स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

73
तस्य पुत्रा विनश्यन्ति मघायां पिण्डदो यथा ॥
इति । एवञ्च यानि विद्धोपवासनिषेधपराणि तानि सर्वा-
ण्यैकादशीदिनक्षयव्यतिरिक्तविषयाणीति मन्तव्यम् । उक्तं च
पुराणे—
दिनक्षयमृते देवि नोपोष्या दशमीयुता ।
इति । अनेनैवाभिप्रायेण कूर्मपुराणेऽपि—
कलार्धेनापि विद्धा स्याद्दशम्यैकादशी यदा ।
तदा ह्येकादशीं त्यक्त्वा द्वादशीं समुपोषयेत् ॥
द्वादश्यामुपवासोऽत्र त्रयोदश्यां तु पारणम् ।
व्यासोऽपि—
दशमीमिश्रिता पूर्वा द्वादशी यदि लुप्यते ।
एकादश्यां महाप्राज्ञ उपवासः कथं भवेत् ॥
शुद्धैव द्वादशी राजन्नुपोष्या मोक्षकाङ्क्षिभिः ।
पारणं तु त्रयोदश्यां पूजयित्वा जनार्दनम् ॥
स्कन्दपुराणेऽपि—
शुद्धं हरिदिनं न स्यात् द्वादशीं ग्राहयेत्ततः ।
द्वादश्यामुपवासोऽत्र त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
एवं कुर्वन्नरो भक्त्या विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ।
अन्यथा कुरुते यस्तु स याति नरकं ध्रुवम् ॥
इति । एवं वेधसन्देहेऽपि द्रष्टव्यम् । अत एव कूर्मपुराणं—
बहुवाक्यविरोधेन सन्देहो जायते यदा ।
SMRITI CHA.—Vol. V. 10

74 स्मृतिचन्द्रिकायां
द्वादशी तु तदा ग्राह्या त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
इति । एवञ्च यत्र दशमीविद्धैकादशी द्वादश्यां नास्ति द्वा-
दशी च त्रयोदश्यां, तत्र द्वादश्यामुपोष्य त्रयोदश्यां पारणं
कार्यमित्युक्तं भवति । अस्मिन्नेव विषये यदा द्वादश्याम-
प्येकादशी तदा द्वितीयैकादश्यामेवोपवासः । तथाच नारदः-
द्वादश्यैकादशी यत्र संगता त्रिदशाधिप ।
तामुपोष्य ततः कुर्यात्त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
इति । बोधायनोपि-
कलाऽप्येकादशी यत्र परतो द्वादशी न चेत् ।
तत्र क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
पुराणेऽपि-
द्वादशीमिश्रिता ग्राह्या सर्वत्रैकादशी तिथिः ।
द्वादशी च त्रयोदश्यां विद्यते यदि वा न वा ॥
इति । अस्मिन्विषये यदा त्रयोदश्यामपि द्वादशी तदा द्वि-
तीयैकादश्यामेवोपवासः । तथाच नारदीयपुराणं-
द्वादश्येकादशी यत्र द्वादशी परतोपि वा ।
द्वादशीपारणं कुर्यात्क्रतुकोटिफलं भवेत् ॥
पुराणेऽपि-
एकादशीकलायुक्ता येन द्वादश्युपोषिता ।
किं तस्य बहुभिर्यज्ञैरश्वमेधादिभिर्नृप ॥
एकादशी द्वादशी च तत्र संनिहितो हरिः ।

श्राद्धकाण्डे एकादशीद्वैधनिर्णयः 75
उपोष्य रजनीमेकां ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥
इति । अस्मिन्नेव विषये द्वादश्यामेकादशी नास्ति तदा
द्वादश्यामेवोपवासः । तथाच नारदीयपुराणं—
उपोष्या द्वादशी शुद्धा द्वादश्यामेव पारयेत् ।
निर्गता चेत्त्रयोदश्यां कला वा द्विकलाऽपि वा ॥
इति । द्वादशीदिनक्षये कूर्मपुराणे—
एकादशी द्वादशी च रात्रिशेषे त्रयोदशी ।
त्रिभिर्मिश्रा तिथिः कार्या सर्वपापहरा स्मृता ॥
उपवासः कृतस्तस्यां महापातकनाशनम् ।
एकादशी द्वादशी च रात्रिशेषे त्रयोदशी ॥
तत्र क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम् ।
स्कन्दपुराणेऽपि—
द्वादशीसंगता यत्र भवत्येकादशी तिथिः ।
दिनक्षयेऽपि सा पुण्या निरस्या न कथञ्चन * ॥
इति । यत्तु वृद्धशातातपेनोक्तं—
दशम्येकादशी विद्धा द्वादशी च क्षयं गता ।
क्षीणा सा द्वादशी ज्ञेया नक्तं तत्र विधीयते ॥
यदपि विष्णुधर्मोत्तरे—
एकादशी यदा विद्धा द्वादशी च क्षयं गता ।
क्षीणा सा द्वादशी ज्ञेया नक्तं तत्र विधीयते ॥

