स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

पञ्चदशी प्रतिपच्च समेते एकदिने महती यदि तस्मिन् ।
पञ्चदशी प्रकृतेरुपवासः पञ्चदशीह तनुर्यदि यागः ॥
इति । समेते सम्बद्धे इत्यर्थः । अनेनैवाभिप्रायेणापस्त-
म्बोऽपि—‘यदहः पुरस्ताच्चन्द्रमाः पूर्ण उत्सर्पेत्तां पौर्णमा-
सीमुपवसेत् । श्वः पूरितेति वा । खर्विकां तृतीयां वाजसनेयिन-
स्समामनन्ति । यदहर्न दृश्यते तदहरमावास्या । श्वो नद्रष्टार
इति वा’ इति । तत्र खर्विकासूत्रस्यार्थ उपरिष्टाद्भविष्यति ।
यदहः पुरस्ताच्चन्द्रमाः पूर्ण उत्सर्पेत् यदहर्न दृश्यते इति
च सूत्रद्वयस्यायमर्थः । सर्वथा तावद्राकाकुह्वोरेव चन्द्रमसः
पूर्णत्वमदर्शनत्वं चेति ज्योतिषशास्त्रे प्रसिद्धम् । तत्र यस्मि-
न्नहनि पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि चन्द्रमाः पूर्ण उत्सर्पेत् उदया-
न्न दृश्येत वा तत्र यद्यप्यपराह्ने रात्रौ वा पर्वसन्धिः तदा
पौर्णमासीममावास्यां वोपवसेदिति । यदा तु पूर्वाह्ने वा मध्य-
न्दिने वा पर्वसन्धिस्तदा यस्याह्नश्चन्द्रमाः पूरिता पूर्णो भविता
यस्यां वा नद्रष्टारो नेक्षितारो भवेयुः तामनुमतिं सिनीवालीं
वोपवसेदिति श्वःपूरिता श्वो नद्रष्टार इति वेति सूत्रद्वयस्याय-
मर्थः । उक्तं च भाष्यार्थसङ्ग्रहकारेण—
अपराह्नेऽथवा रात्रौ यदि पर्व समाप्यते ।
उपोष्या तत्र राका स्यात् सा पूर्णोत्सर्पिलक्षणा ॥
पूर्वाह्ने वाऽथ मध्याह्ने यदि पर्व समाप्यते ।
उपोष्याऽनुमतिस्तत्र सा श्वःपूरितलक्षणा ॥

अपराह्ने क्षपायां वा पर्वसन्धिर्भवेद्यदि ।
उपोष्या तु कुहूस्तत्र यदहर्नैतिलक्षणा ॥
पूर्वाह्ने वाऽथ मध्याह्ने पर्वसन्धिर्यदा भवेत् ।
तत्रोपोष्या सिनीवाली श्वो नद्रष्टारलक्षणा ॥
इति । तत्र पूर्वाह्नापराह्नशब्दाभ्यां द्वेधा विभक्तस्याह्नः पूर्वा-
परभागौ प्रतिपाद्येते । मध्याह्नशब्देन तु तयोसन्धिरित्यनुस-
न्धेयम् । नन्वत्र—पूर्वाह्नादिशब्दानां त्रेधा विभक्तस्याह्नः क्र-
मेण भागत्रयपरत्वमस्तु । मैवं, तस्मिन् पक्षे मध्याह्नस्याव-
र्तनादुपरिघटिकापञ्चकपर्यन्तत्वात्तत्र सन्धौ तदहरेव यागः
प्रसज्येत । न च प्रसज्यतामिति वाच्यं, तत्र प्रातः पर्वचतु-
र्थांशादिविहितकालासम्भवेन 'पर्वणो यश्चतुर्थोऽशः' इत्यादि-
वचनविरोधात् । ननु—द्वेधा विभागेन यत्रावर्तनादुपरि घटि-
कामात्रे पर्वसन्धिः तत्रोत्तरेद्युरेव याग इति तत्रापि
कालासम्भवाद्वचनविरोधस्तुल्य एव । मैवम्, 'पर्वणो य
श्चतुर्थोऽशः' इत्यादिकालस्य यागान्वयावगतेः भवितव्यं
तावद्यागस्य कालान्वयेनेत्युपगन्तव्यम् । एवञ्च तत्रोत्तरेद्यु-
र्यागे क्रियमाणे न यागस्य कालान्वय इति पूर्वेद्युरेव याग
इत्यविरोधः । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । नन्वेवं तर्ह्यपराह्नसं-
धावुत्तरेद्युर्यागविधानं विरुध्येत । मैवं, यत्रापराह्ने पर्वस-
न्धावुत्तरेद्युः प्रतिपच्चतुर्थांशे यागो न भवति, तथाविधापरा-
ह्नस्यैवात्र ग्रहणमित्यविरोधः । युक्तं चैतत्, अन्यथा हेम-

