तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

used the ligature र्ज!
Wait, why did the typesetter use र्ज?
Did the manuscript say स्वतेर्जसा?
Yes! In manuscripts, sometimes r is doubled or inserted, or the scribe wrote स्वतेर्जसा.
Wait, or did the typesetter mistake an udatta on ज for a repha, and set र्ज for all of them?!
Yes, absolutely! Typesetters often mistook an udatta above a letter for a repha (or vice versa), especially if it was written with a slight slant. But in the printed text in front of us, IT IS PRINTED AS स्वतेर्जसा!
Wait, let's look at whether it's स्वतेर्जसा or स्वतेज॑सा:
Wait, does it have a repha AND an udatta? No, just the repha!
Wait, can it be transcribed as स्वतेर्जसा?
Wait, if it's literally printed as स्वतेर्जसा, let's check:
Wait, look at the prompt:
"Transcribe ALL text into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari."
"Include all Vedic svara accents if present"
Wait, if a reader reads the printed page, is it स्वतेर्जसा?
Let's look at L7 again:
स्वतेर्जसा vs स्वतेज॑सा.
Wait! Look at the hook: it is unequivocally a Devanagari re

९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १। अनु० १८]
'नाग्ँ रुद्राणीनाग्ँ स्थाने स्वते॒ज॑सा भानि। ऊर्ध्वानाग्ँ
रुद्राणीनाग्ँ स्थाने स्वतेज॑सा भानि। अवपतन्तीनाग्ँ
रुद्राणीनाग्ँ स्थाने स्वते॒ज॑सा भानि। वैद्युतीनाग्ँ रुद्रा-
णीनाग्ँ स्थाने स्वते॒ज॑सा भानि। ओं भूर्भुव॒स्स्व॑ः।
रूपाणि वो मिथुनं मा नो मिथुनँ॑ रीढ्वम् (२), इति।
ऊर्ध्वानाग्ँ रुद्राणाग्ँ स्थाने स्वते॒ज॑सा भान्यतिलोहिनीनाग्ँ
रुद्राणीनाग्ँ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि पञ्च॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥
प्रभ्राजमाननामको वायुसंबन्धी यो रुद्रविशेषस्तस्य बहवो मूर्तिविशेषाः। अतः
प्रभ्राजमानानामिति बहुवचनम् । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । रूपाणि स्त्रीपुरुषविशेषाः, हे
रूपाणि वो युष्माकं संबन्धि यन्मिथुनं तत्प्रसादादस्मदीयमपि मिथुनमहिंसितं भवतु ।
अयं च सर्वमन्त्रशेषः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥
अथ प्रथमेऽष्टादशोऽनुवाकः ।
कल्पः—“ अग्नेः पूर्वदिश्यस्येत्यष्टौ दिश्याः ” इति । तत्र संग्रहरूपेण ब्राह्मण-
वाक्येन मन्त्रान्प्रतिजानीते--
अथाग्नेरष्टपु॑रुषस्य, इति ।
अग्निजातवेदःप्रभृतयः पुरुषा मूर्तिविशेषा यस्याग्नेः सन्ति सोऽयमष्टपुरुषः, तस्याग्नेः
संबन्धिनो मन्त्राः पूर्वोक्तवायुसंबन्धिद्विविधैकादशरुद्रमन्त्रानन्तरमुच्यन्ते ।
तान्मन्त्रान्दर्शयति--
अग्नेः पूर्वदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । जातवेदस उपादि-
श्यस्य स्थाने स्वते॒ज॑सा भानि । सहोजसो दक्षिणदिश्यस्य
१ ख. ग. 'द्रुरुद्राण्यन' ।

[प्रपा०१अनु०१९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७५
स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । अजिराप्रभव उपदिश्यस्य स्थाने
स्वतेज॑सा भा॒नि । वैश्वानरस्यापरदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा
भा॒नि । नयापस उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । पङ्किरा-
धस उदग्दिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । विसर्पिण उपदि-
श्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । ओं भूर्भुव॒ः स्व॑ः ।
दिशो वो मिथुनं मा नो मिथुनँ॑ रीढ्वम् ( १ ), इति ॥
स्वरेक॑ च ॥

• एतदृश्मथ आपो रूपाणि दिशः पञ्च ॥
  इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठकेऽष्टा-
  दशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥
  पूर्वा दिक्प्राची तस्यां भवः पूर्वदिशः, तथाविधोऽग्निनामको यो मूर्तिविशेषस्तस्य
  स्थाने तिष्ठ

७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा० १ अनु० २०]
अथ द्वितीयमाह--
दक्षि॑णापरस्यां दिश्य॑विस॒र्पी नर॑कः । तस्मान्नः॑ परि॑पाहि, इति ।
नैर्ऋती दक्षिणापरा तस्यामविसर्पी नाम नरकः । पूर्वत्र वेदनातिशयाद्विवि-
धमितस्ततः सर्पन्ति जन्तवो यत्रेति व्युत्पत्त्या विसर्पी, इह तु दुःखस्यात्यन्तमाधिक्या-
द्विसर्पितुमपि न क्षमन्ते तस्मादविसर्पी । शेषं पूर्ववत् ।
अथ तृतीयमाह--
उत्तर॑पूर्वस्यां दिशि॑ विषा॒दी नर॑कः । तस्मान्नः॑ परि॑पाहि, इति ।
ऐशानी दिगुत्तरपूर्वा, तत्र हि विषादिसंज्ञको नरकः किमर्थमस्माभिः पापं
कृतमिति जन्तवो विषादं कुर्वन्ति तस्मादयं विषादी । अन्यत्पूर्ववत् ।
अथ चतुर्थमाह--
उत्तरा॑परस्यां दिश्य॑विषा॒दी नर॑कः । तस्मान्नः॑ परि॑पाहि, इति ।
वायवी दिगुत्तरापरा तत्राविषादी नरकः, दुःखातिशायाज्जन्तवो विषादमपि
कर्तुं न क्षमन्ते तस्मादविषादी । शेषं पूर्ववत् ।
कल्पः- "आ यस्मिन्निन्द्रियाणि शतक्रतविति द्वे" इति । तयोर्मन्त्रयोः प्रतीके
दर्शयति--
आ य॒स्मिन्सप्त॑ वास॒वा इन्द्रि॑याणि श॒तक्र॑तवित्येते ( १ ), इति ।
दक्षिणपूर्वस्यां नवं ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठक
एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥
इत्येते ये ऋचौ ताभ्यामिष्टके उपदध्यादित्यर्थः । एतच्चोभयमिन्द्रं वो विश्वतस्परी-
त्यनुवाके व्याख्यातम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥
अथ प्रथमे विंशोऽनुवाकः ।
कल्पः--"इन्द्रघोषा वः संज्ञानमिति षड्दिश्याः " इति । पाठस्तु--
इन्द्र॑घोषा वो॒ वसु॑भिः पु॒रस्ता॒दुप॑दधताम् । मनो॑जवसो वः पि॒तृ-
१ क. ख. ॰तीयामा॑ । २ ग. क्षमंते । ३ क. ॰तीयामा॑ । ४ ख. ॰तुर्थीमा॑ ।