• न दशम्या कथञ्चन ॥ इति पाठान्तरम् ।

76 स्मृतिचन्द्रिकायां
इति, तत् पुत्रवद्गृहिविषयं, तस्यैव दिनक्षयोपवासनिषेधात् ।
तथाच मत्स्यपुराणं—
एकादशी द्वादशी च विशेषेण त्रयोदशी ।
उपवासं न कुर्वीत पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥
नन्वनेनोपवासो निषिध्यते न नक्तविधानम् । मैवं, निषिद्धस्यो-
पवासस्य वायुपुराणे नक्तविधानात् ।
उपवासनिषेधे तु भक्ष्यं किञ्चित्प्रकल्पयेत् ।
न दुष्यत्युपवासेन उपवासफलं लभेत् ॥
इति । भक्ष्यप्रकल्पनमपि तत्रैवानन्तरमुक्तं—
नक्तं हविष्यान्नमनोदनंवा यवास्तिलाः क्षीरमथाम्बुवाज्यम्
यत्पञ्चगव्यं यदि वाऽपि वायुः प्रशस्तमत्रोत्तरमुत्तरं च ॥
इति । एवञ्च यदुक्तं व्यासेन—
एकादशी द्वादशी च रात्रिशेषे त्रयोदशी ।
द्वादश द्वादशीर्हन्ति त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
इति, तत् पुत्रवद्गृहिविषयमित्यनुसन्धेयम् । ननु च यानि
त्रयोदशीपारणपराणि तेष्वेव ‘तत्र क्रतुशतं पुण्यम्’ इत्या-
दिफलश्रवणात्, तानि काम्योपवासाभिप्रायाणि, विद्धोपवा-
सविधिपराणि तु नित्योपवासविषयाणीति व्यवस्था किं न
स्यात् । मैवं,
यदि दैवात्तु संसिद्धयेदेकादश्यां तिथित्रयम् ।
तत्र क्रतुशतं पुण्यं द्वादशीपारणे कृते ॥

श्राद्धकाण्डे एकादशीद्वैधनिर्णयः 77
द्वादश्येकादशी यत्र द्वादशी परतोपि च ।
द्वादशीपारणं कुर्यात्क्रतुकोटिफलं भवेत् ॥
इति द्वादशीपारणेऽपि फलश्रवणाविशेषात् । किंच—
सर्वत्रैकादशी कार्या द्वादशीमिश्रिता नरैः ।
प्रातर्भवतु वा मा वा यतो नित्यं हि पारणम् ॥
पारणं तु त्रयोदश्यां निष्कामाणां विमुक्तिदम् ।
इत्यादिषु त्रयोदशीपारणस्यापि नित्यत्वश्रवणाच्च । अतो नेयं
फलश्रुतिः, अपित्वर्थवाद इति मन्तव्यम् । केचित्तु—
शुद्धैव द्वादशी राजन्नुपोष्या मोक्षकाङ्क्षिभिः ।
पारणं तु त्रयोदश्यां पूजयित्वा जनार्दनम् ॥
इति वचनाद्यतीनामेव मोक्षकाङ्क्षित्वात्तद्विषयाण्येव शुद्धद्वाद-
श्युपवासविधिपराणि । विद्धोपवासविधिपराणि तु गृहस्थवि-
षयाण्येवेति व्यवस्थापयन्ति । तन्मन्दं, स्वर्गादिफलस्य भङ्गि-
त्वेन सर्वेषामपि मोक्षकाङ्क्षित्वाविशेषात् । किञ्च—
उपोष्या सर्वदा शुद्धा द्वादशी तु द्विजोत्तमैः ।
क्षत्रैर्वैश्यैस्तथा शूद्रैः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
इति शुद्धद्वादश्युपवासे यतिव्यतिरिक्तानामप्यधिकारदर्शनात् ।
तथा—
एकादशी दिशा विद्धा परतो न निवर्तते ।
गृहिभिर्यतिभिश्चैव सैवोपोष्या सदा तिथिः ॥

78 स्मृतिचन्द्रिकायां
इति मत्स्यपुराणे यतीनामपि विद्धोपवासविधानाच्च । यद-
न्यैरुक्तं—
सम्पूर्णाैकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा ।
उत्तरां तु यतिः कुर्यात्पूर्वामुपवसेद्गृही ॥
इत्यत्र यतीनां त्रयोदश्यां पारणदर्शनात्तद्विषयाण्येव त्रयो-
दशिपारणपराणि, विद्धोपवासविधिपराणि तु गृहस्थविषया-
ण्येवेति, तदपि पूर्वोक्तवचनद्वयेनैवापास्तमित्युपेक्षणीयम् । अपरे
तु विद्धोपवासविधिपराण्यरुणोदयवेधविषयाणि, द्वादश्युपवास-
विधिपराणि तूदयादूर्ध्वविषयाणीति मन्यन्ते, तदपि त्रयोद-
शीपारणविधिविरुद्धमित्युपेक्षणीयम् । ननु च कथं त्रयोदश्य-
पारणं ? यावता कूर्मपुराणे—
एकादश्यामुपोष्यैव द्वादश्यां पारणं स्मृतम् ।
त्रयोदश्यां न तत्कुर्याद्द्वादशद्वादशीक्षयात् ॥
इति त्रयोदशीपारणनिषेधात् । श्रीविष्णुरहस्येऽपि—
पारणं तु न कर्तव्यमुपोष्यैकादशीमिह ।
त्रयोदश्यां नरैर्नित्यं धर्मवृद्धिमभीप्सुभिः ॥
इति । स्मृत्यन्तरेऽपि—
दशम्यनुगता हन्ति द्वादशद्वादशीफलम् ।
धर्मापत्यधनायूंषि त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
इति । उच्यते—सत्यमेवं, तथाऽपि यत्र त्रयोदश्यां द्वादशी

