स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

दर्भपाणिस्सर्वमुपरितनं कर्म कुर्यादित्यर्थः । एवम्भूतहस्तप्रक्षाळ-
नपूर्वकाचमनक्रमविधिं हेतुवन्निगदार्थवादसहितमाह शातातपः-
विश्वेदेवनिविष्टानां चरमं हस्तधावनम् ।
विसर्जनं च निर्दिष्टं तेषु रक्षा यतास्थिरा ॥ इति ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां अन्नावकिरणादिविधिः.
अथ पिण्डदानविधिः.
तत्र मनुः-
पिण्डनिर्वपणं केचित् पुरस्तादेव कुर्वते ।
इति । ब्राह्मणभोजनात्पुरस्तात् तेषामर्चनानन्तरं अग्नौकरणा-
नन्तरं वा पिण्डनिर्वपणं केचित्कुर्वत इत्यर्थः । एवमेव स्मृ-
त्यन्तरेषु भोजनात्पुरस्तात्पिण्डनिर्वपणस्य कालद्वयदर्शनात् ।
केचिदितिवचनादपरे ब्राह्मणभोजनात्परस्तादाचमनात्प्रागूर्ध्वं वा
(ब्राह्मणविसर्जनादूर्ध्वं वा) पिण्डनिर्वपणं कुर्वत इत्यवग-
म्यते । स्मृत्यन्तरेषु ब्राह्मणभोजनादूर्ध्वमेव कालद्वयदर्शनात् ।
अत्र यथास्वशाखं व्यवस्था । तथाच स्मृत्यन्तरम्--
मुनिभिर्भिन्नकालेषु पिण्डदानं तु यत्स्मृतम् ।
तत्स्वशाखामतं यत्र तत्र कुर्याद्विचक्षणः ॥
तत् भिन्नकालेषु स्मृतं पिण्डदानं यस्मिन् काले कृतं स्व-
शाखायामनुमतं अनुगृहीतं भवति तस्मिन् काले कुर्यादित्यर्थः ।
SMRITI CHA.—Vol. V. 46

362 स्मृतिचन्द्रिकायां
ब्राह्मणभोजनात्पुरस्तात्परस्ताद्वेति पक्षद्वये व्यवस्थामाह लो-
काक्षिः--
अप्रशस्तेषु यागेषु पूर्वं पिण्डावनेजनम् ।
भोजनस्य प्रशस्तं तु पश्चादेवोपकल्पयेत् ॥
अप्रशस्तेषु यागेषु सपिण्डीकरणाख्यश्राद्धात् पूर्वं विहितश्रा-
द्धेषु । अवनेजनं अवाचीनपाणिना निर्वपणम् । भोजनस्य
निमन्त्रितब्राह्मणभोजनस्य । प्रशस्तं सपिण्डीकरणादिश्राद्धेषु
क्रियमाणं भोजनात्पश्चादेव यथाकालमुपकल्पयेत् । एवञ्च
पार्वणश्राद्धे भोजनात्पश्चादेव स्वशाखानुमते काले पिण्डं
दद्यात् । तत्राश्वलायनशाखिनां ब्राह्मणभोजनादूर्ध्वं तेष्वाचा-
न्तेषु पिण्डदानकालः । तथाऽऽश्वलायनः-- 'भुक्तवत्स्वाचा-
न्तेषु पिण्डं निदध्यादनाचान्तेष्वेके' इति । तत्र अनाचान्तेष्वेके
इति पक्षश्च सौकर्यात्स्वगृह्यानुक्तकालविशेषैरप्ययमेव पक्षो
ग्राह्यः । याज्ञवल्क्यस्तु पिण्डदानप्रकारमाह--
सर्वमन्नमुपादाय सतिलं दक्षिणामुखः ।
उच्छिष्टसन्निधौ पिण्डान् दद्यात्तु पितृयज्ञवत् ॥
श्राद्धार्थपाकसिद्धं सर्वप्रकारमन्नं स्तोकंस्तोकमुद्धृत्य क्वचित्पात्रे
समवदाय तदन्नमयान् पिण्डान् स्वशाखाविहितपिण्डपितृयज्ञ-
विधानेन स्मृतिकारोपदिष्टेन सतिलत्वदक्षिणामुखत्वादिविशे-
षसहितेनोच्छिष्टसंनिधौ दद्यादित्यर्थः । ननूच्छिष्टसन्निधिरशु-
चिर्देशो भवतीति तत्र कथं पिण्डदानं विधीयत इत्याशङ्कयाहात्रिः-