[Header] श्राद्धकाण्डे पर्वनिर्णयः 41

न्तकालेऽतिस्वल्पत्वादह्नां तत्र किञ्चिदूनचतुर्दशघटिकामात्र
आवर्तनं भवति । तथा तत्रैव तिथिवृद्धौ कदाचित् षोडश-
नाडिकोपि चतुर्थांशो भवति । तत्रावर्तनादुपरि घटिकामात्र
पर्वसन्धायुत्तरेद्युरेव यागः प्रसज्येत, न चैतद्युक्तं, तत्र वि-
हितकालासम्भवान्न यष्टव्यमिति निषेधात् पूर्वेद्युः कालस-
म्भवाच्च । अत्रोक्तापराह्नशब्दस्य सङ्कोच एव स्यात् ज्या-
यान्। किञ्च—ग्रीष्मकालेऽह्नामतिदीर्घत्वात्तत्र पादाधिकषोडशघ-
टिकात्मके काले आवर्तनं भवति । तथा तत्रैव तिथिह्रासे
कदाचित्सार्धत्रयोदशनाडिकोपि पर्वचतुर्थांशो भवति । तत्र
यदा पादोनावर्तनेन पर्वसन्धिः तदा पूर्वाह्न एव पर्वसन्धि-
रिति तदहरेव यागस्स्यात् । न चैतद्युक्तम्, तत्र प्रातः प-
र्वचतुर्थांशादिविहितकालासम्भवात् । अस्मिन् पक्षे तूत्तरेद्युरेव
यागः, तत्रैव विहितकालसम्भवात् । अतएवोक्तमापस्तम्बेना-
पि ‘खर्विकां तृतीयां वाजसनेयिनस्समामनन्ति’ इति । ख-
र्विकामल्पिकामिति यावत् । अल्पत्वं च दिनार्धत्वाभावात् ।
उक्तं च भाष्यार्थसङ्ग्रहकारेण—
मध्यन्दिनात्स्यादहनीह यस्मिन् प्राक्पर्वणस्सन्धिरियं तृतीया ।
सा खर्विका वाजसनेयिमत्या तस्यामुपोप्याथ परेद्युरिष्टिः॥
इति । अमावास्यायां तु सुतरामत्रोत्तरेद्युरेव यागः, उदया-
त्प्रागेव तस्यास्तत्र प्रारम्भात् । नन्वेवं तर्हि पूर्वाह्नसन्धौ तद-
हरेव यागविधानं विरुध्येत । मैवम्, तस्यैतद्व्यतिरिक्तविष-

[Footer] SMRITI CHA.—Vol. V. 6

42 स्मृतिचन्द्रिकायां
यान्तरसम्भवेनाविरोधात् । ननु तर्हि 'पूर्वाह्णे वाऽथ मध्याह्ने'
इति लौगाक्षिवचनबलादेव विहितकालाभावेऽपि तत्रैव या-
गोऽस्तु । मैवम्,
पञ्चदश्याः परः पादः पक्षादेः प्रथमात्रयः ।
कालः पार्वणयागे स्यादन्यथा तु न विद्यते ॥
इति वचनार्थशोधितकालव्यतिरेकेण कालान्तराभावस्मर-
णात् । किञ्च—एवंसति 'पर्वणो यश्चतुर्थांशः' इत्यादिका-
लविधायकशास्त्राणां विषयासम्भवेन वैयर्थ्यमेव स्यात् । अतो
यत्कैश्चिदुक्तम्—'अपराह्नसन्धावुत्तरेद्युः प्रतिपच्चतुर्थांशेऽपि या-
गो न दोषाय' इति, तदपास्तम् । एवञ्च यदुक्तं कात्या-
यनेन—
यजनीयेऽह्नि सोमश्चेत् वारुण्यां दिशि दृश्यते ।
तत्र व्याहृतिभिर्हुत्वा दण्डं दद्याद्द्विजातये ॥
इति, यदापि स्मृत्यन्तरं—
त्रिमुहूर्ता द्वितीया चेत्प्रतिपद्यापराह्निकी ।
अन्वाधानं चतुर्दश्यां परतस्सोमदर्शनात् ॥
इति, तत् पूर्वाह्णपर्वसन्धिविषयमित्यवगन्तव्यम् । यदपि वच-
नान्तरं—
षोडशेऽहन्यभीष्टेष्टिर्मध्या पञ्चदशेऽहनि ।
चतुर्दशे जघन्येष्टिः पापा सप्तदशेऽहनि ॥

