभिमन्यते । कोऽसावेवमभिमन्यत इति तदुच्यते--निर्ऋ-
त्या निर्ऋतिवत्प्रतिकूलाया मायायाः । पुत्रोऽहंकारो विदेहस्य शरीररहितस्य चिदा-
त्मनः संबन्धी वैदेहश्चैतन्यच्छायायुक्त इत्यर्थः । तदेव स्पष्टी क्रियते योऽहंकारोऽचेताः
स्वयमचेतनः संश्चेतनश्च चैतन्यच्छायायोगेन चेतनोऽपि भवति, तादृशः पदार्थः । देहे-
न्द्रियादिधर्मान्नात्मन्यारोप्य तदारोपेण सुखध्यानादिधर्मा आत्मनि प्रतिभासन्ते ।
अथ पञ्चमीमाह--
स तं म॒णिम॑विन्दत् । सोऽनङ्गु॒लिरव॑यत् । सोऽ-
ग्री॒वः प्रत्य॑मुञ्चत् (६) । सोऽजि॒ह्वो अस॑श्चत, इति ।
यः पूर्वोक्तश्चेतनाचेतनयोरन्योन्यतादात्म्याध्यासेन निष्पन्नः संसारी स एव तं
मणिम्, अतीतेऽन्धो मणिमित्यादिमन्त्रे प्रोक्तं मण्याद्युपलक्षितमाभरणं चक्षुषा दृष्टवान् ।
स एव स्वतोऽङ्गुलिरहितोऽपि देहतादात्म्याध्यासेन तदीयैरङ्गुलिभिरवयत्स्वीकृतवान् ।
तथा स्वतो ग्रीवारहितोऽपि शरीरगतायां ग्रीवायां प्रत्यमुञ्चत् । तथा स एव स्वतो
जिह्वारहितोऽपि शरीरगतया जिह्वयाऽसश्चत प्रशंसां कृतवान् ।
अथ ब्राह्मणमाह--
नैत॒मृषिं॑ विदित्वा नग॑रं प्र॒विशे॑त् । यदि॑ प्र॒विशे॑त् ।
मि॒थौ चर॑ित्वा प्र॒विशे॑त् । तत्संभव॑स्य व्र॒तम्, इति ।
एतमृषिं पूर्वोक्तं विवेकप्रतिपादकं मन्त्रसंघं विदित्वा मन्त्रप्रतिपाद्यं परमार्थतत्त्व-
मवगत्य नगरं४ जनसंमर्द्दयुक्तं न प्र॒विशेत् । यद्वा नगरोपलक्षितं देहं न प्रविशेत्, देहे५
तादात्म्यभ्रमं न कुर्यादित्यर्थः । यदि६ कथंचित्पूर्ववासनाबलात्प्रविशेद्देहे तादात्म्यबुद्धिं
१ ख. नैर्ऋत्या । २ ख. ग. °थाध्या° । ३ क. ख. मिथुश° । ४ क. °रं संपद्युं° । ५ ख. देहता° । ६ ख. °दि किंचि° । ७ ख. °द्देहेता° ।
८

कुर्यात्तदानीं मिथौ चरित्वा शास्त्रार्थपर्यालोचनया मिथ्येदमिति निश्चित्य प्रविशेत्ता-
दात्म्यभ्रमरहितेन देहेन प्रारब्धभोगाय लोकव्यवहारं कुर्यात् । तदेतत्संभावनान्न ऋषे-
र्व्रतमाचारः, स ह्येवमाचरितवान् ।
कल्पः – “आ तमग्ने रथमिति तिस्रः” इति । तत्र प्रथमामाह—
आ तम॑ग्ने॒ रथं॑ तिष्ठ । एका॑श्वमेक॒योज॑नम् ।
एक॑चक्रमेकधु॒रम् । वात॑भ्राजिगतिं वि॑भो, इति ।
हेऽग्न आरुणकेतुकेह कर्मण्यागमनाय तं तादृशं रथमतिष्ठाऽऽरोह । कीदृशम् ।
एकाश्वमेक एव प्रबलोऽश्वस्तं वहति, एकयोजनं निमिषमात्रेण योजनरूपं (प) [म-
ध्वानं] गच्छति, एकचक्रं लौकिकरधवच्चक्रद्वयं नापेक्षते किं त्वेकचक्रेण वर्तते, एकधु-
रमश्वस्यैकत्वात्तद्योजनाय धूरप्येकैव, वातभ्राजिगतिं भ्राजिशब्दोऽपि गमनवाची वातस्य
भ्राजिर्वातभ्राजिस्त[द्व]द्रुतिर्यस्यासौ वातभ्राजिगतिस्तादृशम्, यथोक्तरथस्यालौकिकत्वा-
त्तेन गमनायाचिन्त्यशक्तिमग्नेर्द्योतयितुं विभुशब्देन संबोधनम् ।
अथ द्वितीयामाह—
न रि॑ष्यति॒ न व्य॑थते (७) । नास्याक्षो॑ या॒तु स॑ज्जति ।
यच्छ्वे॒तान्रोहि॑ताँश्चाग्नेः । रथे॑ यु॒क्त्वाऽधितिष्ठ॑ति, इति ।
अयमेकचक्रो रथो न रिष्यति न विनश्यति न व्यथते न नि(वि)षीदति, इतस्त-
तश्चलति, अस्य रथस्याक्षो यातु याने गमनवेलायां न सज्जति क्वापि पाषाणवृक्षादौ
सक्तो न भवति, यद्यस्मात्कारणादग्नेरयमाग्निः श्वेतान्रोहितांश्च प्रसिद्धान्प्रबलानश्वा-
न्पर्यायेणास्मिन्तरथे युक्त्वा तं रथमधितिष्ठति तस्मादश्वसामर्थ्याद्रथस्य न कोऽपि बाध
इत्यर्थः ।
अथ तृतीयामाह—
एक॑या च द॒शभि॑श्च स्वभूते । द्वाभ्या॑मिष्टये
वि॒ꣳशत्या च॑ । ति॒सृभि॑श्च वहसे त्रि॒ꣳशता च॑ ।
नि॒युद्भि॑र्वायवि॒ह ता विमु॑ञ्च ( ८ ), इति ॥
तत॑क्षु॒र्धीम॑हि॒ नाम॑ मे चिकेत गी॒तं प्रत्य॑मुञ्चद्द्व्यथते॒ सम॑ चं ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठक
एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
१ क. ॰ङ्कित्वम॰ । २ ग. ॰द्वयं ।