श्र . . ... 363
पितॄणामासनस्थानादग्रतस्त्रिष्वरत्निषु ॥
उच्छिष्टसन्निधानं तन्नोच्छिष्टासनसन्निधौ ॥
उच्छिष्टसम्पर्करहितासन्नदेशोपलक्षणार्थं त्रिष्वरत्निष्वित्युक्तम् ।
तेन नात्र त्र्यरत्निनियमः । अत एव जातूकर्ण्यः—
व्याममात्रं समुत्सृज्य पिण्डांस्तत्र प्रदापयेत् ।
इति । पारस्करोपि—
पात्राणां बाहुमात्रेण पिण्डदानं विधीयते । इति ॥
पात्राणा मुच्छिष्टाशनवदन्नानां आधारस्थानात् । बाहुमात्रेण
बाहुमात्रमुत्सृजेदित्यर्थः । व्यासोपि—
अरत्निमात्रमुत्सृज्य पिण्डांस्तत्र प्रदापयेत् ।
यत्रोपस्पृशतां वाऽपि प्राप्नुवन्ति न बिन्दवः ॥
इति । कार्ष्णाजिनिरपि पिण्डपितृयज्ञविधानेन क्रियमाणे पिण्ड-
दाने विशेषमाह—
अन्नं पात्रे समुद्धृत्य सर्वस्य प्रकृतस्य तु ।
शेषान्नप्रश्नपूर्वं तु दद्यात्पिण्डान् क्रमेण तु ।
इति। शेषमन्नं पिण्डार्थमुद्धृताच्छेषं सर्वं प्रकृतमन्नम्। तस्य एवं-
विधशेषान्नस्य प्रश्नः तत्पूर्वकं पिण्डान् दद्यात् । शेषमप्यस्ति
किं क्रियतामित्येवंविधं प्रश्नं कृत्वा तदनुगुणं विप्राणामुत्तरं
च श्रुत्वा पश्चात्पिण्डदानविधिं कुर्यादिति यावत्। किंपुनस्तदनु-
गुणमुत्तरं विप्रैर्वक्तव्यमित्यपेक्षिते तत्सूचनार्थमुशनसोक्तं—
‘तैरनुज्ञातः शेषमिष्टेभ्यो दद्यात्स्वयं वा भुञ्जीत’ इति । इष्टेभ्यो

३६४ स्मृतिचन्द्रिकायां

दद्यात् इष्टान् भोजयेत् स्वयं वा भुञ्जीतेत्यर्थः । वाशब्दोत्र
चशब्दार्थे द्रष्टव्यः, ‘भुञ्जीत पितृसेवितम्। इति याज्ञवल्क्येन
नित्यवद्भोजनविधानात् । यत एव पितृसेवितावशिष्टभोजनं
नित्यं अत एवैकादश्यामुपवाससिद्धये पितृसेवितशेषभोजनस्थाने
प्रत्याम्नायः स्मर्यते—
उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकं भवेत् ।
उपवासं तदा कुर्यादाघ्राय पितृसेवितम् ॥
इति। यत्पुनरौशनसवचनगतवाशब्दस्य प्रसिद्धार्थत्वमभिसन्धा-
याभिहितं देवस्वामिना ‘भुञ्जीत पितृसेवितमित्येतन्न नैयमि-
कम्’ इति । एवञ्च स्वयं वा भुञ्जीतेत्यौशनसवचस्थवाशब्देन
पितृसेवितशेषभोजनस्य पाक्षिकत्वावगतेर्भुञ्जीत पितृसेवितमि-
त्येतद्याज्ञवल्कीयं विधानं न नैयमिकं न नित्यं इति तदीयग्रन्थ-
स्यार्थः। तदेतच्चिन्त्यम्—याज्ञवल्कीयं च वचनं नित्यं, प्रत्याम्नाय-
वचनस्य दर्शितत्वात् ।
श्राद्धं कृत्वा तु यो विप्रो न भुङ्क्ते तु कदाचन ।
देवा हविर्न गृह्णन्ति कव्यानि पितरस्तथा ॥
इति देवलेन पितृसेवितशेषभोजनाकरणे दोषस्मरणाच्च । एव-
ञ्चेष्टैस्सह भुज्यतामित्यभ्यनुज्ञारूपमुत्तरं विप्रैर्देयमित्युशनसा सूचि-
तमिति मन्तव्यम् । देवलोपि पितृयज्ञविधानेन पिण्डदाने विशे-
षमाह—
ततस्सर्वाशनं पात्रे गृहीत्वा विधिवत्स्वयम् ।