संभवः तत्र तामतिक्रम्य त्रयोदश्यां पारणं न कार्यमित्येवं-
परं, न पुनः शुद्धत्रयोदश्याम् । अत एव कूर्मपुराणं-
यदा भवति चाल्पा तु द्वादशी पारणे दिने ।
उषःकाले द्वयं कुर्यात्प्रातर्माध्याह्निकं तथा ॥
नारदीयपुराणेऽपि-
अल्पायामथ विप्रेन्द्र द्वादश्यामरुणोदये ।
स्नानार्चनक्रियाः कुर्याद्दानहोमादिसंयुताः ॥
त्रयोदश्यां तु शुद्धायां पारणं पृथिवीफलम् ।
शतयज्ञाधिकं वाऽपि नरः प्राप्नोत्यसंशयः ॥
एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रत्यूषे स्नानमाचरेत् ।
पितृतर्पणसंयुक्तमल्पां दृष्ट्वैव द्वादशीम् ॥
महाहानिकरी ह्येषा द्वादशी लङ्घिता नृणाम् ।
करोति धर्महरणमस्नातेव सरस्वती ॥
न च-
यां तिथिं समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः ।
सा तिथिसकला ज्ञेया स्नानदानजपादिषु ॥
इति देवलवचनाद्द्वादश्यतिक्रमेऽपि न दोष इति शङ्कनीयम् ।
यत आह नारदीयपुराणे वसिष्ठः-
पारणे मरणे नृणां तिथिस्तात्कालिकी स्मृता ।
इति । यस्मिन् काले पारणं मरणं वा तत्र तात्कालिक्येव
तिथिः न पुनः सा तिथिसकला ज्ञेयेत्येतद्भवतीत्यर्थः । यत्र

पुनस्त्रयोदश्यां कलामात्रैव द्वादशी तत्र पुराणोक्तं—
त्रयोदश्यां यदा राजन् द्वादश्यास्तु कला भवेत् ।
सा तिथिसकला चेति वसिष्ठः प्राह धर्मवित् ॥
इति । एवञ्च यानि त्रयोदशीपारणनिषेधपराणि तानि त्र-
योदश्यां द्वादशीसम्भवविषयाणीति सिद्धम् । यानि पुनः—
कलां काष्ठा मुहूर्त्तं वा यदि चेदपरेऽहनि ।
द्वादश द्वादशीर्हन्ति त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
इति, त्रयोदश्यां द्वादशीसम्भवमनूद्य पारणनिषेधपराणि,
तानि
विद्धाऽप्येकादशी ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत् ।
द्वादश द्वादशीर्हन्ति त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
इत्यादिभिस्समानार्थानीत्यनवद्यम् । एवञ्च यत्कैश्चिदुक्तं त्रयो-
दश्यां द्वादशीसम्भवेऽपि त्रयोदशीपारणं न दोषायेति, तद-
पास्तम् ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां एकादशीवैधनिर्णयः.
एवं प्रसक्तमनुप्रसक्तं च परिसमाप्याधुना प्रकृता-
पराह्णनिर्णयः क्रियते.
तत्र शातातपः—
दर्शश्राद्धं तु यत्प्रोक्तं पार्वणं तत्प्रकीर्तितम् ।

