तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० १ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५५

इत्यादिश्रुत्युक्तं सद्वस्तु बुद्ध्वा तदनुभवेन तद्रूपा वर्तन्ते ता उ ता अपि स्त्रियो मे मते
पुंस आहुर्ब्रह्मविदः पुरुषान्कथयन्ति । यद्यपि शरीरे स्तनवृद्ध्यादि स्त्रीलक्षणं
दृश्यते, तथाऽपि पुरुषस्योचितं तत्त्वज्ञानमस्तीति पुरुषलक्षणसद्भावात्पुरुषत्वं तासाम-
भिज्ञाः कथयन्ति । ये तु¹ शरीरे श्मश्रुप्रभृतिभिः पुरुषलक्षणैर्युक्ता अपि पुरुषस्यो-
चितं तत्त्वज्ञानं न संपादयन्ति, ते स्त्रीणामुचितेन मोहेनोपेतत्वात्स्त्रिय एवेत्यभि-
प्रायः । यथा स्त्रीपुरुषविभागो लोकविपरीत एवमन्धानन्धविभागोऽपि द्रष्टव्यः । अक्षण्वां-
श्चक्षुरिन्द्रिययुक्तः पश्यन्नीलपीतादिरूपं पश्यन्नपि न विचेतद्विवेकेन सद्वस्तुतत्त्वं न
जानाति चेत्सोऽयमन्ध एव । मांसदृष्टिरहितोऽपि स्वरूपतत्त्वाभिज्ञश्चेत्सोऽयं चक्षुष्मा-
नेवेत्यपि द्रष्टव्यम् । यथाऽयमलौकिकान्धानन्धविभागः एवं पितृपुत्रविभागोऽप्यलौ-
किकः कश्चिद्द्रष्टव्यः । लोके यत्र पिता न जानाति पुत्रस्तु कविर्वेदशास्त्रपारंगतस्तत्र
स पुत्र इमा, एतानि दृश्यमानानि सर्वाणि भूतानि विवेकेन स्वात्मत्वेन जानाति,
तदानीं यः पुत्रस्ता विजानात्तानि सर्वाणि भूतानि स्वात्मतया जानाति स पुत्रः
सवितुरुत्पादकस्यापि पिता सत्पिता भवति । ज्ञानोपदेशेन पालयितुं समर्थत्वात् ।
किं बहुना तत्त्वज्ञानमेव प्रशस्तमज्ञानं निकृष्टमिति तात्पर्यार्थः ।
कल्पः—"अन्धो मणिमिति पञ्च वैश्वदेव्य उत्तराः²" इति तत्र प्रथमामाह—
अन्धो म॒णिम॑विन्दत् । तम॑न॒ङ्गु॒लिरवा॑वयत् ।
अ॒ग्रीवः प्रत्य॑मुञ्चत् । तम³जिह्वा अस॒॑शंत, इति ।
लोके हि पुरुषश्चक्षुषा मणिं दृष्ट्वा तमङ्गुलीभिरादाय ग्रीवायां प्रतिमुच्य जिह्वया
प्रशंसति, चिद्रूप आत्मा तु चक्षुरङ्गुलिग्रीवाजिह्वावर्जित एव सन्नचिन्त्यशक्तित्वा-
त्तान्सर्वान्व्यापारान्करोति । तथा च श्वेताश्वतरा बाह्यसाधनरहितस्यैव सर्वव्यापार-
कर्तृत्वमामनन्ति— "अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः"
इति आत्मा ह्युपाधिभेदाद्द्विविधः, जीव ईश्वरश्चेति । तथाच सिद्धान्तरहस्याभिज्ञा
आहुः— "कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः" इति । कार्यं देहेन्द्रियादि-
संघातरूपं, कारणमचिन्त्यशक्तिः । तत्र कार्योपाधिर्जीवः स्वतो निरुपाधित्वेन सर्व-
साधनशून्य एव सन्नज्ञानेन देहेन्द्रियतादात्म्यं स्वात्मन्यारोप्य भ्रान्त्या सर्वमिदं
करोतीति लक्ष्यते, ईश्वरस्तु भ्रान्तिरहितोऽप्यचिन्त्यशक्तियुक्तत्वाच्चक्षुरादिसाधनहीन
एव सन्त्संकल्पमात्रेण सर्वव्यापारं करोति, तदुभयमभिप्रेत्यायं मन्त्रः प्रवृत्तः । अथवा
योगाभ्यासेन चक्षुरादीन्द्रियं निरूप्य⁴ नीलपीतादिप्रपञ्चः सन्मणिरिव⁵ स्वयंप्रकाशमा-