श्राद्धकाण्डे पिण्डदानविधिः. 365
तेषामुच्छेषणस्थाने तेन पात्रेण निक्षिपेत् ॥
तेषां भुक्तवतां ब्राह्मणानां उच्छेषणस्थाने उच्छिष्टसन्निधा-
वित्यर्थः । पात्रेण निक्षेपो नैयमिको न भवति । यदाह
मरीचिः—
पात्राणां खङ्गपात्रेण पिण्डदानं विधीयते ।
राजतौदुम्बराभ्यां वा हस्तेनैवाथवा पुनः ॥
हस्तेनेति पक्षः श्रेयानित्यर्थ एवकारः कृतः, न पुनरवधार-
णार्थः । तथात्वे पूर्वापरविरोधो देवलवचनविरोधश्च स्यात् ।
पिण्डनिर्वपणस्थाने प्रथमं यत्कर्तव्यं तद्ब्रह्माण्डपुराणे दर्शितं—
सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां कुर्यादुल्लेखनं द्विजः ।
प्रघर्षणं ततः कुर्याच्छ्राद्धकर्मण्यतन्द्रितः ॥
खण्डनं पेषणं चैव तथैवोल्लेखनक्रिया ।
सकृद्देवपितॄणां स्याद्देवानां तु त्रिरुच्यते ॥
खण्डनं बर्हिरादेश्छेदनम् । पेषणं भूमिघर्षणादिकम् । उल्लेखन-
क्रिया पिण्डनिर्वपणलेखाकरणम् । केनोल्लेखनं कार्यमित्य-
पेक्षायामुक्तं तत्रैव—
वज्रेण वा कुशैर्वाऽपि उल्लिखेत्तु महीं द्विजः ।
इति । वज्रेण स्फ्येनेत्यर्थः । ‘वज्रो वै स्फ्यः’ इति श्रुतेः ।
पारस्करेण तु स्फ्यशब्देनैवोक्तं—
कराभ्यामुल्लिखेत् स्फ्येन कुशैर्वाऽपि महीं द्विजः ।

[366] स्मृतिचन्द्रिकायां

इति । कराभ्यां गृहीतेन स्फ्येन गृहीतैः कुशैर्वा महीं लि-
खेदित्यर्थः । अत्र मन्त्रमाह कात्यायनः— 'उल्लिख्यापहताः'
इति । 'अपहता असुरा रक्षांसि पिशाचा वेदिषदः' इति
मन्त्रेणोल्लिखेदित्यन्वयः । अनेन मन्त्रेण स्फ्येनोल्लेखनं पितृ-
यज्ञवदित्यनेन प्राप्तम् । उल्लेखनानन्तरं उल्लिखितदेशमवोक्षेत्
'स्फ्येन तेषामुल्लिखेदपहता असुरा रक्षांसि पिशाचा वे-
दिषद इति तामवोक्ष्य' इत्याश्वलायनेन पिण्डपितृयज्ञधर्मक-
थनेऽभिधानात् । रेखां दक्षिणाप्राचीमुल्लिखेत्, 'सर्वकर्मणि
तां दिशम्' इति परिभाषायां तेनैवोक्तत्वात् । अवोक्षि-
तदेशे कुशानास्तृणुयात्, 'क्षिपेत् कुशांस्तत्र च दक्षिणाग्रान्'
इति पुराणेऽभिधानात् । इदमपि पिण्डपितृयज्ञवदित्यनेनैव
प्राप्तं, सकृदाच्छिन्नैरवस्तीर्योति पिण्डपितृयज्ञे विहितत्वात् ।
एवञ्च दक्षिणाग्रत्वमात्रमेव पौराणिको विशेषः । कुशालाभे
विष्णुधर्मोत्तरेऽभिहितं—
पिण्डनिर्वपणं कार्यं कुशालाभे विचक्षणैः ।
काशेषु राजदूर्वासु पवित्रे परमे स्मृते ॥
राजदूर्वासु अतिदीर्घदूर्वासु । कुशास्तरणे विशेषो वायुपुराणे
दर्शितः ।
सकृदेवास्तरेद्दर्भान् पिण्डार्थं दक्षिणामुखः ।
प्राग्दक्षिणाग्रान्नियतः ॥