श्रा[द्ध०] 81
अपराह्णे पितॄणां च तत्र दानं प्रशस्यते ॥
अपराह्णोपि पञ्चधाविभक्तस्याह्नश्चतुर्थो भाग इत्याह व्यासः-
मुहूर्तत्रितयं प्रातः तावानेव च सङ्गवः ।
मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तस्स्यादपराह्णोपि तादृशः ॥
सायाह्नस्त्रिमुहूर्तस्तु सर्वकर्मबहिष्कृतः ।
इति । वाजसनेयश्रुतिरपि—‘आदित्यो वै सर्वा ऋतवस्स
यदैवोदेत्यथ वसन्तो यदा सङ्गवोऽथ ग्रीष्मो यदा मध्य-
न्दिनोऽथ शरदथदाऽपराह्नस्तदा वर्षा यदाऽस्तमेत्यथ हेमन्तः’
इति । श्रुत्यन्तरे तु त्रेधा विभक्तस्याह्रस्तृतीयभागेऽपराह्नशब्दः
प्रयुक्तः—‘पूर्वाह्नो वै देवानां मध्यंदिनं मनुष्याणामपराह्नः
पितॄणाम्’ इति । मनुस्तु द्वेधा विभक्तस्याह्नो द्वितीयभागेऽप-
राह्नशब्दमाह—
यथा चैवापरः पक्षः पूर्वपक्षाद्विशिष्यते ।
तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्नादपराह्नो विशिष्यते ॥
स्कन्दपुराणेऽपि—
आवर्तनात्तु पूर्वाह्नो ह्यपराह्नस्ततः परः ।
इति । आवर्तनावधिः पूर्वाह्न इत्यर्थः । एवमनेकधाऽपराह्न-
शब्दप्रयोगेऽपि मनूक्त एवापराह्नशब्दार्थः स्वीक्रियते ।
शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्ने श्राद्धं कुर्यात् द्विजोत्तमः ।
कृष्णपक्षापराह्णे तु रौहिणं तु न लङ्घयेत् ॥
इति मार्कण्डेयेन द्वेधा विभक्तस्याह्नो द्वितीयभागे श्राद्धाव-
SMRITI CHA.—VOL. V. 11

82 स्मृतिचन्द्रिकायां
धानात्, तथा रौहिणं तु न लङ्घयेदिति चतुर्थभागादर्वागेव
समाप्तिविधानाच्च । रौहिणो नवमो मुहूर्तः । किञ्च—
भूतविद्धा त्वमावास्या प्रतिपन्मिश्रिताऽपि वा ।
पित्र्ये कर्मणि विद्वद्भिः ग्राह्या कुतपकालिकी ॥
इति हारीतः श्राद्धाङ्गत्वेन कुतपकालं विधत्ते, तदपि न
स्यात् । ननु नानेन कुतपकालस्य श्राद्धाङ्गत्वमवगम्यते ।
मैवं, कुतपकालिकीग्रहणविधेः दृष्टार्थतायाङ्गत्वस्यैवोचितत्वा-
त् । उक्तं च पुराणे—
कुं यत्र गोपतिर्गोभिः कात्स्न्येन तपति क्षणे ।
स कालः कुतपो नाम श्राद्धं तत्र प्रदीयते ॥
इति । कुः पृथ्वी । गोपतिः सूर्यः । अत्र यत्कैश्चिदुक्तं 'ए-
कोद्दिष्टं तु मध्याह्ने' इति वचनात्कुतपकालविधानमेकोद्दिष्टवि-
षयमेवेति, तदनेन दर्शश्राद्धेऽपि कुतपकालविधानेनापास्तम् ।
न चैवं सति कुतपापराह्नविध्योर्विकल्पस्स्यादिति शङ्कनीयं,
कुतपोत्तरार्धस्यापराह्नान्तर्भावात् । कुतपो हि नाम पञ्चदशमु-
हूर्तात्मकस्याह्नोऽष्टमो मुहूर्तः । तथाच मत्स्यपुराणं—
अह्नो मुहूर्ता विख्याता दश पञ्च च सर्वदा ।
तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपस्स्मृतः ॥
इति । वायुपुराणेऽपि—
मुहूर्तात्सप्तमादूर्ध्वं मुहूर्तान्नवमादधः ।
स कालः कुतपो नाम पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥

श्राद्धकाण्डे अपराह्ननिर्णयः ८३
इति । एवञ्च यदपराह्ने विहितं तदपराह्नान्तर्गतकुतपे कार्यं
विधीयत इत्यविरोधः । एतदपि प्रारम्भाभिप्रायम् । तदाह
मत्स्यः—
मध्याह्ने सर्वदा यस्मान्मन्दीभवति भास्करः ।
तस्मादनन्तफलदस्तत्रारम्भो विशिष्यते ॥
गौतमोपि—
प्रारभ्य कुतपे श्राद्धं कुर्यादारौहिणं बुधः ।
विधिज्ञो विधिमास्थाय रौहिणं तु न लङ्घयेत् ॥
इति । एतच्च कुतपादिश्राद्धविधानमनग्निकविषयं, साग्नेः कृ-
तपिण्डपितृयज्ञस्यैव मनुना श्राद्धविधानात् ।
पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य विप्रश्चन्द्रक्षयेऽग्निमान् ।
पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम् ॥
इति पिण्डपितृयज्ञस्याप्यपराह्नकालत्वेन श्राद्धस्य कुतपादि-
त्वासम्भवादिति भावः । न च
पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य तर्पणाख्यं तु योऽग्निमान् ।
पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यादिन्दुक्षये सदा ॥
इति मत्स्यपुराणवचनात्पितृयज्ञशब्दः तर्पणाख्यपितृयज्ञपर इति
साग्नेरपि कुतपाद्येव श्राद्धमिति शङ्कनीयं,
पक्षान्तं कर्म निर्वर्त्य वैश्वदेवं च साग्निकः ।
पिण्डयज्ञं ततः कुर्यात्ततोऽन्वाहार्यकं बुधः ॥
इति लौगाक्षिणा साग्नेः पिण्डपितृयज्ञानन्तरमेव श्राद्धविधा-