श्राद्धकाण्डे पर्वनिर्णयः ४३

इति, तेन सप्तदशेऽहनीष्टिं न कुर्यान्नान्वादधीतेति तत्रान्वा-
धानमेव निषिध्यते न यागः । तथात्वे तिथिवृद्धौ विशिष्टै-
रनुष्ठानमेव स्यात् । अतो यजनीयदिनादारभ्य सप्तदशेऽह-
न्यौपवसथकर्म न कार्यमित्यवगन्तव्यम् । अत एव बोधायनः—
यत्रौपवसथं कर्म यजनीयात्त्रयोदशम् ।
भवेत्सप्तदशं वाऽपि तत्प्रयत्नेन वर्जयेत् ॥
इति । ननु दिनद्वयस्य क्षयवृद्धयोस्सम्भवात्त्रयोदशेऽहनि स-
प्तदशेऽहनि वा कदाचिदौपवसथ्यं कर्म न प्राप्तमिति कथं नि-
षेधः ? उच्यते—यद्यप्राप्तिः तर्हि 'नान्तरिक्षे न दिवि' इति-
वन्नित्यानुवाद इति सर्वमनवद्यम् । पौर्णमास्यां त्वापस्तम्बो-
क्तो विशेषः—'पौर्णमास्यामन्वाधानपरिस्तरणोपवासास्सद्यो
वा सद्यस्कालायां सर्वं क्रियते' इति । अस्यार्थः—सद्यस्का-
लायां पौर्णमास्यामग्न्यन्वाधानादीनि सद्यः समानेऽहनि क्रि-
यन्ते पूर्वेद्युर्वा तत्र सर्वं ब्राह्मणतर्पणान्तं क्रियते । नेडा-
न्तादिकमित्युक्तं भाष्यार्थसङ्ग्रहकारेण—
अन्वाहितिश्चास्तरणोपवासाः पूर्वेद्युरेते खलु पौर्णमास्याम् ।
आवर्तनात् प्राग्यदि पर्वसन्धिः सद्यस्तदा वा क्रि-
यते समस्तम् ॥
इति । आवर्तनात्प्राक् सङ्गवादूर्ध्वमिति शेषः ।
सन्धिश्चेत्सङ्गवादूर्ध्वं प्राक्पर्यावर्तनाद्रवेः ।
सा पौर्णमासी विज्ञेया सद्यस्कालविधौ तिथिः ॥

44 स्मृतिचन्द्रिकायां

इति कात्यायनस्मरणात् । केचित्तु—'पौर्णमास्याम्' इत्यादि
'सद्यो वा' इत्येतदन्तमेकं सूत्रं, अपरं तु 'सद्यस्कालायां सर्वं
क्रियते' इति वदन्ति । तत्र सर्वस्यां पौर्णमास्यामग्न्यन्वाधानादि
सद्यः पूर्वेद्युर्वा क्रियत इति पूर्वसूत्रस्यार्थः । द्वितीयस्य तु सद्य-
स्काला विकृतिः तस्यां सर्वं ब्राह्मणतर्पणान्तं क्रियते नेडान्तादि
कमिति । नैतद्युक्तं, अपराह्न सन्धौ सद्यस्कालपक्षे 'सन्धिम-
भितो यजेत' इति श्रुतिविरोधात् एवं प्रकृतावुक्तम् ।
विकृतौ यद्यपि 'दर्शपूर्णमासाविष्टीनां प्रकृतिः' इत्यनेन दर्शपूर्ण-
मासिकाविध्यन्तातिदेशादत्रापि स एव पर्वचतुर्थांशादिल-
क्षणः काल इति प्रतिभाति । तथाऽपि 'यदीष्ट्या यदि
पशुना यदि सोमेन यजेतामावास्यायां पौर्णमास्यां वा य-
जेत' इत्यापस्तम्बेन विकृतौ पुनःकालविधानात्पञ्चदश्या-
मेव यागसमाप्तिः, अतो यत्र सम्पूर्णाव पञ्चदशी प्रतिपच्च
तत्र पञ्चदश्यामेव विकृतिं समाप्यानन्तरं प्रकृतेरग्न्यन्वाधा-
नादि । खण्डतिथौ यदा पूर्वाह्णे पर्वसन्धिः तदा पूर्वेद्युरुपदि-
ष्टकाला सम्भवात्सम्भवेऽपि कर्मोपक्रमदशायाम सम्भवेन साङ्ग-
प्रधानांव्यापित्वात् 'साङ्गप्रधानं देशे काले कर्तरीति निर्दि-
श्यते' इत्यापस्तम्बेन साङ्गस्यैव विहितकालसम्बन्धविधानात् ।
उक्तं परेद्युरपि । प्रकृतेः पूर्वोक्तत्वात् 'अपूर्वमन्ते स्यात्' इत्याप-
स्तम्बेनैव विकृतेः पूर्वं प्रकृतिविधानात् अनन्तरमेवातिदेशिक
प्रतिपदाद्यभागत्रयेऽङ्गप्रधानपर्याप्तेर्विकृत्यनुष्ठानमवगन्तव्यम् । यदा

[Page Header]
श्राद्धकाण्डे तिथिद्वैधनिर्णयः ४५

त्वपराह्ने रात्रौ वा पर्वसन्धिः तदा तदहरेव यागः, तत्रै-
वोपदिष्टकालसम्भवात् । एतत्सर्वमभिसन्धायोक्तम्—
आवर्तनात्प्राग्यदि पर्वसन्धिः
कृत्वा तु तस्मिन् प्रकृतिं विकृत्याः ।
तदैव यागः परतो यदि स्यात्
तस्मिन्विकृत्याः प्रकृतेश्च एव ॥
इति । एवं पशावपि द्रष्टव्यम् । अत एव तत्राप्युक्तम्—
अवागह्नो भवति नियतः पर्वसन्धिः पुरस्तात्
कृत्वा तस्मिन्नहनि तु पशून् सद्य एव द्वयहं वा ।
आरभ्याथ प्रकृतिरथ चेत्पर्वसन्धिः परस्तात्
कृत्वा तस्मिन्प्रकृतिमथ तु स्यात्पशुस्सद्य एव ॥
इति । पूर्वाह्नसन्धावुत्तरेद्युर्विहितकालासम्भवात्सद्य एवेत्युक्तम् ।
उपदेशस्तत्रापि द्वयहकालतामाह । तन्न यष्टव्यमित्यादिवचनावि-
रुद्धमित्युपेक्षणीयमेव ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां पर्वनिर्णयः.