श्राद्धकाण्डे [पिण्डदानविधिः. 367

इति। एवञ्च दक्षिणाग्रतया सह दक्षिणाप्रागग्रताया विक-
ल्पो वेदितव्यः। दर्भास्तरणानन्तरं सुमन्तुः—
असाववनेनिक्ष्वेति पुरुषं पुरुषं प्रति।
त्रिस्त्रिरेकेन हस्तेन विदधीतावनेजनम् ॥
असावित्यत्र पित्रादीनां गोत्रसहितनामग्रहणं सम्बोधनरूपेण
कृत्वा अवनेनिक्ष्वेति वक्तव्यं,
पिण्डोदकप्रदानं तु नित्यनैमित्तकेष्वपि।
आलभ्य नाम गोत्रेण कर्तव्यं सर्वदैव हि ॥
इति व्यासस्मरणात्। आलभ्य पित्रादीन् सम्बोध्येत्यर्थः।
एकेन हस्तेनेत्यञ्जलिनिवृत्त्यर्थमुक्तम्। तथाच सुमन्तुः—
श्राद्धे सेचनकाले तु पाणिनैकेन दीयते।
तर्पणे तूभयं कुर्यादेष एव विधिस्सदा ॥
इति। एकेन पाणिना सव्येतरेण।
अपसव्येन हस्तेन निर्वपेदुदकं भुवि।
इति मनुस्मरणात्। अपसव्यहस्ते प्रदेशविशेषो मदालस-
योक्तः—
पितृतीर्थेन तोयं च दद्यात्तेभ्यस्समाहितः।
इति। तेभ्यः पितृभ्यः। चशब्दात्सतिलं तोयं प्रसेतव्यम्।
तथाचौशनसोक्तं— 'तिलामिश्रितोदकेनासिच्य दर्भास्तीर्णायां
भूमौ पिण्डान् दद्यात्' इति। कात्यायनस्त्ववनेजनमुदपात्रेण
कर्तव्यमित्याह— 'उदपात्रेणावनेजयत्यसाववनेनिक्ष्वेति यजमा-