84 स्मृतिचन्द्रिकायां
नात् । अतस्तर्पणशब्दोपि कथञ्चित्पिण्डपितृयज्ञपर इत्यवग-
न्तव्यम् । एवञ्च यत्र श्राद्धदिने चन्द्रदर्शनेन पिण्डपितृय-
ज्ञप्राप्तिः तत्राग्निमान् कृत्वैव पिण्डपितृयज्ञं श्राद्धं कुर्यात् ।
अन्यथा तु साग्नेरपि कुतपाद्येव श्राद्धमित्यनुसन्धेयम् । ननु
कुतपादिरौहिणान्तत्वाच्छ्राद्धकालस्य तस्य च कर्मद्वयापर्याप्तत्वा-
त्कथमग्निमच्छ्राद्धस्यापि पिण्डपितृयज्ञानन्तर्यम् । मैवं, मत्स्य-
पुराणे रौहिणादुपर्यपि कालविधानात्—
ऊर्ध्वं मुहूर्तं कुतपाद्यन्मुहूर्तचतुष्टयम् ।
मुहूर्तपञ्चकं ह्येतत्स्वधाभवनमिष्यते ॥
इति कुतपादिमुहूर्तपञ्चकं श्राद्धस्याङ्गमित्यर्थः । यत्तु यमेनोक्तं-
चतुर्थे प्रहरे प्राप्ते यश्श्राद्धं कुरुते नरः ।
आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं दाता च नरकं व्रजेत् ॥
इति, तत् चतुर्थप्रहरे प्राप्ते सति योऽन्तिमे मुहूर्तत्रये श्राद्धं
करोति तस्य दोष इत्येवंपरं, न पुनः प्रहरनिषेधपरं पूर्वोक्त
मत्स्यपुराणवचनविरोधात् । उक्तं च तत्रैव—
सायाह्नस्त्रिमुहूर्तस्स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत् ।
राक्षसी नाम सा वेळा गर्हिता सर्वकर्मसु ॥
इति । यदपि कात्यायनेनोक्तं—
पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते ।
वासरस्य तृतीयेऽंशे नातिसन्ध्यासमीपतः ॥
इति, तदपि कूर्मपुराणवचनविरोधात् ‘वासरस्य तृतीयेऽंशे

नातिसन्ध्यासमीपतः' इति दिनान्तिमे मुहूर्त्तत्रये न कार्यमित्येवं-
परं, न पुनर्विशेषेण तृतीयांशे विधिपरमिति । यदपि व्या-
घ्रपादवचनं—
विधिज्ञश्श्रद्धयोपेतः सम्यक्पात्रनियोजकः ।
रात्रेरन्यत्र कुर्वाणः श्रेयः प्राप्नोत्यसंशयम् ॥
इति, तदप्युक्तयुक्त्यैव नाहर्मात्रविधिपरमिति सर्वमनवद्यम् ।
रात्रिनिषेधस्य क्वचिदपवादमाह विष्णुः—
सन्ध्यारात्र्योर्न कर्तव्यं श्राद्धं खलु विचक्षणैः ।
तयोरपि च कर्तव्यं यदि स्याद्राहुदर्शनम् ॥
इति । अत्र शातातपः—
कालातीतं तु यत् कुर्याच्छ्राद्धं होमं जपं तथा ।
व्यर्थीभवति तत्सर्वं अमृते तु विषं यथा ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायामपराह्णनिर्णयः.

अथान्यान्यपि श्राद्धकालविषयाणि कानिचिद्वचनानि
लिख्यन्ते.
तत्र विष्णुधर्मोत्तरे मार्कण्डेयः—
उत्तरादयनाद्राजन् श्रेष्ठं स्याद्दक्षिणायनम् ।
याम्यायनाच्चतुर्मासं तत्र सुप्ते तु केशवे ॥
प्रोष्ठपद्यपरः पक्षः तत्रापि च विशेषतः ।

