तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

अष्टपदृष्टपतिः, अष्टसंख्याका (क) पालका इ(कमि)त्यर्थः । अन्यत्पूर्ववत् ।
अथ चतुर्थपञ्चममन्त्रयोः प्रतीके दर्शयति--
सुत्रा॒माणं॑ म॒हीमू॒षु, इति ।
सुत्रामाणं पृथिवीं द्वामित्येको मन्त्रः । महीमूषु मातरमित्यपरो मन्त्रः । एतौ चोभौ
वैश्वानरो न उत्येत्यनुवाके व्याख्यातौ ।
अथ षष्ठीमाह--
अदि॑ति॒र्द्यौरदि॑तिर॒न्तरि॑क्षम् । अदि॑तिर्मा॒ता स
पि॒ता स पु॒त्रः । विश्वे॑ दे॒वा अदि॑तिः पञ्च॑-
जनाः॑ । अदि॑तिर्जा॒तमदि॑ति॒र्जनि॑त्वम्, इति ।
अदितिशब्दवाच्यदेवता सर्वात्मकत्वेन स्तूयते--माता पृथिवी, अतो लोकत्रया-
त्मकांशदेवताविशेषोऽदित्याख्यः सर्वस्य जगतः पिता स एव पुत्रश्च । ये विश्वे
देवाः सर्वेऽपि देवाः, ये च पञ्चजना निषादपञ्चमा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रास्ते सर्वेऽप्य-
दितिरेव, जातं पूर्वमुत्पन्नं जगत्, जनित्वं जननरूपो व्यापारस्तत्सर्वमप्यदितिरेव ।
अथ सप्तमीमाह--
अ॒ष्टौ पु॒त्रासो॒ अदि॑तेः । ये जा॒तास्त॒न्वः॒ परि॑ ।
दे॒वाँ२ उपै॒त्त्स॒प्तभिः॑ ( २ ) । परा॑ मा॒र्त्ताण्ड॒मास्य॑त्, इति ।
अदितेर्देवताया अष्टौ पुत्रासोऽष्टसंख्याकाः पुत्रा विद्यन्ते, ये पुत्रास्तन्वः परि
शरीरस्योपरि जाता औरसा इत्यर्थः । तेषां मध्ये सप्तभिः पुत्रैः सह देवानुपैत्स-
मीपे प्राप्तवती, मार्त्ताण्डमष्टमं पुत्रं परास्यत्पराकृतवती । तमेकं परित्यज्यान्यैरेव
सप्तभिः सह देवलोकं गता ।
अथाष्टमीमाह--
स॒प्तभिः॑ पु॒त्रैरदि॑तिः । उपै॒त्पूर्व्यं॑ यु॒गम् । प्र॒जायै॑
मृ॒त्यवे॑ तत् । परा॑ मा॒र्त्ताण्ड॒माभ॑र॒दिति॑, इति ।
अस्यामृच्यदितिदेवतायाः सप्तपुत्रस्वीकारे मार्ताण्डपरित्यागे च कारणमुच्यते--
इयमदितिर्देवी सप्तभिः पुत्रैर्निमित्तभूतैस्तदुत्पादनार्थं पूर्व्यं युगं तदुत्पत्तेः पूर्वकालीनं
पतिसंयोगं प्रजायै प्रजोत्पत्त्यर्थमुपैत्प्रीतिपूर्वकं प्राप्तवती । एतेषु महत्सु पुत्रेषूत्पन्नेषु
तद्द्वारा प्रजावृद्धिर्भवतीत्यभिप्रेत्य तैः सह देवलोके गमनम् । मार्त्ताण्डाख्यमष्टमं पुत्रं