अथ प्रसङ्गात्तिथिद्वैधनिर्णयः.
तत्र स्कन्दपुराणं—
प्रतिपत्प्रभृतयस्सर्वा उदयादोदयाद्रवेः ।
सम्पूर्णा इति विख्याता हरिवासरवर्जिताः ॥

46 स्मृतिचन्द्रिकाया

इति । अत्र सम्पूर्णासु निस्सन्दिग्धमेव कर्मानुष्ठानम् । यत्र

पुनः क्षयवृद्धिभ्यां तिथिद्वैविध्यं तत्र निगमोक्तं-

युग्माग्नियुगभूतानां षण्मुन्योर्वसुरन्ध्रयोः ।

रुद्रेण द्वादशी युक्ता चतुर्दश्या च पूर्णिमा ॥

प्रतिपदाऽप्यमावास्या तिथ्योर्युग्मं महाफलम् ।

एतद्व्यस्तं महादोषं हन्ति पुण्यं पुराकृतम् ॥

इति । तत्र युग्मादिरन्ध्रान्त्यैः शब्दैः क्रमेण द्वितीयादिनव-

म्यन्तानां ग्रहणं, तिथ्योर्युग्ममित्यभिधानात् । रुद्र एकादशी ।

द्वितीयादिप्रतिपदन्तासु क्रमेण द्वयोर्द्वयोस्तिथ्योः परस्परमेव

युग्मं महाफलं, न पुनर्व्यस्ततिथ्यन्तरयुग्ममित्यर्थः । अनेनो-

क्तयुग्मतिथिसप्तके पूर्वा तिथिः उत्तरविद्धा ग्राह्या । उत्तरा

तु पूर्वविद्धेत्युक्तं भवति । तृतीयादिवद्दशमीत्रयोदश्यावपि

पूर्वविद्धे । तथाच पैठीनसिः-

पञ्चमी सप्तमी चैव दशमी च त्रयोदशी ।

प्रतिपन्नवमी चैव कर्तव्या संमुखा तिथिः ॥

इति । संमुखा पूर्वविद्धेत्यर्थः । 'संमुखा नाम सायाह्न्या-

पिनी दृश्यते यदा' इति स्कन्दपुराणे दर्शनात् । यत्तु

निगमवाक्ये तृतीयापौर्णमास्योः पूर्वविद्धत्वमुक्तं, तत् व्रत

विशेषाभिप्रायम् । अत एव ब्रह्मकैवर्ते-

रम्भाख्यां वर्जयित्वा तु तृतीयां द्विजसत्तम ।

अन्येषु सर्वकार्येषु गणयुक्ता प्रशस्यते ॥

श्राद्धकाण्डे तिथिद्वैधनिर्णयः 47
भूतविद्धा न कर्तव्या अमा पूर्णा कदाचन ।
वर्जयित्वा मुनिश्रेष्ठ सावित्रीव्रतमुत्तमम् ॥
इति । रम्भाख्यां तृतीयां रम्भातृतीयाख्यं व्रतमित्यर्थः ।
गणयुक्ता चतुर्थीयुक्ता अमा अमावस्या एवञ्च यदुक्तं ना-
रदीयपुराणे-
दर्शं च पूर्णमासं च पितुस्सांवत्सरं दिनम् ।
पूर्वविद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥
इति, तदपि सावित्रीव्रतविषयमित्यनुसन्धेयम् । उपवासे तु प-
रान्वितैव ग्राह्या । तथाच वृहस्पतिः-
एकादश्यष्टमी षष्ठी पौर्णमासी चतुर्दशी ।
अमावस्या तृतीया च ता उपोष्याः परान्विताः ॥
इति । वृद्धवसिष्ठोऽपि-
द्वितीया पञ्चमी वेधात् दशमी च त्रयोदशी ।
चतुर्दशी चोपवासे हन्युः पूर्वोत्तरे तिथी ॥
उपवासे सप्तमी तु वेधाद्धन्त्युत्तरं दिनम् ।
इति । द्वितीयाद्यास्तिथयो वेधात् उपवासे स्वपूर्वोत्तरे तिथी
हन्युः, सप्तमी तु स्वोत्तरामेवेत्यर्थः । अनेन प्रतिपत्तृतीया च
द्वितीयाविद्धे न ग्राह्ये इत्युक्तं भवति । एवं पञ्चम्यादिष्वपि
द्रष्टव्यम् । एवञ्च यन्निगमवाक्ये चतुर्थ्या उत्तरविद्धत्वमुक्तं,
तदुपवासव्यतिरिक्तविषयमित्यवगन्तव्यम्, अस्मिन्वाक्ये पूर्व-
विद्धाया उपादेयत्वस्मरणात् । यदपि ब्रह्मकैवर्ते-

