तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०१अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५७
पु॒त्रो निर्ऋ॑त्यां वैदे॒हः । अचे॑तां यश्च॒ चेतन॑ः, इति ।
अत्र पूर्वोक्तेन हसितादिगुणयुक्तेन शरीरादिना सह चिदात्मनस्तादात्म्याध्यासो
वर्ण्यते । अयं चिदात्मा स्वयमतृष्यन्नेव [तृष्य] स्तृप्यंस्तृषां प्राप्नोति, तृषाया जडधर्म-
त्वेन स्वस्मिन्नसंभवेऽपि जडतादात्म्यभ्रमेण तृषां प्राप्नोतीव लक्ष्यते । तथाँ ध्याय-
तीवायतेतिव, स्वयं ध्यानरहितोऽपि ध्यानयुक्तेन मनसा सह तादात्म्यभ्रमात्स्वयं ध्याय-
तीव लक्ष्यते । अस्माद्दृश्याज्जडदेहाज्जाता हसितादिविकारा मे मदीया इति भ्रान्त्या
ध्यायतीति शेषः । मिथू३शब्दो मिथःशब्दपर्यायः संश्रिज्जडयोः परस्परमेलनं ब्रूते, तेन
मेलनेन चरमन्मदीयमिति वृथाऽभिमन्यते । कोऽसावेवमभिमन्यत इति तदुच्यते--निर्ऋ-
त्या निर्ऋतिवत्प्रतिकूलाया मायायाः । पुत्रोऽहंकारो विदेहस्य शरीररहितस्य चिदा-
त्मनः संबन्धी वैदेहश्चैतन्यच्छायायुक्त इत्यर्थः । तदेव स्पष्टी क्रियते योऽहंकारोऽचेताः
स्वयमचेतनः संश्चेतनश्च चैतन्यच्छायायोगेन चेतनोऽपि भवति, तादृशः पदार्थः । देहे-
न्द्रियादिधर्मान्नात्मन्यारोप्य तदारोपेण सुखध्यानादिधर्मा आत्मनि प्रतिभासन्ते ।
अथ पञ्चमीमाह--
स तं म॒णिम॑विन्दत् । सोऽनङ्गु॒लिरव॑यत् । सोऽ-
ग्री॒वः प्रत्य॑मुञ्चत् (६) । सोऽजि॒ह्वो अस॑श्चत, इति ।
यः पूर्वोक्तश्चेतनाचेतनयोरन्योन्यतादात्म्याध्यासेन निष्पन्नः संसारी स एव तं
मणिम्, अतीतेऽन्धो मणिमित्यादिमन्त्रे प्रोक्तं मण्याद्युपलक्षितमाभरणं चक्षुषा दृष्टवान् ।
स एव स्वतोऽङ्गुलिरहितोऽपि देहतादात्म्याध्यासेन तदीयैरङ्गुलिभिरवयत्स्वीकृतवान् ।
तथा स्वतो ग्रीवारहितोऽपि शरीरगतायां ग्रीवायां प्रत्यमुञ्चत् । तथा स एव स्वतो
जिह्वारहितोऽपि शरीरगतया जिह्वयाऽसश्चत प्रशंसां कृतवान् ।
अथ ब्राह्मणमाह--
नैत॒मृषिं॑ विदित्वा नग॑रं प्र॒विशे॑त् । यदि॑ प्र॒विशे॑त् ।
मि॒थौ चर॑ित्वा प्र॒विशे॑त् । तत्संभव॑स्य व्र॒तम्, इति ।
एतमृषिं पूर्वोक्तं विवेकप्रतिपादकं मन्त्रसंघं विदित्वा मन्त्रप्रतिपाद्यं परमार्थतत्त्व-
मवगत्य नगरं४ जनसंमर्द्दयुक्तं न प्र॒विशेत् । यद्वा नगरोपलक्षितं देहं न प्रविशेत्, देहे५
तादात्म्यभ्रमं न कुर्यादित्यर्थः । यदि६ कथंचित्पूर्ववासनाबलात्प्रविशेद्देहे तादात्म्यबुद्धिं
१ ख. नैर्ऋत्या । २ ख. ग. °थाध्या° । ३ क. ख. मिथुश° । ४ क. °रं संपद्युं° । ५ ख. देहता° । ६ ख. °दि किंचि° । ७ ख. °द्देहेता° ।
८