तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

परोभरत्परित्यक्तवतीति यत्तन्मृत्यवे मृत्युनिमित्तम्, मार्ताण्डो हि मृत्योरेव हेतुर्न
प्रजाविवृद्धेः । मार्ताण्डो ह्यादित्यः, स चाण्डभेदेनोत्पद्यते । तथा हि च्छन्दोगाः—
“तदाण्डं निरवर्तत तत्संवत्सरस्य मात्रामदायत । तन्निरभिद्यत” इत्युपक्रम्यान्ते समा-
मनन्ति—“यत्तदजायत सोऽसावादित्यः” इति । शब्दानिर्वचनमपि तादृशमेव, मृतमण्डं
यदीयजन्मना स मार्ताण्ड इति । तथा च स्मर्यते—“मृतेऽण्डे जायते यस्मान्मार्ताण्डः
स उदाहृतः” इति । अतोऽयं मृत्यवे मृत्युप्रीत्यर्थमेवोपयुज्यते न त्वभिवृद्ध्यर्थमित्य-
दितेस्तत्परित्यागो युक्तः । इतिशब्दो मन्त्रसमाप्तिद्योतनार्थः ।
अथ ब्राह्मणवाक्यमुच्यते--
ताननुक्र॑मिष्यामः, इति ।
अष्टपुत्रामिति ये पुत्राः सूचितास्तान्पुत्राननुक्रमेण वक्ष्यामः ।
कल्पः—“मित्रश्च वरुणश्चेत्यष्टौ दिश्याः” इति । पाठस्तु--
मि॒त्रश्च॒ वरु॑णश्च । धा॒ता चार्य॒मा च॑ । अं॒श-
श्च॒ भग॑श्च । इन्द्र॑श्च विव॒स्वाꣳश्चेत्येते, इति ।
मित्रादिनामान्येवात्र मन्त्राः । मित्रस्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्युपधानं द्रष्ट-
व्यम् । इत्येते मित्रावरुणादयोऽष्टौ पुत्रा उक्ताः ।
अथ मन्त्रचतुष्टयस्य प्रतीकानि दर्शयति—
हिर॑ण्यग॒र्भो ह॒ꣳसः शु॑चि॒षत् । ब्रह्म॑जज्ञा॒नं तदि॒त्प॒दमि॑ति, इति ।
हिरण्यगर्भ इत्ययं मन्त्र ऊर्ध्वा अस्येत्यनुवाके व्याख्यातः । हꣳसः शुचिषदित्ययं
मन्त्र इन्द्रस्य वज्रोऽसीत्यनुवाके व्याख्यातः । ब्रह्मजज्ञानमित्ययं मन्त्रोऽभ्यस्थाद्विश्वा
इत्यनुवाके व्याख्यातः । तदित्पदमित्ययं मन्त्र उदस्ताप्सीत्सवितेत्यनुवाके व्याख्यातः ।
तत्र हिरण्यगर्भ इति मन्त्रो हिरण्मयपुरुषोपधानार्थः । हꣳसः शुचिषदिति मन्त्रः पुष्कर-
पर्णोपधानार्थः । ब्रह्मजज्ञानमिति मन्त्रो रुक्मोपधानार्थः । तदित्पदमिति मन्त्रः कूर्मोप-
धानार्थः । एतदेवाभिप्रेत्य कल्पेऽभिहितम्—“ पुष्करपर्णे रुक्मं हिरण्मयं पुरुषं
कूर्मम्” इति । इतिशब्दः प्रतीकसमाप्त्यर्थः ।
अथ ब्राह्मणमुच्यते —
गर्भः॑ प्राजाप॒त्यः । अथ॒ पुरु॑षः स॒प्तपु॑रुषः ( ३ ), इति ॥
१ क ॰रास्यस्त । । २ क. ख. ॰त्युन्निमि॰ । ३ क. ॰णम् । ४ ख. ग. ॰स्वदित्ये॰ ।
५ ख. ग. ॰र्णे हि॰ ।