48 स्मृतिचन्द्रिकायां
प्रतिपत्संमुखा कार्या द्वितीया द्विजसत्तम ।
इति प्रतिपद्विद्धाया उपादेयत्वमुक्तं, तदप्युपवासव्यतिरिक्त-
विषयम् । उपवासे परविद्धाया एवोपादेयत्वस्मरणात् । त-
थाच श्रीविष्णुपुराणे—
एकादश्यष्टमी षष्ठी द्वितीया च चतुर्दशी ।
अमावास्या तृतीया च उपोष्यास्स्युः परान्विताः ॥
इति । अत्र चतुर्दश्यां परविद्धत्वं शुक्लपक्षाभिप्रायम् । अत
एव निगमः—
एकादश्यष्टमी षष्ठी शुक्लपक्षे चतुर्दशी ।
पुण्याः परेण संयुक्ताः पराः पूर्वेण संयुताः ॥
इति । परा अनन्तरा इत्यर्थः ।
नागविद्धा तु या षष्ठी रुद्रविद्धो दिवाकरः ।
कामविद्धो भवेद्विष्णुर्न ग्राह्यास्तेषु वासराः ॥
नवम्येकादशी चैव दिशा विद्धा यदा भवेत् ।
तदा वर्ज्या विशेषेण गङ्गाम्भः श्वदृतौ यथा ॥
इति पुराणस्मरणात् । नागः पञ्चमी रुद्रोऽष्टमी दिवाकरस्स-
प्प्तमी कामस्त्रयोदशी । विष्णुः द्वादशी । दिक् दशमी ।
एवमष्टम्यपि द्रष्टव्या । अत एव स्मृत्यन्तरं—
कृष्णपक्षेऽष्टमी चैव कृष्णपक्षे चतुर्दशी ।
पूर्वविद्धा तु कर्त्तव्या परविद्धा न कस्यचित् ॥
शुक्लपक्षेऽष्टमी चैव शुक्लपक्षे चतुर्दशी ।

श्राद्धकाण्डे तिथिद्वैधनिर्णयः 49
पूर्वविद्धा न कर्तव्या कर्तव्या परसंयुता ॥
उपवासादिकार्येषु ह्येष धर्मस्सनातनः ।
इति । त्रयोदश्याः परविद्धत्वं कृष्णपक्षाभिप्रायम् । अत एव
निगमः—
षष्ठ्यष्टमी तथा दर्शः कृष्णपक्षे त्रयोदशी ।
एताः परयुताः पूज्याः पराः पूर्वयुतास्तथा ॥
परा अनन्तरा इत्यर्थः । एवञ्च यदुक्तं मार्कण्डेयेन—
शुक्लपक्षे तिथिर्ग्राह्या यस्यामभ्युदितो रविः ।
कृष्णपक्षे तिथिर्ग्राह्या यस्यामस्तमितो रविः ॥
इति, तत् शुक्लकृष्णपक्षव्यवस्थया व्यवस्थितचतुर्दश्यादिविषय-
मित्यवगन्तव्यम् । यदपि देवेनोक्तं—
यां तिथिं समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः ।
सा तिथिस्सकला ज्ञेया स्नानदानजपादिषु ॥
इति, तत् यासां तिथीनामुत्तरविद्धानामुपादेयत्वमुक्तं तद्विष-
यम् । यदपि तेनैवोक्तं—
यां तिथिं समनुप्राप्य अस्तं याति दिवाकरः ।
सा तिथिस्सकला ज्ञेया दानाध्ययनकर्मसु ॥
इति, तदपि यास्तिथयः पूर्वविद्धास्सत्यो ग्राह्याः तद्विषयम्।
सकला संपूर्णेत्यर्थः । एतच्च उदयव्यापिन्यास्तिथेरल्पत्वेन
तिथ्यन्तरानुष्ठानेऽपि तस्यामेव तिथावनुष्ठितं भवतीति वक्तुम्।
अनेनैवाभिप्रायेण भविष्यत्पुराणेऽपि—
SMRITI CHA.—Vol. V 7