[प्रपा०१अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५९
नियुच्छब्दो वायुसंबन्धिनीरश्वयोषित आचष्टे । हे वायो, इष्टयेऽस्मत्संबन्धियागार्थं
स्वभूते स्वाधीने रथे, एकादिसंख्यायुक्ताभिर्नियुद्भिर्गतं रथं योजयित्वा वहसेऽस्मत्समीपं
प्रापयसि । अश्वादिविषयाः षट्प्रकाराः संख्याविकल्पिताः । हे वायो, इहाऽऽगत्य
ता नियुतो विमुञ्च ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
अथ प्रथमे द्वादशोऽनुवाकः।
कल्पः—“आतनुष्वेति चतस्रः” इति । तत्र प्रथमामाह—
आ॒त॒नुष्व॑ प्र॒त॒नुष्व॑ । उद्द॑माऽऽध॑म॒ संध॑म ।
आ॒दि॒त्ये च॑न्द्रव॒र्णानाम् । गर्भंमाधेंहि॒ यः पुमा॒न्, इति ।
हे इन्द्र त्वमातनुष्व समन्तादात्मानं विस्तारय, स्वरूपं प्रदर्श्य सर्वाननुगृहाण ।
प्रतनुष्व प्रकर्षेण ऋतुषु स्वात्मानं विस्तारय, ऋतुष्वागत्य संनिहितो भव । उद्दमो-
त्कर्षेण शब्दय, अहमागत इत्येवमुच्चैः कथय । आधमाऽऽभिमुख्येन शब्दय ।
संधम सम्यगानुकूल्येन शब्दय । ततस्त्वं चन्द्रवर्णानां हिरण्यवर्णानामपां गर्भमा-
न्दित्ये धेहि, आदित्यरश्मिषु जलं संगृहाणेत्यर्थः । यस्त्वं पुमान्पुंस्त्वशक्तियुक्तः स
तं गर्भमाधेहि ।
अथ द्वितीयामाह—
इ॒तः सि॒क्तꣳ सूर्य॑गतम् । च॒न्द्रम॑से रसं॑ कृधि ।
वा॒रा॒दं ज॑नयाग्रे॒ऽग्निम् । य एको॑ रु॒द्र उ॒च्यते॑, इति ।
इतः कर्मणः सकाशात्सिक्तमाज्य़ाद्याहुतिद्रव्यं सूर्यगतं कृत्वा चन्द्रमसे चन्द्रवृ-
द्ध्यर्थं रसं कृधि कुरु । अग्नौ प्रक्षिप्तं द्रव्यमादित्यं प्राप्य जलं भूत्वा दिवि चन्द्रं
भूमावोषधीश्चाभिवर्धयति, तत्सर्वमिन्द्र त्वं कुरु । ततो वारादं वरणीयस्य फलस्याऽऽ-
समन्ताद्वातारमग्निमारुणकेतुकरूपमग्रेऽस्माकं पुरतो जनयोत्पादय । योऽग्निरेको
रुद्र इति सर्वत्रोच्यते । तथा चान्यत्राऽऽम्नातम्,—“एक एव रुद्रो न द्वितीयाय
तस्थे” इति । “रुद्रो वा एष यदग्निः” इति च ।
१ म. ॰तीथोऽवत० ।

दृश्य॑ते, in ms. क it had a different accent, so १refers to the accent in the mantra, or it's attached to( १ )! Wait, look at L10: Above केचिन्न्वेthere is superscript३! Footnote 3: ३ क. विन्नियेमु॑ । In L12: Aboveआयान्तंthere is superscript४! Footnote 4: ४ क. ख. धावन्तं । Aboveकेचिदपिthere is superscript५! Footnote 5: ५ क. मा नियेमु॑ । Aboveमा(orमाँ) there is superscript ६! Footnote 6: ६ ग. आ । In L18: Atइति॑there is superscript७! Footnote 7: ७ ख. ग. इत्यं । । In L17: Atमा मा॑there is superscript८! Footnote 8: ८ क. ख. ग. ॰नो मां मा । In L21: Atनिधन्वेवthere is superscript९! Footnote 9: ९ ख. निधनं॰ । In L23: Atद्व