[Page 368]
स्मृतिचन्द्रिकायां

नस्य पितृप्रभृतींस्त्रीन्' इति। आश्वलायनस्त्ववनेजने मन्त्रान्तर-
माह—'प्राचीनावीती रेखां त्रिरुदकेनोपनयेच्छुन्धन्तां पितरः
शुन्धन्तां पितामहाः शुन्धन्तां प्रपितामहाः' इति। कात्यायनस्त्व-
वनेजनानन्तरं बर्हिरास्तरणं कार्यमित्याह—'उपमूलं च
सकृदाच्छिन्नं रेखायां कृत्वा यथाऽवनिक्तं पिण्डान् ददाति' इति।
अवनेजनबर्हिरास्तरणयोः पौर्वापर्यविकल्पे यथास्वशाखं व्यव-
स्था। एवमेवावनेनिङ्क्ष्व शुन्धन्तां पितर इत्यादिमन्त्राणामपि
यथास्वशाखं व्यवस्था। एवमेवावनेजनकरणभूतहस्तोदपात्रयो-
रपि। यथाऽवनिक्तं पिण्डदाने मन्त्रानाह कात्यायनः 'असावेतत्ते
इति, ये च त्वमन्विति चैके' इति । असावित्यत्र पित्रादीनां
सम्बोधनरूपेण गोत्रसहितनामग्रहणं कृत्वा एतत्ते इति वक्त-
व्यम् ।
पिण्डोदकप्रदानं तु नित्यनैमित्तिकेष्वपि ।
आलभ्य नाम गोत्रेण कर्तव्यं सर्वदैव हि ॥
इति व्यासस्मरणात् । एवं च अमुकगोत्रामुकशर्मन्नेतत्ते इति
पिण्डदानमन्त्र ऊह्यः । 'ये च त्वामनु इति चैके' इति
पक्षे मन्त्रत्रयेऽप्येतत्ते इत्यस्मादनन्तरं 'ये च त्वामनु' इति मन्त्र-
शेषो द्रष्टव्यः । आश्वलायनस्त्वन्यथा पिण्डदानमन्त्रानाह—'ए-
तत्तेऽसौ, ये च त्वामनु' इति। अत्रापि असावित्यत्र संबोधनरू-
पेण पित्रादीनां गोत्रसहितनामग्रहणं कर्तव्यम् । नन्वेतत्ते
इत्यत्रैतदिति कथं नपुंसकलिङ्गनिर्देशः, पिण्डस्यैतच्छब्दा-

श्राद्धकाण्डे पिण्डदानाविधिः. 369

भिधेयत्वात्तस्य च पुल्लिङ्गत्वात् । अत एव गोभिलेन—' असा-
वेष ते पिण्डो ये च त्वामनु ' इत्युक्तम् । अत्र केचित् एतत्ते
पिण्डरूपमन्नामित्यध्याहारः कार्य इत्याहुः, तदयुक्तम् । अग-
त्याऽध्याहार आश्रयणीयः । अस्ति चात्र गतिः 'कुद्बस्य
पिण्डं पतति' इति वृद्धप्रयोगदर्शनात् । नपुंसकलिङ्गोपि
भूरिप्रयोगसिद्धः पिण्डशब्दोस्ति । तेन पिण्डदानमन्त्रेऽपि ए-
तत्पिण्डं तवेत्यध्याहारं विनैवार्थोऽवगन्तव्यः । अवनेजनादिकं
च सर्वं पितृयज्ञवदित्यनेनैव प्राप्तम् । सतिलत्वमात्रं तु विशेषः ।
पिण्डेऽपि सतिलत्वरूपो विशेषो मदालसयोक्तः—
सतिलेन ततोऽन्नेन पिण्डांस्त्रीनेव पुत्रकः ।
पितॄनुद्दिश्य दर्भेषु दद्यादुच्छिष्टसंनिधौ ॥
पितॄन् यजमानस्य जनकादीनित्यर्थः । तथाच कार्ष्णाजिनिः—
तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नामगोत्रतः ।
अपसव्येन दर्भेषु पिण्डा देयास्त्रयस्तु वै ॥
तेषां पितृपितामहप्रपितामहानाम् । अपसव्येन दक्षिणहस्तेन ।
लोकान्तरस्थानामित्यत्र मृतानामिति ज्ञापयितुमाह स एव—
नाना तु जातय इह तिर्यग्योनिषु जातिषु ।
पिण्डभाजो भवन्त्येते तासुतासु च योनिषु ॥
इह इहलोक इत्यर्थः । अनेन पिण्डदानरूपश्राद्धेऽपि यजमा-
नस्य पूर्वपुरुषा एव देवताः न वस्वादय इति गम्यते ।
एवञ्च यदुक्तं स्मृत्यन्तरे—