[प्र० १ । अनु० २०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७७
भि॑र्दक्षिणत॒ उप॑दधताम् । प्रचेता॑ वो रु॒द्रैः प॒श्चादुप॑दधताम् ।
वि॒श्वक॑र्मा व आ॒दि॒त्यैरु॑त्त॒रत॒ उप॑दधताम् । त्वष्टा॑ वो रू॒पै-
रुप॒रिष्टा॒दुप॑दधताम् । सं॒ज्ञानं॑ वः प॒श्चादिति॑, इति॑ ।
हेऽनूपा इष्टका वो युष्मान्पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि वसुभिर्देवैः सहिता इन्द्रघोष-
नामका देवा उपदधताम् । पितृभिः सहिता मनोजवसो देवा वो युष्मान्दक्षिणस्यां
दिश्युपदधताम् । एवं सर्वत्र योज्यम् । संज्ञानं समीचीनज्ञानयुक्तं देवतास्वरूपं
वो युष्मान्पश्चात्, उपदधतामिति शेषस्य सूचनार्थ इतिशब्दः प्रयुक्तः । त एते
षण्मन्त्राः ।
कल्पः—“आदित्यः सर्व इति पञ्च दिश्याः” इति । पाठस्तु—
आ॒दि॒त्यः सर्वो॒ऽग्निः पृ॑थि॒व्याम् । वा॒युर॒न्तरि॑क्षे । सूर्यो॑
दि॒वि । च॒न्द्रमा॑ दि॒क्षु । नक्ष॑त्राणि स्व॒लो॒के, इति॑ ।
आदित्यात्मकः सर्वोऽप्यग्निः पृथिव्यामुपदधातु । एवं वाय्वादिषु योज्यम् ।
कल्पः—“एवा ह्येवेति षड्दिश्याः” इति । पाठस्तु—
ए॒वा ह्येव॑ । ए॒वा ह्य॑ग्ने । ए॒वा हि वायो॑ । ए॒वा हीन्द्र॑ ।
ए॒वा हि पूष॑न् । ए॒वा हि दे॒वाः ( १ ), इति॑ ।
दि॒क्षु, सप्त॑ च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥
ई गताविति धातोरुत्पन्न एवशब्दः, हे एव, अयनशीलाऽऽदित्य, एवा एतव्याः
प्राप्तव्याः कामास्ते सर्वे त्वमसीति शेषः । हिशब्देनाऽऽदित्यस्य सर्वकामहेतुत्वप्रसिद्धि-
रुच्यते । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥
१ ख. ग. ॰दधातीति ।

तत्तिरी॑यारण्यके प्रथमप्रपाठके" (wait, तत्तिरीयारण्यके or तैत्तिरीयारण्यके? It says "तत्तिरीयारण्यके" or "तैत्तिरीयारण्यके"? Let's look closely: "तैत्तिरीयारण्यके", there are two matras on त! तैत्तिरीयारण्यके)
"इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके"

Line 21:
"एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥"

Line 22:
"अत्र केतव इति मन्त्रं विहायान्येऽष्टौ मन्त्राः प्रथमानुवाके व्याख्याताः । पुनरप्युप-"

Line 23:
"धानार्थे मन्त्रपाठः । केत्वरुणवातरशनशब्दा ऋषिसंघानाचक्षते । ते सर्वेऽपि ऋषिसंघाः"
(Wait: "केत्वरुण..." or "केत्वरुणवातरशनशब्दा"? Look at line 23:
"केत्वरुणवातरशनशब्दा" -> wait, 'केतवरुणवातरशनशब्दा' or 'केत्वरुण'?
Wait: के, त्, व? Let's zoom in on line 23:
के - त - व - रु - ण ? No, के - त् - व - रु - ण ?
Look at 'के