50 स्मृतिचन्द्रिकायां

व्रतोपवासनियमे घटिकैका यदा भवेत् ।
सा तिथिसकला ज्ञेया पित्रर्थे चापराह्णिकी ॥
इति । अतोऽन्यत्र कर्मानुष्ठाने तिथिवृद्धिह्रासाभ्यामुपयोग
इति निर्णयः । उक्तं च विष्णुधर्मोत्तरे—
सा तिथिस्तदहोरात्रं यस्यामस्तमितो रविः ।
तदा कर्माणि कुर्वीत ह्रासवृद्धी न कारणम् ॥
इति । यदा तु नोत्तरेद्युः उदयव्यापिनी किंतु पूर्वेद्युः नि-
षिद्धतिथिविद्धैव, तदा स्मृत्यन्तरोक्तं—
एकादशी तृतीया च षष्ठी चैव त्रयोदशी ।
पूर्वविद्धा तु कर्तव्या यदि न स्यात्परेऽहनि ॥
इति । एवञ्च यदुक्तं—
वर्धमानस्य पक्षस्य उदयात्पूज्यते तिथिः ।
यदा पक्षः क्षयं याति तदा स्यादापराह्णिकी ॥
इति, तत्र पक्षक्षये प्रायेण परेद्युरुदयव्यापिन्या असंभावात्पू-
र्वविद्धैव परिग्राह्येति पूर्ववचनेन समानार्थम् । अत्र विशेष-
माह ऋश्यशृङ्गः—
अविद्धानि निषिद्धैश्च न लभ्यन्ते दिनानि तु ।
मुहूर्तैः पञ्चभिर्विद्धा ग्राह्यैवैकादशी तिथिः ॥
तदर्धविद्धान्यन्यानि दिनान्युपवसेन्नरः ।
इति । निषिद्धैर्दिनैरविद्धानि दिनानि यदि न लभ्यन्ते तदो-

श्राद्धकाण्डे तिथिद्वैधनिर्णयः 51
क्तलक्षणानि ग्राह्याणीत्यर्थः । यदा चैवंविधाऽपि तिथिः न ल-
भ्यते तदाऽपि तेनैवोक्तं—
अविद्धानामलाभे तु पयोदधिघृतेन वा ।
सकृद्देवालपमश्नीयादुपवासस्त्वसौ भवेत् ॥
इति । सा तिथिसकला ज्ञेयेत्यस्य क्वचिदपवादमाह नारदीय
पुराणे वसिष्ठः—
पारणे मरणे नॄणां तिथिस्तात्कालिकी स्मृता ।
पित्र्येऽस्तमयवेळायां स्पृष्टा पूर्णा निगद्यते ॥
इति । पारणे मरणे वा तात्कालिक्येव तिथिः न पुनस्सा
तिथिः सकला ज्ञेयेत्येतद्भवतीत्यर्थः । एवं मन्वादावापि द्रष्ट-
व्यम् । अत एव स्कन्दपुराणं—
मन्वादौ च युगादौ च ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।
व्यतीपाते च वैधृत्यां तत्काल्यापिनी तिथिः ।
नक्तव्रते च संप्राप्ते तत्कालव्यापिनी तिथिः ॥
इति । तस्य नक्तव्रतस्य यः कालः प्रदोषारख्यः तद्व्यापिनी
तिथिः ग्राह्येत्यर्थः । तथाच वसिष्ठः—
प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या तिथिर्नक्तव्रते सदा ।
एकादशीं विना सर्वाः शुक्ले कृष्णे समास्स्मृताः ॥
इति । प्रदोषपरिमाणं तु स्कन्दपुराणे उक्तं—
उदयात्प्राक्तनी संध्या घटिकात्रयमुच्यते ।
सायंसंध्या त्रिघटिका अस्तादुपरि भास्वतः ॥

52 स्मृतिचन्द्रिकायां
त्रिमुहूर्तं प्रदोषस्स्याद्रवावस्तमिते ततः ॥
इति । यदत्र संध्याद्वये मौनादि कार्यं, तदेतावाति काले
कार्यमित्यभिप्रायः । यदा तु दिनद्वयेऽपि प्रदोषव्यापिनी ति-
थिर्न भवति, तदा तु स्कन्दपुराणोक्तं-
प्रदोषव्यापिनी न स्याद्दिवा नक्तं विधीयते ।
आत्मनो द्विगुणां छायामतिक्रामति भास्करे ॥
तन्नक्तं नक्तमित्याहुः न नक्तं निशि भोजनम् ।
एवं ज्ञात्वा ततो विद्वान् सायाह्ने तु भुजिक्रियाम् ॥
कुर्यान्नक्तव्रती नक्तफलं प्राप्नोति निश्चितम् ॥
इति । नक्षत्रोपवासे तु विष्णुनाक्तं-
उपोषितव्यं नक्षत्रं यस्मिन्नस्तमियाद्रविः ।
यत्र वा युज्यते राम निशीथश्शशिना सह ॥
इति । यत्र वा निशीथोऽर्धरात्रः शशिना नक्षत्रेणास्तमयादुप-
र्यारब्धेन संयुज्यते तद्वा नक्षत्रमुपोषितव्यमित्यर्थः । तथाच
सुमन्तुः-
यत्रार्धरात्रादर्वाक्तु नक्षत्रं प्राप्यते तिथौ ।
तन्नक्षत्रव्रतं कुर्यादतीते पारणं भवेत् ॥
इति । प्राप्यते प्रारभ्यत इत्यर्थः । अतीते तस्मिन्नक्षत्र इति
शेषः । एवं तिथिप्रयुक्तोपवासेऽपि द्रष्टव्यम् ।
तिथिनक्षत्रनियमे तिथिभान्ते च पारणम् ।
अतोऽन्यथा पारणात्तु व्रतभङ्गमवाप्नुयात् ॥