86 ' स्मृतिचन्द्रिकायां

पञ्चम्यूर्ध्वं तु तत्रापि दशम्यूर्ध्वं ततोपि च ॥
मघायुक्ताऽपि तत्रापि शस्ता राजन् त्रयोदशी ।
इति । श्राद्धकालेषूदगयनाद्दक्षिणायनं श्रेष्ठं याम्यायनाद्दक्षि-
णायनादित्यर्थः । तत्र दक्षिणायने केशवे सुप्ते सति मास-
चतुष्टयं श्रेष्ठं, याम्यायनेऽप्याषाढीं पौर्णमासीमारभ्य मासच-
तुष्टयं श्रेष्ठमिति यावत् । तत्रापि प्रोष्ठपदमासस्यापरपक्षो वि-
शेषतः श्रेष्ठः । तत्रापि पञ्चम्या ऊर्ध्वं दर्शान्तानि दिनानि
श्रेष्ठानि । तत्रापि दशम्या ऊर्ध्वं पञ्चदिनानि श्रेष्ठानि ।
तेष्वपि मखानक्षत्रयुक्ता त्रयोदशी अतिप्रशस्तेत्यर्थः । आ-
दित्यपुराणेऽपि—
आषाढीमवधिं कृत्वा यस्स्यात्पक्षस्तु पञ्चमः ।
श्राद्धं तत्र तु कुर्वीत कन्यां गच्छतु वा न वा ॥
पञ्चमे पक्षे सूर्यः कन्याराशिं गच्छतु वा न वेत्यर्थः । अत्र
न वेति पक्षः कन्यागतत्वाभावेऽपि तत्र श्राद्धं कुर्वीतेति वि-
धातुं नोक्तं, किन्तु पञ्चमः पक्षः कन्यागतसूर्यरहितोपि श्रेष्ठः
किं पुनस्तत्सहित इति दर्शयितुमिति मन्तव्यम् । अत एव
शाठ्यायनिः—
नभस्यस्यापरे पक्षे तिथिषोडशकस्तु यः ।
कन्यागतान्वितश्चेत्स्यात्स कालः श्राद्धकर्मणि ॥
इति । तिथिषोडशक इति कदाचित्पक्षवृद्धेः षोडशादिनात्म-
कोपि नभस्यस्यापरः पक्षः श्राद्धकर्मणि कालो न तु तत्र

87

पञ्चदशदिनात्मक एवेति दर्शयितुमुक्तम् । यद्वा अमावास्या-
या अनन्तरभूता या प्रतिपत्तिथिः तस्या अपि सङ्ग्रहणार्थं
तिथिषोडशक इत्युक्तं, प्रतिपदोपि क्षीणचन्द्रत्वेनापरपक्षतु-
ल्यत्वात् । न चैवं वाच्यं, नभस्यस्यापरे पक्षे कन्यागते
सूर्ये सति तद्दिनात्प्रभृति तिथिषोडशकं श्राद्धकालस्स्यादि-
त्यनेन प्रतिपाद्यत इति । यत आह वृद्धमनुः—
मध्ये वा यदि वाऽप्यन्ते यत्र कन्यां रविर्व्रजेत् ।
स पक्षस्सकलः पूज्यः श्राद्धं तत्र विधीयते ॥
इति । यत्र यस्मिन् पञ्चमे पक्षे यत्रकुत्रचित्कन्यागते सवि-
तरि सति सकलस्स पक्षः श्राद्धे प्रशस्ततरकालः । तेन
तत्र प्रतिदिनमेकस्मिन्वा दिने शक्त्यनुसारेण श्राद्धं कर्त-
व्यमित्यवगन्तव्यम् । तथा चादित्यपुराणं—
पक्षान्तरेऽपि कन्यास्थे रवौ श्राद्धं प्रशस्यते ।
कन्यागते पञ्चमे तु विशेषेणैव कारयेत् ॥
पक्षान्तरेऽपि पञ्चमपक्षात् पक्षान्तरेऽपीत्यर्थः । पञ्चमपक्षस्य प्र-
शस्ततरत्वं 'विशेषेणैव कारयेत्' इत्यनेनोक्तम् । अनेनैवाभि-
प्रायेण जातूकर्ण्यः—
आकाङ्क्षन्ति स्म पितरः पञ्चमं पक्षमाश्रिताः ।
तस्मात्तत्रैव दातव्यं दत्तमन्यत्र निष्फलम् ॥
प्रशस्तकाले दत्तमत्यन्ताधिकफलसाधकमित्यर्थः । किं पुनः
प्रशस्ततरकाले दत्तस्य फलमित्यपेक्षिते कार्णाजिनिः—

88 स्मृतिचन्द्रिकायां
पुत्रानायुस्तथाऽऽरोग्यमैश्वर्यमतुलं तथा ।
प्राप्नोति पञ्चमे दत्वा श्राद्धं कामांश्च पुष्कलान् ॥
पुराणेऽपि—
कन्यागते सवितरि यान्यहानि तु षोडश ।
ऋतुभिस्तानि तुल्यानि पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥
इति । तदेतच्छाठ्यायनिवचनेन समानार्थतया व्याख्येयम् ।
प्रशस्ततरकालातिक्रमे दोषोपि कार्ष्णाजिनिना दर्शितः—
प्रेतास्तं चैव हिंसन्ति पञ्चमं यो व्यतिक्रमेत् ।
तस्मान्नातिक्रमेद्विद्वान्पञ्चमे पैतृकं विधिम् ॥
यदा तु पञ्चमे पक्षे कथञ्चिदेतच्छ्राद्धं न कृतं तदा त्वाह
सुमन्तुः—
कन्याराशौ महाराज यावत्तिष्ठेद्विभावसुः ।
तस्मात्कालाद्भवेद्देयं वृश्चिके यावदागतः ॥
येयं दीपान्विता राजन् ख्याता पञ्चदशी भुवि ।
तस्यां दद्यान्न चेद्दत्तं पितॄणां वै महालये ॥
इति । महालये महालयाख्ये पञ्चमे पक्षे पितॄणां पितृभ्यो
न दत्तं चेत्तदा कन्याराशौ यावद्विभावसुस्तिष्ठेत्तावदन्यस्मि-
न्पक्षेऽपि दद्यात् । तस्मात्कालात्कन्यागतसूर्यान्वितकालात्प-
श्चातुलाराशिगतसूर्यान्वितेऽपि श्राद्धं देयं भवेत् । तत्रापि
काले यदि कथञ्चिन्न दत्तं तदा दीपावळ्याख्यायां पञ्च-
दश्यां दद्यादित्यर्थः । पुराणेऽपि—