[प्रपा० १ अनु० २२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७९
समाहितासोऽप्रमत्ताः सन्तः, शतधा हि शतसंख्याकेनापि प्रकारेण प्रतिष्ठां स्थैर्यहेतुं
सहस्रधायसं सहस्रसंख्याकस्य फलस्य धारयित्रीम्, इष्टकामुपद॑धत्विति शेषः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाठके एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥
अथ प्रथमे द्वाविंशोऽनुवाकः ।
एतावत्स्वनुवाकेष्वप्रधानमन्त्राः प्रायेणाभिहिताः, अतः परमिष्टकानां ब्राह्मणमुच्यते ।
तत्राऽऽदौ तावदापो बहुधा प्रशस्यन्ते । तत्र प्रथमां प्रशंसामाह—
योऽपां पुष्पं॒ वेद॑ । पु॒ष्प॑वाᳯन्प्र॒जावांᳯन्पशु॒मान्भ॑-
वति । च॒न्द्रमा॒ वा अ॒पां पुष्प॑म् । पु॒ष्प॑वाᳯन्प्र॒जा-
वा॑न्पशु॒मान्भ॑वति । य ए॒वं वेद॑, इति ।
अमृतमयं हि चन्द्रमण्डलम् । अतो जलकार्यत्वादपां पुष्पस्थानीयम् । एतस्य
वेदिता स्वयं भोगार्थं चम्पकबकुलादिपुष्पैः पुत्रादिप्रजया गवादिपशुभिश्च समृद्धो
भवति । वेदने प्ररोचनार्थमादौ फलकथनम्, उपसंहारार्थं पुनः कथनम् ।
अथ द्वितीयां प्रशंसामाह—
योऽपामा॒यत॑नं॒ वेद॑ । आ॒यत॑नवान्भवति । अ॒ग्निर्वा अ॒पा-
मा॒यत॑नम् । आ॒यत॑नवान्भवति । योऽग्नेरा॒यत॑नं॒ वेद॑
( १ ) । आ॒यत॑नवान्भवति । आपो॒ वा अ॒ग्नेरा॒-
यत॑नम् । आ॒यत॑नवान्भवति । य ए॒वं वेद॑, इति ।
सृष्टिश्रुतौ “ अग्नेरापः ” इत्यग्नेर्जलकारणत्वाभिधानादग्निरपामाश्रयः । अत्रापि
प्ररोचनार्थमादौ फलकथनम्, उपसंहारार्थं पुनरप्यायतनवानित्यभिधानम् । तत्र य
एवं वेदेत्यध्याहरणीयम् । महासृष्टावपामग्निकार्यत्वेऽपि ब्रह्माण्डाद्यवान्तरसृष्टौ “ आपो
वा इदमासन्सलि॑ल॑मेव ” इत्यादिवाक्येनापां सर्वकारणत्वाभिधानाद्ब्रह्माण्डान्तःपातिनोऽ-
स्मद्दृश्यस्याग्नेर्जलकार्यत्वादपामग्न्याधारत्वम् । अत्रापि प्ररोचनार्थमुपसंहारार्थं द्विः फल-
कथनम् । सेयं जलाग्न्योः परस्पराधारत्वोक्तिर्द्वितीया प्रशंसा । एवमुत्तरत्र द्रष्टव्यम् ।
१ क. ख. ग. °दधात्वि° । २ ख. ग. प्रशस्यते । ३ क. ख. °थमप्र° । ४ ग. °गार्थं च° ।
५ ग. बहुला° । ६ ख. ग. °ल्मासीद्विरु० ।

like on र्नि or र्वा.
Here: it is a curve to the right: definitely र्!
Wait, but what is below the repha?
Is it प?
Wait, look at the letter:
Could it be र्प?
Wait, look at character 27: का!
Wait, between यो and का, there is ONLY ONE glyph!
That glyph has:

• a repha on top: र्
• a body: प
• a subscript: ् (or क? No, का is next!)
  Wait, if it's र्प्, then वा + यो + र्प् + का + र + ण + त्वा + दा + य + त -
  Wait, why र्प्?
  Could it be वायोः प्रकारणत्वात्? No, if it was वायोः प्रकारणत्वात्, there wouldn't be a repha!
  Could it be वायोर्प्रकारणत्वात्?
  Wait, look at the subscript: is it a virama, or is it a subscript र (p-ra = प्र)?
  LOOK AT IT!
  A vertical down, and a slanted stroke from the left: प्र!
  With a repha on top: र्प्र!
  Wait, does it say र्प्र? Or र्प?
  Wait, look at `पूर्वव

[प्रपा० १ अनु० २२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ८१
अथ सप्तमीमाह—
योऽ॒पामा॒यत॑नं॒ वेद॑ । आ॒यत॑नवान्भवति । प॒र्जन्यो॒ वा
अ॒पामा॒यत॑नम् । आ॒यत॑नवान्भवति । यः प॒र्जन्य॑स्याऽऽ-
यत॑नं॒ वेद॑ । आ॒यत॑नवान्भवति । आपो॒ वै प॒र्जन्य॑-
स्याऽऽयत॑नम् । आ॒यत॑नवान्भवति । य ए॒वं वेद॑, इति ।
वृष्टिद्वारा पर्जन्याख्यस्य मेघस्य जलाधारत्वं प्रसिद्धम् ।
अथाष्टमीमाह—
योऽ॒पामा॒यत॑नं॒ वेद॑ (६) । आ॒यत॑नवान्भवति । सं॒व॒त्स॒रो
वा अ॒पामा॒यत॑नम् । आ॒यत॑नवान्भवति । यः सं॑वत्स॒र-
स्याऽऽयत॑नं॒ वेद॑ । आ॒यत॑नवान्भवति । आपो॒ वै सं॑वत्स॒-
रस्याऽऽयत॑नम् । आ॒यत॑नवान्भवति । य ए॒वं वेद॑, इति ।
वर्षर्तुद्वारा संवत्सरस्य जलाधारत्वम् ।
अथ नवमीमाह—
योऽप्सु नावं॒ प्रति॑ष्ठितां॒ वेद॑ । प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति (७) ।
इ॒मे वै लो॒का अ॒प्सु प्रति॑ष्ठिताः । तदे॒षाऽभ्यनू॑क्ता, इति ।
यः पुमानप्सु प्रतिष्ठितां स्थैर्येणावस्थितां नावं वेद स स्वयं लोके प्रतिष्ठायुक्तो
भवति । काऽसौ प्रतिष्ठिता नौरिति सेयमुच्यते—इमे वै दृश्यमाना एव भूरादयो
लोका अप्सु स्थैर्येणावस्थिता नौस्थानीयाः । अतः सर्वलोकाधारभूता आप इति वेद-
नेन प्रतिष्ठाप्राप्तिः । नद्यादिषु परतीरगमनाय जनैर्या नौः संपाद्यते सा जले प्रतिष्ठिता
न भवति । गमनागमनाभ्यां चञ्चलत्वात् । सर्वलोकसंग्रहरूपा तु नौर्न कदाचिदपि
चलति किं त्वप्सु स्थैर्येणावतिष्ठते । आवरणसहितं ब्रह्माण्डं घनोदारुण्ये महाजलेऽवति
ष्ठत इति हि पौराणिकप्रसिद्धिः । तत्तस्मिन्सर्वजगदाधारभूता आप इत्येवंरूपेऽर्थे
काचिदृगभ्यनूक्ता शाखान्तरे समाम्नाता ।
तामेतामृचं दर्शयति —
अ॒पाꣳ रस॒मुद्य॑ꣳसन् । सूर्ये॑ शु॒क्रꣳ स॒माभृ॑तम् ।
अ॒पाꣳ रस॑स्य॒ यो रस॑ः। तं वो॑ गृह्णाम्युत्त॒ममि॑ति, इति ।
१ ख. °ति । प° । २ ख. ग. °तिष्ठतांप्रा° । ३ ख. ग. सर्वांलो । ४ ख. ग. °म्नाता, ता° ।
११