श्राद्धकाण्डे एकादशीमहिमा ५३

इति स्मरणात् । एतन्नक्षत्रयुक्तोपवासविषयम् । नक्षत्रयुक्तायां

तिथौ श्रीविष्णुपुराणे उक्तं-

याः काश्चित्तिथयः प्रोक्ताः पुण्या नक्षत्रयोगतः ।

तास्वेव तद्व्रतं कुर्याच्छ्रवणद्वादशीं विना ॥

इति । कथं तर्हि श्रवणद्वादश्यामित्यपेक्षिते मत्स्यपुराणं-

द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य नक्षत्रं श्रवणं यदि ।

उपोष्यैकादशीं तत्र द्वादश्यां पूजयेद्धरिम् ॥ इति ॥

इति स्मृतिचन्द्रिकायां तिथिद्वैधनिर्णयः.

अथ तिथिप्रसङ्गादेकादश्यपि निर्णयते.

तत्रादौ एकादशीमहिमा । तत्र नारदीयपुराणे वसिष्ठः-

एकादशीसमुत्थेन वह्निना पातकेन्धनम् ।

भस्मतां याति राजेन्द्र अपि जन्मशतोद्भवम् ॥

नेदृशं पावनं किञ्चिन्नराणां भूप विद्यते ।

यादृशं पद्मनाभस्य दिनं पातकहानिदम् ॥

तावत्पापानि देहेऽस्मिन् तिष्ठन्ति मनुजाधिप ।

यावन्नोपवसेज्जन्तुः पद्मनाभदिनं शुभम् ॥

अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ।

एकादश्युपवासस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥

एकादशेन्द्रियैः पापं यत्कृतं भवति प्रभो ।

54 स्मृतिचन्द्रिकायां

एकादश्युपवासेन तत्सर्वं विलयं नयेत् ॥

एकादशीसमं किञ्चित्पापत्राणं न विद्यते ।

स्वर्गमोक्षप्रदा ह्येषा राज्यपुत्रप्रसाधिनी ॥

सुकलत्रप्रदा ह्येषा शरीरारोग्यदायिनी ।

न गङ्गा न गया भूप न काशी न च पुष्करम् ॥

न चापि कौरवक्षेत्रं न रेवा न च देविका ।

यमुना चन्द्रभागा च तुल्या न च हरेर्दिनात् ॥

अनायासेन राजेन्द्र प्राप्यते वैष्णवं पदम् ।

चिन्तामणिसमा ह्येषा अथवाऽपि निधेस्समा ॥

सा कल्पपादपमुख्या देवगोरुपमाऽथवा ।

नारदोऽपि-

एकामेकादशीं वाऽपि समुपोष्य जनार्दनम् ।

कामेनापि समभ्यर्च्य संसारान्मुक्तिमाप्नुयात् ॥

प्रसङ्गादथवा दम्भाल्लोभाद्वा त्रिदशाधिप ।

एकादश्यामनश्नन् यः सर्वदुःखाद्विमुच्यते ॥ इति ॥

इति स्मृतिचन्द्रिकायामेकादशीमहिमा.

अथैकादशीनिर्णयः.

तत्र देवलः-

न शङ्खेन पिबेत्तोयं नाश्नीयात्कूर्मसूकरौ ।

एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि ॥

श्राद्धकाण्डे एकादशीनिर्णयः 55
कात्यायनोपि-
यानिकानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च ।
अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति सम्प्राप्ते हरिवासरे ॥
रटन्तीह पुराणानि भूयो भूयो वरानने ।
न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं संप्राप्ते हरिवासरे ॥
इति । न भोक्तव्यं उपोषितव्यमित्यर्थः । अत एव नारदः-
नित्यं भक्तिसमायुक्तैर्नरैर्विष्णुपरायणैः ।
पक्षे पक्षे तु कर्तव्यमेकादश्यामुपोषणम् ॥
इति । अत्रोपोषणं नित्यं कर्तव्यमित्यन्वयः । अनेनैकाद-
शीव्रतस्य नित्यत्वमुक्तं भवति । अत एवाकरणे दोषः पु-
राणे दर्शितः-
प्रतिग्रासं स भुङ्क्तेऽन्नं किल्बिषं श्वानविट्समम् ।
एकादश्यां सुरश्रेष्ठ यो भुङ्क्ते द्विजन्मवान् ॥
एकादश्यां तु यो भुङ्क्ते शक्तिमान्निरुपद्रवः ।
सुरापानसमं पापं भवेत्तस्य न संशयः ॥
मद्यपानात्सुरश्रेष्ठ पातैव नरकं व्रजेत् ।
एकादश्यन्नकामस्तु पितृभिस्सह मज्जाति ॥
इति । अतः पक्षद्वयेऽप्येकादश्यामुपवसेदिति भावः । एतच्च
पक्षद्वयोपवासविधानं वनस्थादिविषयम् । अत एव गोभिलः-
एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि ।
वनस्थयतिधर्मोऽयं शुक्लामेव सदा गृही ॥

६७(67) or६८(68) or६५(65)? Let's look at the shape:६and then५(looks like५in old Devanagari, or७or८? No, it's ६५(65). Let's write६५` as the page number.