ौ वा इन्द्र॑स्याश्वौ"
Wait, "इन्द्र॑स्याश्वौ" has udatta on द्र! (इन्द्र॑स्याश्वौ).
And line 28:
"ताभ्यां ह्येष सर्वं हरतीति, मेधातिथेर्मेषेति मेधातिथिं काण्वायनिं मेषो भूत्वा जहार,"
Wait, in L28: "मेधातिथिं काण्वायनिं" or "काण्वायनं"?
Look at L28: "काण्वायनिं" - yes, क-ा-ण-्-व-ा-य-न-ि-ं.

Let's review the whole page systematically line by line:

[प्रपा० १ अनु० १२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६१
अणुभिश्च क्षणमुहूर्ताद्याकारेण सूक्ष्मरूपैः, महद्भिश्च संवत्सरयुगादिरूपेण प्रौढैरपि,
निघृष्वैर्नितरां दीप्यमानैः, यद्यपि कालस्ये नीरूपत्वान्नास्ति दीप्तिस्तथाऽपि तदभिमा-
निनां देवानामस्त्येव दीप्तिः । असमायुतैः परस्परमसंगतैः, न ह्येकस्मिन्काले वर्तमाने
कालान्तरं सह प्रवर्त

:
Wait! There is:
पै -> then a vertical line -> then a loop at the top -> then a letter -> then हा!
Wait, the letter under the loop is ह?
Wait, if the letter under the loop is ह, then it is हि! But what follows हि?
Follows हि is हा? No, wait, look at the next letter:
It has a top bar, a left downward stroke, a loop... that's हा!
Wait, why would there be हि AND हा?
Wait, is there really हिहा?
LOOK AT IT CLOSELY:
वि॒
श्व
रू॑
पै
Then: र॒
Then: हि
Then: हा
Wait! Is it अ॒हिहा?
"अहिहा"? Ah! "अहिहा" means slayer of Ahi (Vritra)!
Wait! Does the mantra say:
वि॒श्वरू॑पैर॒हिहाऽऽग॑ताम्?
OH MY GOD!
अहिहा = slayer of Vritra! Indra is Ahiha!
WAIT, but the deities are बृहस्पतिश्च सविता च!
Wait, is one of them अहिहा?
Wait, what does the commentary say in line 27?
Let's read line 27:

तामागच्छताम् । केन साधनेन । उदकवर्त्मना रथेन, उदकस्येव वर्त्म मार्गो यस्य
रथस्य सोऽयमुदकवर्त्मा यथा वृष्टिजलस्यान्तरिक्षमेव मार्ग एवमेतदीयरथस्याप्यन्तरि-
क्षमेव मार्गः । कीदृशावेतौ, अप्सुषा, अपां संवितारौ । इति, एवमुक्तप्रकारेण द्वयोः
सवितृबृहस्पत्योरुभयोः, तत्स्वरूपमुक्तमिति शेषः । एवं त्रयो मन्त्रा उक्ताः, चतुर्थ-
स्तूपरिष्टादुदाहरिष्यते ।
उक्तो वेषो॒ वासा॑ꣳसि च । कालावयवानामितः
प्रैतीज्या । वासात्या॒ इत्याश्विनोः । कोऽन्तरि॑-
क्षे श॒ब्दं क॑रोतीति॑ । वासिष्ठो रौहिणो
मीमाꣳसां चक्रे । तस्यै॒षा भव॑ति, इति ।
कालावयवानां वसन्ताद्यृतूनामितोऽस्मादनुवाकात्प्रतीच्यामेप्वतीतेष्वनुवाकेषु साकं
जानामित्यादिषु वेष आकारविशेष उक्तः, वासांसि च वस्त्राण्यप्युक्तानि । “ ऋतु-
र्ऋतुना नुद्यमानः । विननादाभिभावः । षष्टिश्च त्रिंशका वल्गाः ” इत्यादिना यत्स्वरूप-
मृतूनामभिहितं सोऽयं वेष इत्युच्यते । “ सारगवस्त्रैर्जरद्दक्षः । वसन्तो वसुभिः सह ”
इत्यादिना वस्त्राण्युक्तानि । तथा वासात्यौ चित्रावित्यादिनाऽश्विनोर्देवयोर्वेष उक्तः ।
यद्यप्येतद्ब्राह्मणं न संनिहितमन्त्रोपयुक्तं तथाऽप्युक्तं स्थनमिति वचनेन बुद्धिस्थमर्थं
प्रसङ्गाद्ब्रूते । अथ चतुर्थमन्त्रोदाहरणार्थमिदमुच्यते—वासिष्ठो वसिष्ठगोत्रोत्पन्नः,
रौहिणः, रोहिणाश्वस्य मुनेः पुत्रः, सोऽयमाकाशे कांचिद्ध्वनिं श्रुत्वा मीमांसां चक्रे
विचारितवान् । किमिति । को नामान्तरिक्षे शब्दं करोति, न ह्यूर्ध्वमवलोक्यमाने
कश्चिदपि पुमानुपलभ्यते शब्दश्चायं भेरीवादनादप्यधिकः श्रूयते । तस्माद्विस्मयं प्राप्तस्य
को नाम शब्दकर्तेति विचारः । तस्य विचारस्यैषा निर्णयवादिनी काचिदृग्विद्यते ।
तस्या ऋचः प्रतीकं दर्शयति--
वाश्रेव॑ वि॒द्युदिति॑, इति ।
वाश्रेव विद्युन्मिमातीत्ययं मन्त्रोऽग्निना रयिमश्नवदित्यनुवाके व्याख्यातः । वाश्रा
वाशनशीला गौर्यथा वत्सं प्रति शब्दं करोत्येवमियं विद्युत्सूर्यतेजोरूपमेघव॑र्तिनी मिपाति
शब्दं निर्मिमीत इत्यर्थः ।
कल्पः—“ ब्रह्म॑ण उदर॒णम॑सीति चतस्रो ब्रह्मसदनाः ” इति । पाठस्तु---
ब्रह्म॑ण उदर॒णम॑सि । ब्रह्म॑ण उदी॒रण॑मसि । ब्रह्म॑ण
१ क. ख. ॰क्षम्र्ग० । २ ख. ग. सनितारौ । ३ ख. ग. प्रतीच्या । ४ क. ॰तीच्या
ऽितीष्ये० । ५ ख. ग. ॰ब्दुश्च मे० ।