योऽयमपां रसः सारभूतं रसमभिलक्ष्योदयंस्तन्सर्वे लोका उद्धताः । तस्मादेव रसा-
दुत्पद्यन्तेऽस्मिन्नेवावतिष्ठन्त इत्यर्थः । कीदृशं रसम्, सूर्ये आदित्यमण्डले वृष्टिजननाय
समाभृतं संपादितम्, अत एव शुक्लं निर्मलम् । अपां रसस्य त्रैलोक्यरूपस्योदकसा-
रस्य तदु(य उ)त्तमो रसः सोमरूपः, हे, आपो युष्मदीयं तमुत्तमं रसं गृह्णामि तेषु
तेषु स्वी करोमि । इतिशब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः । अनेन मन्त्रेण काचिदिष्टकोपधेया ।
तथाच बौधायन आह—"अपाꣳ रसमित्येका" इति ।
मन्त्रस्य तात्पर्यं दर्शयति—
इ॒मे वै लो॒का अ॒पाꣳ रस॑: । तेऽमु॒ष्मिन्ना॑दि॒त्ये समा॑भृताः, इति ।
य एते पृथिव्यादयो लोकास्ते सर्वेऽप्यपां मध्ये सारभूताः सर्वलोकगर्भिताः ।
ब्रह्माण्डगोलकरूपा पृथिवी क्षीरमध्ये मण्डमिव जलमध्ये घनीभूता । तथाच वाजसने-
यिन आमनन्ति—"यदपां शर आसीत्तत्समहन्यत सा पृथिव्यभवत्” इति । ते चोद-
कसारभूता लोका अमुष्मिन्दृश्यमान आदित्यमण्डले समाभृताः सम्यगाश्रिताः ।
आदित्यस्य वृष्टिद्वारेण सर्वलोकस्थित हेतुत्वात् ।
तदेवं योऽपां पुष्पमित्यारभ्यामुष्मिन्नादित्ये समाभृता इत्यन्तेन ग्रन्थेनेष्टकोपधाना-
र्थमपां बहुधा प्रशंसा कृता । अथ प्रयोगं विधत्ते—
जानु॒द॒घ्नीमु॑त्त॒रवे॒दीं खा॒त्वा । अ॒पां पू॒रयि॑त्वा गुल्फद॒घ्नम् २ ।
( ८ ) । पु॒ष्कर॑प॒र्णैः पु॑ष्करद॒ण्डैः पु॒ष्करै॑श्च सꣳस्ती॒र्य ।
तस्मि॑न्विहा॒यसे॑ । अ॒ग्निं प्र॒णीयो॑पसमा॒धाय॑ , इति ।
तत्र सावित्रचयनवद्वयत्र्यंकं परिलिख्य तत्र जानुप्रमाणामुत्तरवेदीं खात्वा तां
खातामुत्तरवेदीं गुल्फदघ्नं यथा भवति तथा जलैः पूरयित्वा तज्जलमादौ पद्मपत्रैः
संछाद्य तत उपरि पत्ररहितैः केवलैः पद्मदण्डैः संछाद्य ततोऽप्युपरि मूलदण्डपत्रसहितैः
कृत्स्नैः पद्मैः संछाद्य तस्मिन्विहायसे तत्र स्थापितस्य मञ्चकस्योपरि कर्मानुगुणमग्नेः
प्रणयनं कृत्वा तं चाग्निमुपसमाधाय तस्याग्नेः परित इष्टका उपदध्यादिति वक्ष्यमाणे-
नान्वयः ।
अथाऽऽक्षेपसमाधानाभ्यां तमिमं प्रयोगं समर्थयते—
ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति । कस्मा॑त्प्र॒णीते॒ऽयम॒ग्निश्ची॑य॒ते॑ ।
सा॒र्ष्णीते॒ऽयम॒प्सु ह्ययं ची॑य॒ते॑ । असौ भुव॑ने॒ऽप्यना॑-
१ ख. ‘यतेऽस्मि’ । २ ख. ग. ‘घ्नत इ’ । ३ क ॰न्समह’ । ४ ग. अपू’ । ५ ख. ग.
तत्तस्थापि त’ ।