कन्यागते सवितरि पितरो यान्ति वै सुतान् ।
शून्या प्रेतपुरी सर्वा यावद्वृश्चिकदर्शनम् ॥
ततो वृश्चिकसम्प्राप्तौ निराशाः पितरो गताः ।
पुनस्स्वभवनं यान्ति शापं दत्वा सुदारुणम् ॥
सूर्ये कन्यागते कुर्याच्छ्राद्धं यो न गृहाश्रमी ।
धनं पुत्राः कुतस्तस्य पितृनिश्वासपीडनात् ॥
आदित्यपुराणेऽपि—
प्रावृष्यृतौ यमः प्रेतान् पितॄंश्चाथ यमालयात् ।
विसर्जयित्वा मानुष्ये कृत्वा शून्यं स्वकं पुरम् ॥
क्षुधाऽऽर्ताः कीर्तयन्तश्च दुष्कृतं च स्वयंकृतम् ।
काङ्क्षन्तः पुत्रपौत्रेभ्यः पायसं मधुसंयुतम् ॥
तस्मात्तांस्तत्र विधिना तर्पयेत्पायसेन तु ।
मध्वाज्यतिलमिश्रेण तथा शीतेन चाम्भसा ॥
ग्रासमात्रं परगृहादन्नं यः प्राप्नुयान्नरः ।
भिक्षामात्रेण यः प्राणान् संधारयति वा स्वयम् ॥
यो वा संवर्धयेद्देहं प्रत्यहं स्वात्मविक्रयात् ।
श्राद्धं तेनापि कर्तव्यं तैस्तैर्द्रव्यैस्सुसञ्चितैः ॥
इति । यमालयात्प्रेतान् पितॄंश्च विसर्जयित्वा स्वकं पुरं शून्यं
कृत्वा मनुष्यलोके प्रावृषि भाद्रपदमासकृष्णपक्षप्रभृति याव-
द्वृश्चिकदर्शनं वासयति तावदित्यध्याहृतेन सम्बन्धः । क्षुधाऽऽ-
Smriti Cha.—Vol. V 12

90 स्मृतिचन्द्रिकायां
र्ताः प्रेताः पितरस्तिष्ठन्तीत्यध्याहृतेन सम्बन्धः । विधिना त
र्पयेत्पुत्र इति शेषः । चतुर्विंशतिमतेऽपि—
आचार्यगुरुशिष्येभ्यः सखिज्ञातिभ्य एव च ।
तत्पत्नीभ्यश्च सर्वाभ्यस्तथैव च जलाञ्जलीन् ॥
पिण्डदानं च तेभ्यस्तु दद्याद्भाद्रपदे नरः ।
तीर्थेषु चैव सर्वेषु माघमासे तथैव च ॥
एकस्मिन् ब्राह्मणे सर्वानाचार्यादीन् प्रपूजयेत् ।
दश द्वादश पिण्डांश्च दद्यादकरणं न तु ॥
नियामको विधिर्नूनं पक्षे वै पञ्चमे स्मृतः ।
तस्मिन् दत्तं हविर्नूनं पितॄणामक्षयं भवेत् ॥
इति । एकस्मिन् ब्राह्मण इत्यसमर्थविषयम् । समर्थस्तु स्वसाम-
र्ध्यानुसारेण प्रत्येकमेकैकस्मिन् ब्राह्मणे आचार्यादीन् सर्वान्
एकस्मिन् दिने प्रपूजयेत् । एकैकमाचार्यादिकं एकैकस्मिन्च
दिने प्रपूजयेत् । तत्र यदा प्रथमः पक्षः स्वीक्रियते तदा एकपाकेन
समानतन्त्रमाश्रित्य प्रपूजयेत् । तथा च भृगुणा—
एककाले गतासूनां बहूनामथवा द्वयोः ।
तन्त्रेण श्रपणं कृत्वा कुर्याच्छ्राद्धं पृथक्पृथक् ॥
पूर्वकस्य मृतस्यादौ द्वितीयस्य ततः पुनः ।
तृतीयस्य ततः कुर्यात्................ ॥
इत्युक्त्वोक्तं—सन्निपातेष्वयं क्रमः ॥ इति । सन्निपातेषु सम-
समये नानाश्राद्धेषु कर्तव्यतयाऽऽपतितेषु अयं क्रमः तन्त्रे-