६४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०१३]
आ॒स्त॑रणमसि । ब्रह्मण॑ उप॒स्तर॑णमसि(५), इति ॥
दृ॒श्य॑ते च मे॒ने प॒रां ग॒ताश्च॑क्रे षट् च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥
हे इष्टके त्वं ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्योदरमणुदीरणत्वहेतुरसि । उदीरणमुदीर्णत्व-
हेतुरसि । उदीरणत्वं लोभरहित्यम् । उदीर्णत्वं गुणान्तरैरन्येभ्य आधिक्यम् । आस्त-
रणमासनम् । उपस्तरणमुपर्याच्छादनम् । एतैश्चतुर्भियजुर्मन्त्रैश्चतस्र इष्टका उप-
दध्यात् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यके प्रथमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥
अथ प्रथमे त्रयोदशोऽनुवाकः ।
कल्पः--‘‘ अष्टयोनीमित्यष्टौ दिश्याः ” इति । तत्र प्रथमामाह--
अ॒ष्टयो॑नीम॒ष्टपु॑त्राम् । अ॒ष्टप॑त्नीमि॒मां म॒ही॑म् ।
अ॒हं वेद॒ न मे॑ मृ॒त्युः । न चामृ॒त्युर॒घाऽह॑रत्, इति ।
अष्टावष्टसंख्याकानि मूलप्रकृतिसहितानि महदहंकारपञ्चतन्मात्ररूपाणि तत्त्वानि
योनयः कारणानि यस्याः पृथिव्याः सेयमष्टयोनी ताम् । अष्टसंख्याका वक्ष्यमाणा
मित्रावरुणादयः पुत्रा यस्याः पृथिव्याः सेयमष्टपुत्रा ताम् । अष्टसंख्याका इन्द्रादयो
दिग्वर्तिनः पतयः पालका यस्याः पृथिव्याः सेयमष्टपत्नी ताम् । तथोक्तगुणयुक्तामिमां
महीं पृथिवीमहं मन्त्रद्रष्टा वेद जानामि, अतो ज्ञानप्रभावेन मे मृत्युर्नास्ति, किं त्वमृतो
मुक्त एव भविष्यामीति शेषः । किं च । अमृत्युः परममृत्योरन्योऽपमृत्युरित्यर्थः ।
सोऽघा पापानि दुःखानि न चाहरज्ज्ञानप्रभावादेव नैव संपादयिष्यति ।
अथ द्वितीयां तृतीयां चाऽऽह--
अ॒ष्टयो॑न्य॒ष्टपु॑त्रम् । अ॒ष्टप॑दिद॒मन्तरि॑क्षम् । अ॒हं
वेद॒ न मे॑ मृत्युः । न चामृ॒त्युर॒घाऽह॑रत् ।
अ॒ष्टयो॑नीम॒ष्टपु॑त्राम् । अ॒ष्टप॑त्नीम॒मूं दिव॑म् (१) ।
अ॒हं वेद॒ न मे॑ मृत्युः । न चामृ॒त्युरघाऽह॑रत्, इति ।
१ ख. ग. ॰परि दृ॰ ।