हि॒ताग्निर॑ताः । तम॒भित॑ ए॒ता अ॒वीष्ट॑का उप॑दधाति, इति ।
अग्न्यन्तरेभ्योऽस्य वैलक्षण्यं दर्शयितुं ब्रह्मवादिनोऽत्र पर्यनुयोगमाहुः । इतरत्र
चयने संपूर्णे सति पश्चादग्निः प्रणीयते, अत्र तु कस्मात्कारणान्मञ्चकस्योपरि वह्नौ
प्रणीते सति पश्चादिष्टकाभिरयमारुणकेतुकोऽग्निश्चीयते * मञ्चकं तु बौधायनेन दर्शि-
तम्, — “दीर्घदारुभिर्मञ्चकं कृत्वा पृष्ठे दिवीति पुरीषव्यूहनम् ” इति । अतोऽस्य मञ्च-
कस्योपर्याकाशेऽग्निप्रणयनादूर्ध्वं पुनरिष्टकोपधानमितरचयनावैलक्षण्याद्युक्तमिति ब्रह्म-
वादिनामाक्षेपाभिप्रायः । तस्याऽऽक्षेपस्योत्तरं साप्रणीत इत्यादिनाच्यते । अद्भिः सह
वर्तत इति साप्, यस्मादयं जलसहितस्तस्मादयमिष्टकाचयनरूपोऽग्निरङ्गाररूपे वह्नौ
प्रणीते सति पश्चाच्चेतव्यः । अप्सु ह्ययं चीयत इत्यनेन जलसहितत्वमेव स्पष्टी क्रियते
आदावुत्तरवेद्यामद्भिः पूरणम्, ततः पुष्करपर्णादिसंछादनम्, ततो मञ्चकस्योपरि वह्नि-
प्रणयनम्, एवं सत्यप्स्वेवायं प्रणीतो भवति । इतरस्त्वग्निरनाप्सु प्रणीयते तस्मादितरवै-
लक्षण्यात्प्रणयनादूर्ध्वमपीष्टकोपधानं कर्तव्यम् । पश्चात्प्रणयने सत्यासावाग्निः परितो
रक्षकाभावेन भुवने देवयजनाद्बहिर्भूते लोकेऽपि गत्वाऽऽनाहिताग्निः सन्नैता गमिष्यति ।
इतराग्नयो जलभयाभावाद्देवयजन एव तिष्ठन्ति, अयं तु जलाद्धीतः सन्बहिरपि
गमिष्यति । एता इति शब्दो लुटन्तो गमिष्यतीत्यस्मिन्नर्थे वर्तते । अतो बहिर्गमनं
मा भूदित्येवमर्थं तं प्रणीतमग्निमभितः सर्वतो रक्षार्थमेता अवीष्ट॑का उप॑दध्यात् ।
तदेवमाक्षेपसमाधानाभ्यामग्निं प्रणीयोपसमाधाय तमभित एता अवीष्टका उपदधाती-
त्ययमर्थ उपपादितः ।
अथायमारुणकेतुकोऽग्निः कस्मिन्कर्मण्यङ्गभूत इत्याकाङ्क्षायामङ्गीनि कर्माणि
दर्शयति—
अ॒ग्नि॒हो॒त्रे दर्श॑पूर्णमा॒सयोः॑ । प॒शु॒ब॒न्धे चा॑तुर्मा॒स्येषु॑ ।
( ९ ) । अथो॑ आहुः । सर्वे॑षु यज्ञक्रतु॒ष्विति॑, इति ।
अग्निहोत्रादिविषयत्वेन संकोचो मा भूदिति सोमयागविषयत्वमप्यभिप्रेत्य पक्षान्तरो-
पन्यासः ।
अथ प्रश्नोत्तरपर्यायैः सप्तभिरारुणकेतुकस्याग्नेरधिकफलत्वं वक्तुं प्रथमं प्रश्नोत्तरपर्यायं
दर्शयति--
ए॒तद्वै स्म॒ वा आ॑हुः शाण्डि॒लाः । कम॒ग्निं चि॑नुते ।

• नपुंसकत्वं चिन्त्यम् ।
  १ ख. ग. ॰दा वितिमञ्चं कृ॰ । २ क. ॰यनवे॰ । ३ क. ॰त्सहितत्वमे॰ । ४ ख. ग.
  ॰त्प्रणिधानाभावे स॰ । ५ ख. ग. ॰नेवाऽऽग्नि॰ । ६ ख. ग. शब्द उल्लङ्घ्य ग॰ । ७ क. रक्षणार्थं ।

स॒त्रि॒यम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । सं॒व॒त्स॒रं प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
शण्डिलो नाम कश्चिन्महर्षिस्तस्य वंशे समुत्पन्नाः सर्वे शाण्डिलाः, ते¹ चैतदारुणके-
तुकफलं निश्चेतुं परस्परमेवमाहुः स्म ‘ह स्म वै’ इति निपातत्रयस्याप्येक एवार्थः ।
तत्र कैश्चिदेवं पृच्छ्यते—सत्रियं सत्रे भवमग्निं यश्चिनुते सोऽयं कमग्निं किंफलमग्निं²
चिनुत इति । तत्राभिज्ञैरुत्तरमुच्यते—प्रत्यक्षेण मुख्यया वृत्त्या, संवत्सरं संवत्सर-
प्राप्तिफलकमग्निं चिनुत इत्युत्तरम् ।
अथ द्वितीयं पर्यायं दर्शयति—
क॒म॒ग्निं चि॑नुते । सा॒वि॒त्रम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । अ॒मुमा॑दि॒त्यं प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
अनुपचारेणाऽऽदित्यप्राप्तिफलकः सावित्रोऽग्निः ।
तृतीयं पर्यायं दर्शयति—
क॒म॒ग्निं चि॑नुते । ( १० ) । ना॒चि॒के॒त-
म॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । प्रा॒णान्प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
यथा सावित्रस्याऽऽदित्यरूपत्वम् “ एष वाव सावित्रो य एष तपति ” इति
श्रुत्याऽवगतम्, एवम् “अयं वाव यः पवते³ सोऽग्निर्नाचिकेतः” इति श्रुत्या नाचिके-
तस्य वायुरूपत्वावगमात्तच्चयनेन वायुरूपप्राणप्राप्तिः ।
चतुर्थं पर्यायं दर्शयति —
क॒म॒ग्निं चि॑नुते । चा॒तु॒ह॒ त्रि॒यम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । ब्रह्म॑ प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
‘ब्रह्म वै चतुर्होतारः’ इत्युक्तत्वाद्व्रह्मप्राप्तिः । ब्रह्मशब्देन वेदपुरुष उच्यते ।
पञ्चमं पर्यायं दर्शयति--
क॒म॒ग्निं चि॑नुते । वै॒श्व॒सृ॒जम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । शरी॑रं प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
शरीरं हिरण्यगर्भस्य देहम् ।
षष्ठं पर्यायं दर्शयति —
क॒म॒ग्निं चि॑नुते । उपा॒नु॒वा॒क्य॑मा॒शुम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः ।
( ११ )। इ॒माँल्लो॒कान्प्र॒त्यक्षे॑ण, इति ।
‘यदेकेन सन्स्थापयति’ इत्यादिकमुपानुर्वाक्यकाण्डं⁴ तत्र प्रोक्तोऽग्निरप्युपानुवाक्यः
स चाऽऽशुः शीघ्रं(घ्रो) महाशनित्यर्थः । अत एव तच्चयनेन सर्वलोकप्राप्तिः ।
१ ख. ग. ते॑ वै तं । २ क. ॰ग्निं चि॑' । ३ क. ॰पवरे' । ४ ख. ग. ॰वाक्याका° ।