• Header middle: स्मृ (Smri) with a line above it, and १ or । on the right. Let's write ६५ on the left, स्मृ in the middle, and । on the right.

3. Line-by-Line Transcription:
   • ६५ स्मृ । (Header)
   • इति । एवं ब्रह्मचर्यादेरपि द्रष्टव्यम् । अत एव स्मृत्य-
   • न्तरं—
   • एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि ।
   • ब्रह्मचारी च नारी च शुक्लामेव सदा गृही ॥
   • इति । गृही पुत्रवानिति शेषः, तस्य कृष्णैकादश्यामुपवा-
   • सनिषेधस्मरणात्—

तन्निमित्तोपवासस्य निषेधोऽयमुदाहृतः ।
नानुषङ्गकृतो ग्राह्यो यतो नित्यमुपोषणम् ॥
इति । तन्निमित्तस्य आदित्यवारादिनिमित्तस्य प्रतिषेधः, न
पुनरेकादश्यामादित्यवाराद्यन्वयनिबन्ध्नोपवासनिषेधः, यत ए-
कादश्यां नित्यमुपोषणमित्यर्थः । केचित्—अस्यैकादशीप्रकर-
णपाठात्तच्छब्दस्य प्रकरणसन्निहितैकादशीपरत्वादनुषङ्गकृत इ-
त्यस्य कृच्छ्रमासोपवासपरत्वादृहिणः पुत्रवतः सङ्क्रान्त्यादि-
युक्तायामेकादश्यामुपवासनिषेधपरमेतदिति वर्णयन्ति । तन्म-
न्दं—वाक्यसन्निधेः प्रकरणसन्निधितश्शीघ्रभावित्वात् । अन्यथा
एकादश्यां राहुदर्शनासम्भवेन तत्र कथं तच्छब्दोपपत्तिः ।
अथ राहुदर्शनमात्रपरत्वं तर्हि सकृदुच्चरितस्यार्थद्वयपरत्वमिति
वैरूप्यं स्यात्, अतः पूर्वोक्तैव व्याख्या ज्यायसी । अत एव
नारदः—
भानुवारसमोपेता तथा सङ्क्रान्तिसंयुता ।
एकादशी सदोपोष्या पुत्रपौत्रप्रवर्धिनी ॥
पुराणेऽपि—
एकादश्यां यदा वत्स आदित्यस्य दिनं भवेत् ।
तत्रोपोष्या प्रयत्नेन पुत्रपौत्रविवर्धिनी ॥
अन्ये—गृहिणः पुत्रवतः शुक्लैकादश्यामुपवासः कृष्णैकादश्यां
नियमरहितमभोजनमात्रमिति वदन्ति, तत् स्वबुद्धिमात्रपरि-
कल्पितमित्युपेक्षणीयम् । यत्तु नारदीयपुराणे रुक्माङ्गदस्य पुत्र-
SMRITI CHA.—VOL. V. 8

58 स्मृतिचन्द्रिकायां

पौत्रवतो हरिवासरमात्रोपवासनिषेधाय ब्रह्माणं प्रति यम-

वचनं-

मनुष्याः पितृभिस्सार्धं तथैव च पितामहैः ।

तेषामपीह पितरः पितृणां पितरस्तथा ॥

अथ मातामहा यान्ति तेषां ये जनकास्तथा ।

तेषामपि जनयितारो जनितृणां तु पूर्वजाः ॥

प्रयान्ति वैष्णवं लोकमुपोष्य हरिवासरम् ।

एष दण्डः पटो ह्येष तव पद्ध्यां नियोजितः ।

लोकपालत्वमतुलमार्जितं येन भूभुजा ।

तमेकं वदतां श्रेष्ठ सम्प्राप्ते हरिवासरे ॥

यदि चालयसे धैर्यात्ततोऽहं तव किङ्करः ॥

इति, तत्रापि हरिवासरग्रहणं रुक्माङ्गदस्य विहितैकादशीप-

रमित्यवगन्तव्यम् । अतो गृहिणः पुत्रवतः शुक्लैकादश्यामुप-

वासः इतरेषां तु उभयोरिति सिद्धम् । एवञ्च यदुक्तं वि-

ष्णुधर्मोत्तरे-

ब्रह्महा स भवेत् स्तेनः सुरापो गुरुतल्पगः ।

विवेचयति यो मोहादेकादश्योस्सितासिते ॥

इति, यदपि पुराणे-

मातृहा पितृहा चैव भ्रातृहा गुरुहा तथा ।

एकादश्यां तु भुञ्जानः पक्षयोरुभयोरपि ॥

इति, तत् पुत्रवद्गृहिंव्यतिरिक्तविषयमित्यनुसन्धेयम् । एवमुक्त-