SMRITI CHA.—Vol. V. 47

370 स्मृतिचन्द्रिकायां.
प्रथमो वरुणो देवः प्रजापतिस्तथाऽपरः ।
तृतीयोऽग्निस्स्मृतः पिण्ड एष पिण्डविधिस्स्मृतः ॥
इति, तत् न वरुणादीनां देवतात्वप्रतिपादनपरं, किंतु यथा
वसुरुद्रादित्यस्वरूपाः पितरः श्राद्धदेवता इति याज्ञवल्क्येना
न्नत्यागादौ वस्वादिरूपेण पित्रादयो ध्यातव्याः इत्येवंपरत-
योक्तं, तथा पिण्डदाने वरुणादिरूपेण पित्रादयो ध्यातव्याः
इत्येवंपरतयोक्तमिति मन्तव्यम् । तेन यथाऽन्नत्यागे वस्वादि-
रूपान् सपत्नीकान् पित्रादीन् चतुर्थ्यन्तेन पित्रादिपदेन
गोत्रनामसहितेनोद्दिश्यान्नत्यागः क्रियते तथैतत्ते इति मन्त्रा-
च्चारणानन्तरं वरुणादिरूपान् सपत्नीकान् पित्रादीनुद्दिश्य
पिण्डत्यागः कर्तव्यः । अथवा आवाहनादौ अन्नत्यागपर्यन्ते
पिण्डनिर्वापणादौ च सर्वत्रात्मानमनिरुद्धत्वेन प्रद्युम्नसंकर्षणवा-
सुदेवरूपेण पितृपितामहप्रपितामहांश्च यथाक्रमेण ध्यात्वा आ-
वाहनादिकं कुर्यात् । तथाच भविष्यत्पुराणे—
अनिरुद्धस्स्वयं देवः प्रद्युम्नस्तु पिता स्मृतः ।
सङ्कर्षणस्तज्जनको वासुदेवस्तु तत्पिता ॥
स्वयं श्राद्धकर्ता अनिरुद्धो देवः । श्राद्धकर्तुः पिता प्रद्युम्न
स्मृतः । तज्जनकः श्राद्धकर्तृपितृजनकः सङ्कर्षणस्स्मृतः ।
तत्पिता श्राद्धकर्तृपितृजनकपिता वासुदेवस्स्मृत इत्यर्थः । पिण्ड-
दाता पिण्डदानसमये सव्यं जान्वाच्य पिण्डदानं कुर्यादिति
वायुपुराणेऽभिहितं—

श्राद्धकाण्डे पिण्डदानविधिः 371
मधुसर्पिस्तिलयुतान् त्रीन् पिण्डान्निर्वपेद्बुधः ।
जानु कृत्वा तथा सव्यं भूमौ पितृपरायणः ॥
सव्यं जानु भूमौ कृत्वा सव्यं जान्वाच्येत्यर्थः । एतत् पितृ-
यज्ञवदित्यनेनैव सिद्धम् । त्रीन् पिण्डानिति वदन् मात्रादीनां
पृथक्पिण्डनिर्वपणाभावं दर्शयति । तेन सपत्नीकस्य पित्रा-
देरेकैकः पिण्डो निर्वपणीयः । पिण्डप्रमाणमाह व्यासः—
द्विहायनस्य वत्सस्य विशशस्ये यथासुखम् ।
तथा कुर्यात्प्रमाणं तु पिण्डानां व्यासभाषितम् ॥
द्विहायनो द्विवर्षो वत्सः । प्रमाणान्तराण्याहाङ्गिराः —
कपित्थबिल्वमात्रान् वा पिण्डान् दद्याद्विधानतः ।
कुक्कुटाण्डप्रमाणान्वा यदि वाऽऽमलकैस्समान् ॥
बदरेण समान्वाऽपि दद्याच्छ्रद्धासमन्वितः ।
इति । आमलके तु विशेषमाह मरीचिः—
आर्द्रामलकमात्रांस्तु पिण्डान् कुर्वीत पार्वणे ।
अमावास्याख्ये पार्वणे । पिण्डपितृयज्ञानन्तरं—
पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य विप्रश्चन्द्रक्षयेऽग्निमान् ।
पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम् ॥
इति वचनेन यद्विहितं तदिदममावास्यारूपपर्वसम्बन्धलक्षणप्रवृ-
त्तिनिमित्तेन योगेन रूढ्या वा पार्वणशब्देनोच्यते । तथाच
शातातपः—