अष्टपदृष्टपतिः, अष्टसंख्याका (क) पालका इ(कमि)त्यर्थः । अन्यत्पूर्ववत् ।
अथ चतुर्थपञ्चममन्त्रयोः प्रतीके दर्शयति--
सुत्रा॒माणं॑ म॒हीमू॒षु, इति ।
सुत्रामाणं पृथिवीं द्वामित्येको मन्त्रः । महीमूषु मातरमित्यपरो मन्त्रः । एतौ चोभौ
वैश्वानरो न उत्येत्यनुवाके व्याख्यातौ ।
अथ षष्ठीमाह--
अदि॑ति॒र्द्यौरदि॑तिर॒न्तरि॑क्षम् । अदि॑तिर्मा॒ता स
पि॒ता स पु॒त्रः । विश्वे॑ दे॒वा अदि॑तिः पञ्च॑-
जनाः॑ । अदि॑तिर्जा॒तमदि॑ति॒र्जनि॑त्वम्, इति ।
अदितिशब्दवाच्यदेवता सर्वात्मकत्वेन स्तूयते--माता पृथिवी, अतो लोकत्रया-
त्मकांशदेवताविशेषोऽदित्याख्यः सर्वस्य जगतः पिता स एव पुत्रश्च । ये विश्वे
देवाः सर्वेऽपि देवाः, ये च पञ्चजना निषादपञ्चमा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रास्ते सर्वेऽप्य-
दितिरेव, जातं पूर्वमुत्पन्नं जगत्, जनित्वं जननरूपो व्यापारस्तत्सर्वमप्यदितिरेव ।
अथ सप्तमीमाह--
अ॒ष्टौ पु॒त्रासो॒ अदि॑तेः । ये जा॒तास्त॒न्वः॒ परि॑ ।
दे॒वाँ२ उपै॒त्त्स॒प्तभिः॑ ( २ ) । परा॑ मा॒र्त्ताण्ड॒मास्य॑त्, इति ।
अदितेर्देवताया अष्टौ पुत्रासोऽष्टसंख्याकाः पुत्रा विद्यन्ते, ये पुत्रास्तन्वः परि
शरीरस्योपरि जाता औरसा इत्यर्थः । तेषां मध्ये सप्तभिः पुत्रैः सह देवानुपैत्स-
मीपे प्राप्तवती, मार्त्ताण्डमष्टमं पुत्रं परास्यत्पराकृतवती । तमेकं परित्यज्यान्यैरेव
सप्तभिः सह देवलोकं गता ।
अथाष्टमीमाह--
स॒प्तभिः॑ पु॒त्रैरदि॑तिः । उपै॒त्पूर्व्यं॑ यु॒गम् । प्र॒जायै॑
मृ॒त्यवे॑ तत् । परा॑ मा॒र्त्ताण्ड॒माभ॑र॒दिति॑, इति ।
अस्यामृच्यदितिदेवतायाः सप्तपुत्रस्वीकारे मार्ताण्डपरित्यागे च कारणमुच्यते--
इयमदितिर्देवी सप्तभिः पुत्रैर्निमित्तभूतैस्तदुत्पादनार्थं पूर्व्यं युगं तदुत्पत्तेः पूर्वकालीनं
पतिसंयोगं प्रजायै प्रजोत्पत्त्यर्थमुपैत्प्रीतिपूर्वकं प्राप्तवती । एतेषु महत्सु पुत्रेषूत्पन्नेषु
तद्द्वारा प्रजावृद्धिर्भवतीत्यभिप्रेत्य तैः सह देवलोके गमनम् । मार्त्ताण्डाख्यमष्टमं पुत्रं

परोभरत्परित्यक्तवतीति यत्तन्मृत्यवे मृत्युनिमित्तम्, मार्ताण्डो हि मृत्योरेव हेतुर्न
प्रजाविवृद्धेः । मार्ताण्डो ह्यादित्यः, स चाण्डभेदेनोत्पद्यते । तथा हि च्छन्दोगाः—
“तदाण्डं निरवर्तत तत्संवत्सरस्य मात्रामदायत । तन्निरभिद्यत” इत्युपक्रम्यान्ते समा-
मनन्ति—“यत्तदजायत सोऽसावादित्यः” इति । शब्दानिर्वचनमपि तादृशमेव, मृतमण्डं
यदीयजन्मना स मार्ताण्ड इति । तथा च स्मर्यते—“मृतेऽण्डे जायते यस्मान्मार्ताण्डः
स उदाहृतः” इति । अतोऽयं मृत्यवे मृत्युप्रीत्यर्थमेवोपयुज्यते न त्वभिवृद्ध्यर्थमित्य-
दितेस्तत्परित्यागो युक्तः । इतिशब्दो मन्त्रसमाप्तिद्योतनार्थः ।
अथ ब्राह्मणवाक्यमुच्यते--
ताननुक्र॑मिष्यामः, इति ।
अष्टपुत्रामिति ये पुत्राः सूचितास्तान्पुत्राननुक्रमेण वक्ष्यामः ।
कल्पः—“मित्रश्च वरुणश्चेत्यष्टौ दिश्याः” इति । पाठस्तु--
मि॒त्रश्च॒ वरु॑णश्च । धा॒ता चार्य॒मा च॑ । अं॒श-
श्च॒ भग॑श्च । इन्द्र॑श्च विव॒स्वाꣳश्चेत्येते, इति ।
मित्रादिनामान्येवात्र मन्त्राः । मित्रस्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्युपधानं द्रष्ट-
व्यम् । इत्येते मित्रावरुणादयोऽष्टौ पुत्रा उक्ताः ।
अथ मन्त्रचतुष्टयस्य प्रतीकानि दर्शयति—
हिर॑ण्यग॒र्भो ह॒ꣳसः शु॑चि॒षत् । ब्रह्म॑जज्ञा॒नं तदि॒त्प॒दमि॑ति, इति ।
हिरण्यगर्भ इत्ययं मन्त्र ऊर्ध्वा अस्येत्यनुवाके व्याख्यातः । हꣳसः शुचिषदित्ययं
मन्त्र इन्द्रस्य वज्रोऽसीत्यनुवाके व्याख्यातः । ब्रह्मजज्ञानमित्ययं मन्त्रोऽभ्यस्थाद्विश्वा
इत्यनुवाके व्याख्यातः । तदित्पदमित्ययं मन्त्र उदस्ताप्सीत्सवितेत्यनुवाके व्याख्यातः ।
तत्र हिरण्यगर्भ इति मन्त्रो हिरण्मयपुरुषोपधानार्थः । हꣳसः शुचिषदिति मन्त्रः पुष्कर-
पर्णोपधानार्थः । ब्रह्मजज्ञानमिति मन्त्रो रुक्मोपधानार्थः । तदित्पदमिति मन्त्रः कूर्मोप-
धानार्थः । एतदेवाभिप्रेत्य कल्पेऽभिहितम्—“ पुष्करपर्णे रुक्मं हिरण्मयं पुरुषं
कूर्मम्” इति । इतिशब्दः प्रतीकसमाप्त्यर्थः ।
अथ ब्राह्मणमुच्यते —
गर्भः॑ प्राजाप॒त्यः । अथ॒ पुरु॑षः स॒प्तपु॑रुषः ( ३ ), इति ॥
१ क ॰रास्यस्त । । २ क. ख. ॰त्युन्निमि॰ । ३ क. ॰णम् । ४ ख. ग. ॰स्वदित्ये॰ ।
५ ख. ग. ॰र्णे हि॰ ।