[प्रपा० १ अनु० २२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ८५

सप्तमं पर्यायं दर्शयति—
कम॒ग्निं चि॑नुते । इ॒ममा॑रुणकेतु॒कम॒ग्निं चि॑न्वा॒न इति॑ ।
य ए॒वासौ॑ । इ॒तश्चा॒मृत॑श्चाव्यतीपा॒ती । तमि॑ति॑, इति॑ ।
इमं चामूं च लोकं व्यतीत्यातिक्रम्य हित्वा यो न गच्छति सोऽयमव्यतीपाती
सूर्यः, तं सूर्यं प्राप्नोति । आद्य इतिशब्दः प्रश्नसमाप्त्यर्थः, द्वितीय उत्तरसमाप्त्यर्थः ।
आरुणकेतुकाग्नेरपां च संबन्धरूपो यो मिथुनीभावस्तद्वेदनं प्रशंसति--
योऽग्नेर्मि॑थू॒या वेद॑ । मि॒थुन॑वान्भवति ।
आपो॒ वा अ॒ग्नेर्मि॑थू॒याः । मि॒थुन॑वा-
न्भवति । य ए॒वं वेद॑ ( १२ ), इति ।
वेद॑ भवत्याय॑तनमाय॑तनवान्भवति॒ वेद॒ वेदं॑ तिष्ठति
गुल्फद॒घ्नं चातुर्मास्येष्व॒मुमा॑दि॒त्यं प्र॒त्यक्षे॑ण॒ कम॒ग्निं चि॑नुत
उ॒पानु॒वाक्य॑मा॒शुम॒ग्निं चि॑न्वा॒नो मि॑थू॒या मि॑थुन॒वान्भ॑व-
त्येकं॑ च ॥[+पुष्पं॑म॒ग्निर्वा॒युर॒सौ वै तर्पन् चन्द्रमा नक्ष॑त्राणि
पर्ज॑न्यः संवत्स॒रस्ति॑ष्ठति स॒त्रिय॑५ संवत्स॒र५ सा॑वि॒त्रम॒मुं
ना॑चि॒केतं प्रा॒णा५श्रा॑तु॒र्होत्रि॑यं॒ ब्रह्म॑ वैश्वसृ॒ज५शरी॑रमुपा-
नुवा॒क्य॑मा॒शुमि॒माँल्लो॒कानिम॒मारु॑णके॒तुं य ए॒वासौ॑ ॥ ]
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥
मिथूया मैथुनगमनाः । मिथुनवान्मिथुनशक्तिमान् । वेदनफलस्य पुनर्वचनमुपसं-
हारार्थम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥

• एतदादि य एवासावित्यन्तं क. ख. पुस्तकयोर्नास्ति ।
  १ ख. ग. ॰मं च । २ ग. ॰दं प्रपद्येत नि° । ३ ग. ॰नो मिथु° । ४ घ. ॰तुकमग्निं
  चिन्वानो य । ५ क. मिथुनगमनम् ।

:
वा (vā)
र्य (rya)
न्तः / न्तर् (ntar)
भू (bhū)
तं (taṃ)
They are right there, but faint/broken!
Wait, look at the glyphs:
वा (vā)
र्य (rya)
Look at the next character: it has a loop with a vertical line: 'न्तः' or 'न्त'? No, it looks like 'भि'! But with faint printing, 'न्तर्' can look like 'भि'!
And then 'भू' and 'तं' might be very faint or cut!
Wait, look at the image:
After वार्य, there is a letter with an i-matra? Wait, "वार्यन्तर्भूतं"!
Let's verify: "वार्यन्तर्भूतं सलिलमेवेत्युच्यते" makes 100% PERFECT sense!
Because: "आपो वा इदमासन्सलिलमेव"
"वारि" (water) + "अन्तर्भूतम्" (merged/contained within water) = "वार्यन्तर्भूतं सलिलमेवेत्युच्यते"!
What a brilliant find!

Now let's check line 23-24:
"मनीषा मनस ईशितारः कवयो विद्वांसस्तत्तत्सृष्टिगताः प्रजापतयः"
Wait, does Sayana say:
"मनीषा मनस ईशितारः कवयो विद्

: under भूthere is an underline:भू॒. Wait, is there a gum/candrabindu with anusvara? भूतꣳसर्प॑न्तम्: look at the character between तandस: It is ꣳ(gum-kara / anusvara-like avagraha):भूतꣳसर्प॑न्तम्. Above प॑: vertical stroke: सर्प॑न्तम्. Look at तम॑ब्रवीत्: Above म: vertical stroke: तम॑ब्रवीत्. Look at मम॒ वै: Under म(secondम): horizontal stroke: मम॒. Look at त्वङ्माꣳस॑मा: Wait, under त्व? Under ङ्मा? Look at त्वङ्माꣳस॑मा:
Under त्व there is an underline: त्व॒ङ्माꣳस॑मा or under वै?
Wait, look at वै: under वै there is a long horizontal line: वै॒?
Wait, look at the line:
अन्तरतः॑ - wait, the horizontal line is under न्तर?
Let's zoom in on L23:
Word 1: अन्तरतः॑ - under न्तर there is a horizontal line? No, look under अन्तरतः: there is an underline under न्त: `अन्त॒