श्रपणं कृत्वा ज्येष्ठानुक्रमेण श्राद्धानुष्ठाने क्रमोऽनुसन्धेय इ-
त्यर्थः । अत्र यदुक्तं स्मृत्यर्थसारे 'एकः पाको वैश्वदेवं
तन्त्रं पिण्डं बर्हिश्चैकम्' इति, तत्र वैश्वदेवं तन्त्रमिति चिन्त्यं
आचार्यगुरुशिष्यसखिज्ञात्यादीनामेकोद्दिष्टविधानेनैव श्राद्धं का-
र्यमिति स्मृतिवचनैरुक्तत्वात् । तत्र वैश्वदेवासम्भवात् 'नव-
मिश्रपुराणानीति त्रिविधान्येकोद्दिष्टानि' इत्युक्तत्वेन सर्वैको-
द्दिष्टेषु दैवं नास्तीति स्मृत्यर्थसार एवोक्तत्वाच्च । स्मृतिव-
चनानि त्वदूरे दर्शयिष्यामः । यमोप्यसमर्थं प्रत्याह-
हंसे वर्षासु कन्यास्थे शाकेनापि गृहे वसन् ।
पञ्चम्योरन्तरे दद्यादुभयोरपि पक्षयोः ॥
वर्षासु प्रावृषि हंसे सूर्ये कन्याराशिस्थे पञ्चमपक्षस्य पञ्च-
मीप्रभृत्यनन्तरपक्षस्य पञ्चमीपर्यन्तदिवसेष्वन्यतमे दिवसे यथा-
सम्भवं गृही पितृभ्यो दद्यादित्यर्थः । पञ्चम्योरन्तरे चतु-
र्दशीव्यतिरिक्त इति शेषः । तदाह मरीचिः-
विषशस्त्रश्वापदाहितैर्यग्ब्राह्मणघातिनाम् ।
चतुर्दश्यां क्रिया कार्या अन्येषां तु विगर्हिता ॥
विषादिब्राह्मणान्तैः कृतः घातः एषां ते विषशस्त्रश्वापदा-
हितैर्यग्ब्राह्मणघातिनः । क्रिया श्राद्धक्रिया एकोद्दिष्टविधाने-
नेति शेषः । तथाच सुमन्तुः-
समत्वमागतस्यापि पितुश्शस्त्रहतस्य तु ।
एकोद्दिष्टं सुतैः कार्यं चतुर्दश्यां महालये ॥

92 स्मृतिचन्द्रिकायां

समत्वमेकत्वमागतस्यापि कृतसपिण्डीकरणस्यापीत्यर्थः । शस्त्रह-
तस्य पितुः महालये चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टश्राद्धे कृतेऽपि दिना-
न्तरे पार्वणश्राद्धं कार्यम्, एकोद्दिष्टश्राद्धेन पितामहादितृ-
प्त्यसिद्धेः । नन्वेवं मृताहेऽप्येकोद्दिष्टश्राद्धे कृते पार्वणश्राद्ध-
मपि पितामहादितृप्तिसिद्धयर्थं कर्तव्यं स्यात् । मैवम्, पि-
तृमृताहे पितामहादेस्तर्पणीयत्वास्मरणेन तत्तृप्त्यर्थं श्राद्धस्या-
ननुष्ठेयत्वात् । महालयप्रकरणे—
काङ्क्षन्ति पुत्रपौत्रेभ्यः पायसं मधुसंयुतम् ।
तस्मात्तांस्तत्र विधिना तर्पयेत्पायसेन तु ॥
मध्वाज्यतिलमिश्रेण ................. ॥
इति पितामहादेरपि तर्पणीयत्वस्मरणात् तत्तृप्तये दिनान्तरे
पार्वणश्राद्धं कार्यमेव । यस्य तु पितामहोपि शस्त्रादिना हतः
तस्य महालये पितामहश्राद्धमपि चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टरूपं का-
र्यम् । तथाच स्मृत्यन्तरं—‘एकस्मिन् द्वयोर्वेकोद्दिष्टविधिः'
इति । एकस्मिन् पितरि शस्त्रादिना हते द्वयोर्वा पितृपि-
तामहयोः चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टविधिना प्रत्येकं श्राद्धं कार्यमि-
त्यर्थः । द्वयोरेकोद्दिष्टविधानेन प्रत्येकं श्राद्धे कृते प्रपिताम-
हतृप्तिसिद्धयर्थं दिनान्तरे पार्वणश्राद्धं कार्यम्, ‘एकस्मिन्
द्वयोर्वा' इत्यभिधानात् । त्रिषु पितृपितामहप्रपितामहेषु श-
स्त्रादिनिहतेषु नैकोद्दिष्टविधिरिति गम्यते । तेषु त्रिषु शस्त्रा-
भिहतेषु चतुर्दश्यां पार्वणविधिरैव । युक्तं चैतत्, सपिण्डी-