१अनु० १४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६७
अ॒मूं दिव॑म्¹ स॒प्तभि॑रे॒ते च॒त्वारि॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥
प्रजापतेरयं प्राजापत्यः, तादृशो गर्भः पूर्वमुक्तः, हिरण्यगर्भ इति मन्त्रे प्राजाप-
त्यगर्भाभिधानात् । अथानन्तरमुत्तरेणानुवाकेन पुरुष आदित्यरूपः प्रतिपाद्यते । स
च कीदृशः, सप्तपुरुषः सप्त पुरुषाः किंकरस्थानीया नक्षत्रमासार्धमासर्तुसंवत्सराहोरा-
त्रारूपपुरुषा यस्यासौ सप्तपुरुषः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥
अथ प्रथमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ।
योऽसावित्यनुवाकस्योपधाने विनियोगादर्शनाल्लिङ्गानुसारेणाऽ

६८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा० १ अनु० १४]
योऽसावादित्यः सायंकालेऽस्तं प्राप्नोति सोऽप्येकमहः समाप्य तावन्मात्रमायुः
क्षपयति । अन्यत्पूर्ववत् ।
अथ तृतीयं मन्त्रमाह-
अ॒सौ य आपूर्य॑ति । स सर्वे॑षां भू॒तानां॒ प्राणै॑रा॒पूर्य॑ति (१) । मा
मे॑ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम् । मा मम॒ प्राणै॑रा॒पूरि॑ष्ठाः, इति ।
उदेतुं प्रक्रान्तः सूर्यः क्रमेण यावद्यावद्रश्मि[भि]रापूर्यते तावत्तावत्प्राणिनामायुः
क्षीयते । अन्यत्पूर्ववत् ।
अथ चतुर्थै³माह-
अ॒सौ योऽप॑क्षी॒यति॑ । स सर्वे॑षां भू॒तानां॒ प्राणै॑रपक्षी॒यति॑ । मा
मे॒ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम् । मा मम॒ प्राणै॑रपक्षेष्ठाः, इति ।
अस्तं प्राप्तुमुपक्रान्तः सूर्यो यावद्यावद्रश्मिभिः क्रमेण क्षीणो भवति तावत्तावत्प्राणि-
नामायुःक्षयः । अन्यत्पूर्ववत्सर्वत्र योज्यम् ।
अथ पञ्चममाह--
अ॒मूनि॒ नक्ष॑त्राणि । सर्वे॑षां भू॒तानां॒ प्राणै॒रप॑ प्रस-
र्प॑न्ति चोत्स॑र्प॑न्ति च । मा मे॑ प्र॒जाया॒ मा प॑शू-
ना॒म् । मा मम॒ प्राणै॒रप॑ प्रसृप॒न् मोत्सृ॑पत (२), इति ।
अमून्येतानि नक्षत्राणि दिवि संचरन्ति तानि सर्वाण्यहन्यप[प्र]सर्पन्ति, अपगतज्यो-
तींषि भूत्वा प्रकर्षेण संचरन्ति । रात्रौ चोत्सर्पन्ति, उत्कृष्टज्योतींषि भूत्वा प्रवर्तन्ते ।
तस्मिन्नुभयस्मिन्नपि काले प्राणिनां प्राणैः सहैव प्रवर्तन्ते । यावद्यावत्कलातिक्रमस्ताव-
त्तावदायुषा (षां) क्षीयमाणत्वात् । ततो हे नक्षत्राणि प्रजादीनां प्राणैः सह माऽप[प्र]
सृपताहन्यपसर्पणं मा कुरुत, मोत्सृपत रात्रावुत्सर्पणमपि मा कुरुत । भवदीयप्रजा-
रक्षणनिमित्तमायुःक्षयो मा भूदित्यर्थः ।
अथ षष्ठसप्तममन्त्रावाह--
इ॒मे मासा॑श्चार्धमा॒साश्च॑ । सर्वे॑षां भू॒तानां॒ प्राणै॒रप॑
प्रस॑र्पन्ति चोत्स॑र्प॑न्ति च । मा मे॑ प्र॒जाया॒ मा
प॑शू॒नाम् । मा मम॒ प्राणै॒रप॑ प्रसृप॒न् मोत्सृ॑पत ॥
इ॒म ऋ॒तव॑: । सर्वे॑षां भू॒तानां॒ प्राणै॒रप॑ प्रस॑र्पन्ति
१ क. ॰तीयामा॰ । २ क. ग. ॰वत्प्रा॰ । ३ क. ख. ॰तुर्थीमा॰ । ४ क. ख. ॰ष्टमीमा' ।