अब्रवीत्, हे कूर्म मम वै त्वङ्माꣳसा त्वचो मांसस्य च संबन्धिनो रसात्सम्भूतस्त्वं
समुत्पन्नोऽसीति । तदा स कूर्मो नेत्यब्रवीत्, यत्त्वयोक्तं तन्न त्वदीयशरीररसान्नाह-
मुत्पन्नः किंतु कूर्माकारं शरीरमेव निष्पन्नम्, अहं तु सर्वगतनित्यचैतन्यस्वरूपत्वात्पू-
र्वमेवेहास्मिन्स्थाने स्थितोऽस्मीत्येतत्कूर्मस्य वचनम् । यस्मात्पूर्वमासमित्युवाच तस्मात्पु-
रुष इति परमात्मनो नाम संपन्नम् । एवमुक्त्वा स कूर्मशरीरवर्ती परमात्मा स्वसाम-
र्थ्यप्रकटनाय विराड्रूपं कृत्वा सहस्रसंख्याकैः शिरोभिरक्षिभिः पादैश्च युक्तो भूत्वा
प्रादुरभूत् । तदानीं प्रजापतिस्तं विराड्रूपं दृष्ट्वा तत्रत्यं परमात्मानमेवमब्रवीत् । भोः
परमात्मन्मच्छरीरात्पूर्वं त्वमेव सर्वदा विद्यमानोऽतो मत्तः पूर्वभावी संस्त्वमेवेदं सर्वं
जगत्कुरुष्वेति ।
तेन प्रजापतिनैवमुक्तस्य परमेश्वरस्य सृष्टिप्रकारं दर्शयति--
स इ॒त आ॒दाया॒पः ( ४ )। अ॒ञ्जलि॑ना पु॒र-
स्ता॑दु॒पाद॑धात् । ए॒वा ह्येवेति॑ । तत॑ आ॒दि॒त्य
उद॑तिष्ठत् । सा प्राची॒ दिक्, इति ।
स परमेश्वरः स्वयमारुणकेतुकस्वरूपः सन्नितः सृष्टेरपि पूर्वसिद्धात्सलिलमेवाऽऽसी-
दित्युक्तान्महाजलात्कियतीरपः स्वकीयेनाञ्जलिना समादाय पूर्वस्यां दिशि तामबी-
ष्टकामुपधत्तवान् । केन मन्त्रेण, एवा ह्येवेति, अनेन मन्त्रेण । तस्य मन्त्रस्याऽऽदित्य-
परत्वं पूर्वमेव दर्शितम् । ततः समन्त्रकोपधानादादित्य उत्पन्नः । स यस्यां दिश्यु-
त्पन्नः सा प्राची दिग्भूत् ।
अनेन प्रकारेण क्रमात्सर्वदिगुत्पत्तिं दर्शयति-
अथा॑ऽऽरु॒णः के॒तुर्दक्षि॑णत उ॒पाद॑धात् । ए॒वा ह्य॒ग्न इति॑ । ततो॑
वा अ॒ग्निरुद॑तिष्ठत् । सा दक्षि॑णा॒ दिक् । अथा॑ऽऽरु॒णः के॒तुः
प॒श्चादु॒पाद॑धात् । ए॒वा हि वायो॒ इति॑ । ( ५ )। ततो॑ वा॒युरुद॑-
तिष्ठत् । सा प्रती॑ची॒ दिक् । अथा॑ऽऽरु॒णः के॒तुरु॑त्त॒रत उ॒पाद॑-
धात् । ए॒वा हीन्द्रेति॑ । ततो॒ वा इन्द्र॒ उद॑तिष्ठत् । सोदी॑ची॒
दिक् । अथा॑ऽऽरु॒णः के॒तुर्मध्य॑ उ॒पाद॑धात् । ए॒वा हि पूष॒न्निति॑ ।
ततो॒ वै पूषोद॑तिष्ठत् । सेयं दिक् । ( ६ )। अथा॑ऽऽरु॒णः के॒तुरुप॑-
१ क ग. ˚मेवाहमस्मि˚ । २ क. ख ग ˚रक्षभिः ।

= द्भ (da + bha). It has the body of da and the loop/arm of bha below it.

Line 17:
तामेतामृचं दर्शयति —

Line 18:
आपो॑ ह॒ यद्बृ॑ह॒तीर्गर्भ॒माय॑न् । दक्षं॒ दधा॑ना ज॒नय॑न्तीः स्वय॑-

• 'आपो॑': udatta on पो
• 'ह॒': anudatta under ह
• 'यद्': plain
• 'बृ॑': udatta on बृ
• 'ह॒': anudatta under ह
• 'तीर्': plain
• 'गर्भ॒': anudatta under भ
• 'माय॑न्': udatta on य
• '। दक्षं॒': anudatta under क्षं
• 'दधा॑ना': udatta on धा
• 'ज॒': anudatta under ज
• 'नय॑न्तीः': udatta on य
• 'स्वय॑-': udatta on य

Line 19:
म्भुम् । तत॑ इ॒मेऽध्यसृ॑ज्यन्त॒ सर्गाः॑ । अ॒द्भ्यो वा इ॒दꣳ

• 'म्भुम् ।': plain (completes स्वय॑म्भुम्)
• 'तत॑': udatta on त (second syllable)
• 'इ॒': anudatta under इ

९० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १ अनु० २३]

कार्यत्वं जगतो युक्त्योपपादयति--
तस्मा॑दि॒दꣳ सर्वꣳ॑ शिथि॒लमि॒वाध्रु॑वमिवाभवत्, इति ।
यस्माच्छिथिलाभ्योऽद्भ्यो जातम्, आपो हि शिथिला न तु पाषाणवद्दृढाः, तस्मा-
त्कारणादिदं सर्वं जगच्छिथिलमिव दृश्यते । तस्यैव व्याख्यानमध्रुवमिवेति । अनि-
त्यत्वमध्रुवत्वम् ।
अथास्य जगतो दाढ्र्योपायं दर्शयति—
प्र॒जाप॑तिर्वाव तत् । आ॒त्मनाऽऽत्मानं॑
वि॒धाय॑ । तदे॒वानु॒प्रावि॑शत् , इति ।
केवलकार्यत्वे समुत्पन्नं शिथिलं भवेन्न तु तदस्ति । किंतु तज्जगत्प्रजापतिरेव ।
यथा घटे मृदंशः पृथुबुध्नोदराकारांशश्चेत्यंशद्वयमेवं जगत्यपि सच्चिदानन्दरूपंप्रजाप-
त्यंशो नामरूपांशश्चेत्यंशद्वयम् , तत्र नामरूपयोरेव कार्यत्वेन शैथिल्येऽपि सच्चिदानन्दप्रजा-
पत्यंशस्य दाढ्र्यमस्ति । स हि प्रजापतिरात्मना साधनान्तरनिरपेक्षेण स्वसामर्थ्येनाऽऽ-
त्मानं स्वस्वरूपं जगदाकारेण विधाय तदेव जगदनुसृत्य शरीरेषु स्वयं चिद्रूपेण
प्राविशत् ।
अस्मिन्नर्थ ऋचमुदाहरति--
तदे॒षाऽभ्यनू॑क्ता ( ८ ), इति ।
तत्तस्मिन्स्वयमेव सृष्ट्वा प्रविष्ट इत्यस्मिन्नर्थे काचिदृक्शाखान्तरेऽभ्यनूक्ता ।
तामेतामृचं दर्शयति--
वि॒धाय॑ लो॒कान्वि॒धाय॑ भू॒तानि॑ । वि॒धाय॒ सर्वाः॑
प्र॒दिशो॒ दिश॑श्च । प्र॒जाप॑तिः प्रथ॒मजा
ऋ॒तस्य॑ । आ॒त्मनाऽऽत्मान॑म॒भिसं॑वि॒वेशेति॑, इति ।
ऋतस्य सत्यस्य परब्रह्मणः सकाशात्प्रथममुत्पन्नः प्रजापतिर्लोकान्भूरादीन्विधाय
भूतानि प्राणिनश्च विधाय प्राच्याद्या मुख्यदिश आग्नेय्याद्या विदिशश्च विधायाऽऽ-
त्मना स्वकीयेन चैतन्येनाऽऽत्मानं स्वशरीररूपं जगदभितः सम्यक्प्राविवेश ।
इत्यनेन मन्त्रेण काचिदिष्टिकोपधेया , तथाच बौधायन आह--'विधाय लोकानिति
स्तम्भनवतीम्, इति ।

