तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

तामागच्छताम् । केन साधनेन । उदकवर्त्मना रथेन, उदकस्येव वर्त्म मार्गो यस्य
रथस्य सोऽयमुदकवर्त्मा यथा वृष्टिजलस्यान्तरिक्षमेव मार्ग एवमेतदीयरथस्याप्यन्तरि-
क्षमेव मार्गः । कीदृशावेतौ, अप्सुषा, अपां संवितारौ । इति, एवमुक्तप्रकारेण द्वयोः
सवितृबृहस्पत्योरुभयोः, तत्स्वरूपमुक्तमिति शेषः । एवं त्रयो मन्त्रा उक्ताः, चतुर्थ-
स्तूपरिष्टादुदाहरिष्यते ।
उक्तो वेषो॒ वासा॑ꣳसि च । कालावयवानामितः
प्रैतीज्या । वासात्या॒ इत्याश्विनोः । कोऽन्तरि॑-
क्षे श॒ब्दं क॑रोतीति॑ । वासिष्ठो रौहिणो
मीमाꣳसां चक्रे । तस्यै॒षा भव॑ति, इति ।
कालावयवानां वसन्ताद्यृतूनामितोऽस्मादनुवाकात्प्रतीच्यामेप्वतीतेष्वनुवाकेषु साकं
जानामित्यादिषु वेष आकारविशेष उक्तः, वासांसि च वस्त्राण्यप्युक्तानि । “ ऋतु-
र्ऋतुना नुद्यमानः । विननादाभिभावः । षष्टिश्च त्रिंशका वल्गाः ” इत्यादिना यत्स्वरूप-
मृतूनामभिहितं सोऽयं वेष इत्युच्यते । “ सारगवस्त्रैर्जरद्दक्षः । वसन्तो वसुभिः सह ”
इत्यादिना वस्त्राण्युक्तानि । तथा वासात्यौ चित्रावित्यादिनाऽश्विनोर्देवयोर्वेष उक्तः ।
यद्यप्येतद्ब्राह्मणं न संनिहितमन्त्रोपयुक्तं तथाऽप्युक्तं स्थनमिति वचनेन बुद्धिस्थमर्थं
प्रसङ्गाद्ब्रूते । अथ चतुर्थमन्त्रोदाहरणार्थमिदमुच्यते—वासिष्ठो वसिष्ठगोत्रोत्पन्नः,
रौहिणः, रोहिणाश्वस्य मुनेः पुत्रः, सोऽयमाकाशे कांचिद्ध्वनिं श्रुत्वा मीमांसां चक्रे
विचारितवान् । किमिति । को नामान्तरिक्षे शब्दं करोति, न ह्यूर्ध्वमवलोक्यमाने
कश्चिदपि पुमानुपलभ्यते शब्दश्चायं भेरीवादनादप्यधिकः श्रूयते । तस्माद्विस्मयं प्राप्तस्य
को नाम शब्दकर्तेति विचारः । तस्य विचारस्यैषा निर्णयवादिनी काचिदृग्विद्यते ।
तस्या ऋचः प्रतीकं दर्शयति--
वाश्रेव॑ वि॒द्युदिति॑, इति ।
वाश्रेव विद्युन्मिमातीत्ययं मन्त्रोऽग्निना रयिमश्नवदित्यनुवाके व्याख्यातः । वाश्रा
वाशनशीला गौर्यथा वत्सं प्रति शब्दं करोत्येवमियं विद्युत्सूर्यतेजोरूपमेघव॑र्तिनी मिपाति
शब्दं निर्मिमीत इत्यर्थः ।
कल्पः—“ ब्रह्म॑ण उदर॒णम॑सीति चतस्रो ब्रह्मसदनाः ” इति । पाठस्तु---
ब्रह्म॑ण उदर॒णम॑सि । ब्रह्म॑ण उदी॒रण॑मसि । ब्रह्म॑ण
१ क. ख. ॰क्षम्र्ग० । २ ख. ग. सनितारौ । ३ ख. ग. प्रतीच्या । ४ क. ॰तीच्या
ऽितीष्ये० । ५ ख. ग. ॰ब्दुश्च मे० ।