[प्रपा० १ अनु० १४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६९
चोत्सर्पन्ति च । मा मे॑ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम् ।
मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृप॒ मोत्सृ॑पत॒ इति॑, ।
नक्षत्रवाक्यवद्व्याख्येयम् ।
अथाष्टममाह—
अयꣳ सं॑वत्स॒रः । सर्वे॑षां भू॒तानां॑ प्रा॒णैरप॑ प्रस-
र्प॑ति॒ चोत्स॑र्पति च (३)। मा मे॑ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒-
नाम् । मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृप॒ मोत्सृ॑प, इति॑ ।
अत्र संवत्सरशब्दस्यैकवचनान्तत्वा[दु]त्सर्प प्रसर्पेति चैकवचनम् । अन्यत्पूर्ववत् ।
अथ नवमदशमौ मन्त्रावाह—
इ॒दमहः॑ । सर्वे॑षां भू॒तानां॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसर्प॒ति चोत्स॑र्पति
च । मा मे॑ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम् । मा मम॑ प्रा॒णैरप॑
प्रसृप॒ मोत्सृ॑प । इ॒यꣳ रात्रिः॑ । सर्वे॑षां भू॒तानां॑ प्रा॒णै-
रप॑ प्रसर्प॒ति चोत्स॑र्पति च । मा मे॑ प्र॒जाया॒ मा
प॑शू॒नाम् । मा मम॑ प्राणरप प्रैसृ॑प॒ मोत्सृ॑प, इति॑ ।
एतद्वाक्यद्वयं संवत्सरवाक्यवद्व्याख्येयम् ।
अथैकादशं मन्त्रमाह--
ॐ भूर्भुवः॒ स्वः॑, इति॑ ।
योऽयं प्रणवप्रतिपाद्यः परमात्मा स एव लोकत्रयरूप इत्यर्थः ।
अथ द्वादशमाह--
एतद्वो॑ मिथुनं॒ मा नो॑ मिथु॒नꣳ री॑ढ्वम् (४), इति॑ ।
प्रा॒णैरापूर्य॑ति॒ मोत्सृ॑पत॒ चोत्स॑र्पति च॒ मोत्सृ॑प॒ द्वे च॑ ॥
*उदे॒त्य॑स्त॒मेत्या॒पूर्य॑त्य॒पक्षीय॑न्त्य॒मूनि॒ नक्ष॑त्राणी॒मे मासा॑ इ॒म ऋत॑-
वो॒ऽयꣳ सं॑वत्स॒र इ॒दमह॑रि॒यꣳ रा॒त्रिर्दश॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥
नक्षत्रमासार्धमासर्तुसंवत्सराहोरात्ररूपा हे सप्त पुरुषाः प्रणवप्रतिपाद्यपरमात्मरूपे]

• एतदनुवाकमन्त्रवाक्यगतान्तिमपदभागसंकलनमेतत् ।

? No, the top bar covers both?
Wait, री has its own top bar, then a tiny gap, then another top bar over द्?
Wait, why would there be द्?
Wait, is it मा रीद्वं? No, what if the text is corrupt in this edition and prints मा रीद्वं or मा रीदध्वं?
Wait, look at the characters:
र with ी: री
Then a character that looks like द with a loop below, or द्?
Wait, let's look at मा री...:
Could it be मा रीरिष्वं? No.
Could it be मा रीदध्वं?
Wait, in Rigveda/Yajurveda, what is the exact mantra?
Let's find the mantra in Taittiriya Aranyaka 1.14!
Mantra 1.14:
Let's recall TA 1.14:
"...युष्माकं मिथुनं ... मा रीरिधत्"?
Wait, TA 1.14.1:
"यदन्तरिक्षादादित्यं धारयति ... तन्मा रीरिधत्"?
Wait, look at line 1:
`[प्रपा]णाऽऽदित्येन सहावस्थानं यदस्येतद्द्रो युष्माकं मिथुनं संबन्ध उपकार्योपकारकँलक्षणः । एतस्य ध्याने