१ ख. ग. ॰येत्वं स॑॰ । २ ख. ग. भवन् । ३ क. ॰पप्रान्ता॰ । ४ क. ॰पत्योऽशो ।
५ ख. ग. ॰योस्त॰ ।

anudatta under य्य
आपो॑ - udatta on पो
गृह्णाति । - no mark
च॒ - anudatta under च
त्वा - no mark
रि॒ - anudatta under रि
वा - no mark
अ॒ - anudatta under अ
पाꣳ - gum sign with anusvara/candrabindu: wait, is it अ॒पाꣳ or अ॒पां?
Look closely at "अ॒पाꣳ":
अ has anudatta below: अ॒
पा has anusvara with gum: wait, look at it: it has 'ꣳ' (Vedic anusvara / gum)?
Look at Line 15:
"अ॒पाꣳ रूपा॑णि"
Yes, it is 'पा' followed by the gum sign 'ꣳ' (Taittiriya gum-kar)!
Wait, look at it: it's a ꣳ (candrabindu with vertical stroke or the standard Taittiriya gum sign). In Devanagari it's ꣳ (U+A8E3: DEVANAGARI BIRD WING) or ꣲ. Here it's ꣳ: अ॒पाꣳ.
Then रूपा॑णि:
रू - no mark
पा॑ - udatta on पा
णि - no mark
। - danda

Line 16:
मे॒घो वि॒द्युत् । स्त॒

६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १ अनु० २४]
प्रकाशोपेतत्वाद्ब्रह्मवर्चसयोग्याः, तासां पुरस्तादुपधानेनाग्नेर्मुख एव ब्रह्मवर्चसमवरुद्धं
भवति । यस्मादेवं तस्माल्लोकेऽपि वेदशास्त्रपाठरूपस्य ब्रह्मवर्चसस्य जिह्वावर्तित्वात्पुमा-
न्मुखप्रदेश एवातिशयेन ब्रह्मवर्चसयुक्तो भवति ।
द्वितीयं जलविशेषं विधत्ते—
कूप्या॑ गृह्णाति । ता दक्षि॑णत उप॑दधाति ।
ए॒ता वै तेज॑स्विनी॒राप॑ः । तेज॑ ए॒वास्य॑ दक्षि-
णतो॑ द॒धाति । तस्माद्दक्षिणोऽर्ध॑स्ते॒जस्वि॑तरः, इति ।
कूपे भवाः कूप्याः । तासां बहुविधगृहकृत्योपयोगित्वेन तेजस्विनीत्वम् । तासां
दक्षिणदिश्युपधाने सत्यग्नेर्दक्षिणभागे तेजः संपादयति । यस्मादेवं तस्माल्लोकेऽपि
शरीरे दक्षिणभागोऽतिशयेन तेजस्वी शक्तिमान्भवति ।
तृतीयं जलविशेषं विधत्ते —
स्थाव॒रा गृह्णाति । ताः प॒श्चादुप॑दधाति । प्रति॑-
ष्ठिता वै स्था॑व॒राः । प॒श्चादेव प्रति॑तिष्ठति, इति ।
नदीषु क्वचिदगाधो ह्रदो दृश्यते, तत्राऽऽपो न प्रवहन्ति किंतु स्थिरावस्थितिशी-
लास्तासां प्रतिष्ठितस्वभावानां पश्चिमदिश्युपधानेन स्वकीयानां सर्वेषां प्रतिष्ठां कृत्वा
पश्चात्स्वस्य प्रतिष्ठां करोति ।
चतुर्थं जलविशेषं विधत्ते—
वह॑न्तीर्गृह्णाति ( २ ) । ता उत्त॑रत उप॑दधाति ।
ओज॑सा वा ए॒ता वह॑न्ती॒र्वोद्गी॑रिव आक्रू-
जंतीरिव धाव॑न्तीः । ओज॑ ए॒वास्योत्त॑र॒तो
द॑धाति । तस्मादुत्तरोऽर्ध॒ ओज॑स्वितरः, इति ।
नद्यां प्रवहन्त्यो या आपस्ता गृहीत्वोत्तरस्यां दिश्युपदध्यात् । एता आपो
यदा धावन्ति तदानीमोजसा स्वकीयेन बलेन ओघमध्यपतितान्काष्ठादिपदार्थान्वह-
न्तीरिवाऽऽकर्षयन्त्य इव भवन्ति, उद्गीरिव पाषाणादिषु लग्नाः स्वबिन्दुभिरूर्ध्वं
गच्छन्त्य इव, आक्रूजन्तीरिव तत्र तत्र निम्नोन्नतप्रदेशेषु सचराच्छब्दं कुर्वत्य इव
भवन्ति । तस्यैतस्य वहनस्योद्गमनस्याऽऽकूजनस्य चौज एव कारणम्, अत उत्तरस्यां
दिश्योज एवाऽऽस्थापयति । यस्मादेवं तस्माल्लोकेऽपि शरीरस्योत्तरो भाग ओज-
१ ग. °स्विनीस्ता द° । २ ग. °यन्ति । य. । क. °न स्वयमपि स्व° ।