प्रपा० १।अनु० १५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७१
सन्तः सत्पुरुषा निजावतारेण सर्वलोकसंप्रतिपन्ना महर्षयः, ते च सत्याः सर्वदा
सत्यवादिनः, तादृशाः केचिदादित्यावतारविशेषाः ।
अथ पञ्चममाह—
अभिधू॒न्वता॑म॒भिघ्न॒ताम् । वातव॑तां म॒रुता॑म् ।
आदित्यानाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भानि॒², इति ।
ऋतुप्रकरणे--‘ अभिधून्वन्तोऽभिघ्नन्तः ’ इत्यादिना मरुद्गणा उक्तास्ते चाभितो
धून्वन्ति वृष्टिजलं चालयन्ति, इतस्ततः कम्पयन्ति । मार्गे गच्छतः पुरुषानभिघ्नन्ति,
आभिमुख्येन ताडयन्ति । ते च वातवन्तस्तीव्रवायुयुक्ता भवन्ति, ते च मरुद्गणा आदि-
त्यावतारविशेषाः ।
अथै षष्ठमाह—
ऋभूणामादित्यानाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भानि॒, इति ।
“ ऋभूणां तन्निबोधत ” इत्यत्र य ऋभवो देवविशेषा उक्तास्तेऽप्यादित्यावतार-
विशेषाः ।
अथ सप्तममाह—
विश्वे॑षां दे॒वानाम् । आ॒दित्यानाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भानि॒, इति ।
ये प्रसिद्धाँ विश्वे देवास्तेऽप्यादित्यावतारविशेषाः ।
अथाष्टममाह--
संव॑त्स॒रस्य॑ सवि॒तुः । आदित्यस्य॑ स्थाने स्वतेज॑सा भानि॒, इति ।
ऋतुप्रकरणे--“ स खलु संवत्सर एतैः ” इति संवत्सरोऽभिहितः स चाऽऽदि-
त्यावतारविशेषः ।
अथ सर्वमन्त्रेष्वनुषञ्जनियं वाक्यद्वयमाह- -
ओं भूर्भुव॒: स्व॑: । रश्मयो वो मिथुनं
मा नो॑ मिथू॒नꣳ री॑ढ्वम् ( १ ), इति ।
ऋभूणामादित्यानाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भानि॒ षट् च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥

१ ग. ॰मषष्ठावाह । २ ग. ॰नि । ऋभूणामादित्यानाꣳ स्थाने स्वतेजसा भानि, इति ।
३ ग. ॰थ सप्तममा॑ । ४ ख. ग ॰द्वास्ते वि॑ ।

प्रणवप्रतिपाद्यस्य लोकत्रयात्मकस्याऽऽदित्यस्य संबन्धिनो हे रश्मयो वो युष्माकं
स्वामिनाऽऽदित्येन सह मिथुनं मिथुनवदुपकार्योपकारकभावोऽस्ति, अतस्तादृशा यूयं
नोऽस्माकं स्त्रीपुरुषलक्षणमिथुनं मा रीढवं हिंसितं मा कुरुत ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यके प्रथमप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥
अथ प्रथमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ।
कल्पः—“ आरोगस्येत्यष्टावुपारिष्टात् ” इति । “ आरोगो भ्राजः पटरः पतङ्गः ”
इत्यादीन्यष्ट सूर्यनामानि मन्त्ररूपाणि पूर्वमाम्नातानि, इदानीं तेनैव क्रमेणाष्टौ मन्त्रान्त-
राण्यत्राऽऽम्नायन्ते । तानि दर्शयति—
आ॒रो॒गस्य॑ स्था॒ने स्व॒तेज॑सा भा॒नि । भ्राज॑स्य स्था॒ने स्व॒ते-
ज॑सा भा॒नि । पट॑रस्य स्था॒ने स्व॒तेज॑सा भा॒नि । पत॒ङ्गस्य॑ स्था॒ने
स्त॒तेज॑सा भा॒नि । स्व॒र्णर॑स्य स्था॒ने स्व॒तेज॑सा भा॒नि । ज्योति॑-
ष्म॒तस्य॑ स्था॒ने स्व॒तेज॑सा भा॒नि । वि॒भास॑स्य स्था॒ने स्व॒तेज॑सा
भा॒नि । क॒श्यप॑स्य स्था॒ने स्व॒तेज॑सा भा॒नि । ॐ भूर्भुवः॒ स्वः॑ ।
आपो॒ वो मि॒थुनं॒ मा नो॑ मि॒थुन॑ꣳ रीढम् ( १ ), इति ।
आ॒रो॒गस्य॒ दर्श॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥
आरोगनामको यः प्रथमः सूर्यस्तस्य स्थाने तिष्ठन्नहं तत्प्रसादलभ्येन स्वकीयेन
तेजसा भासमानो भूयासम् । प्रणवप्रतिपाद्यो लोकत्रयात्मको यः सूर्यस्तेन सहाऽऽपो
वो युष्माकमुपकार्योपकारकभावोऽस्ति, अतस्तथाविधा यूयमस्मदीयं मिथुनं हिंसितं
मा कुरुत । एतच्च वाक्यद्वयं पूर्ववत्सर्वमन्त्रशेषः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