372 स्मृतिचन्द्रिकायां
दर्शश्राद्धं च यत्प्रोक्तं पार्वणं तत्प्रकीर्तितम् ।
इति । तत्र ब्राह्मणनिमन्त्रणादिसर्वधर्माणाम्नानात् श्राद्धा-
न्तराणां सर्वेषां प्रकृतिभूतं तदित्यवगन्तव्यं, तद्विकृतिभूत-
मितरदेकोद्दिष्टादिश्राद्धम् । एवञ्च पार्वणग्रहणमन्तरेण आर्द्राम-
लकप्रमाणस्य प्रकरणादेव पार्वणार्थत्वे लब्धे पार्वणग्रहणं
विस्पष्टार्थम् । एतेषु प्रमाणेषु शक्त्यनुसारेण व्यवस्था कल्प्या ।
प्रमाणान्तरमपि ब्रह्माण्डपुराणे वचोभङ्ग्या दर्शितं—
त्रीन् पिण्डानानुपूर्व्येण साङ्गुष्ठमुष्टिबन्धनात् ।
इति । साङ्गुष्ठमुष्टिग्राह्यप्रमाणात् किञ्चिदभ्यधिकानीत्यर्थः ।
आनुपूर्व्येण दक्षिणापवर्गत्त्वदक्षिणाप्रागपवर्गत्वादिविरुद्धानुपूर्व्ये-
ण । पितृयज्ञवदित्यतिदेशेन पिण्डानां दक्षिणापवर्गत्त्वस्य दक्षि-
णाप्रागपवर्गत्त्वस्य वा प्राप्तत्वात् । पिण्डनिर्वपणानन्तरं मनुः—
न्युप्य पिण्डान् पितृभ्यस्तु प्रयतो विधिपूर्वकम् ।
तेषु दर्भेषु तं हस्तं निमृज्याल्लेपभागिनाम् ॥
प्रपितामहपितृपितामहप्रपितामहाः लेपभागिनः । ‘लेपभाजश्च-
तुर्थाद्याः’ इति मत्स्येनाभिधानात् । लेपनिमार्जनमन्त्रमाह
विष्णुः—‘अत्र पितरो मादयध्वं इति दर्भमूलेषु करावघ-
र्षणम्’ इति । करावघर्षणं हस्तलेपनिमार्जनम् । करावघर्ष-
णानन्तरं कात्यायनः—‘अत्र पितर इत्युक्त्वा उदङ्ङास्ते
आतमनादात्मानमावृत्यामीमदन्त इति जपति’ इति । दक्षिणमा-
त्मानमावृत्य आतमनात् प्राणायामेन वायुपीडावधि उदङ्मुख

आसीत । ततः यथाशक्यमनुच्छसन्नेवाभिपर्यावृत्य 'अमी मदन्त'
इति जपित्वा प्राणान्मोचयेत् इति। कर्मप्रदीपे विशेष उक्तः—
वामेनावर्तनं केचिदुदगन्तं प्रचक्षते ।
आवृत्य प्राणानायम्य पितॄन् ध्यायन् यथार्हतः ॥
जपंस्तेनैव चावृत्य ततः प्राणान् प्रमोचयेत् ।
वामेनावर्तनं सव्येनावर्तनम् । उदगन्तं यावदावर्तनेनोदङ्मुखो
भवति तावदावर्तनं कार्यं नाधिकावर्तनमिति गौतमादिव्यति-
रिक्ता मुनयः प्रचक्षते ।
सर्वं गौतमशाण्डित्यौशाण्डिल्यायन एव च ॥
इति तत्रैवाभिधानात् । जपन् अमी मदन्तेति तेनैवावृत्य वामेनैव
दक्षिणामुखान्तमावृत्य प्राणान्मोचयेदुच्छ्वसेदित्यर्थः । विष्णुस्तु
न्युप्तांश्चपिण्डानुमन्त्रणादिवासोदशादानान्तमाश्वलायनोक्तपितृयज्ञा-
नुसारेणाह—'दत्त्वा च पिण्डान्निवृत्ताननुमन्त्रयीतात्र पितरो
मादयध्वं यथाभागमावृषायध्वम्' इति । ततस्सव्यावृदुदङ्मुखः
परावृत्य यथाशक्ति प्राणानां निरोधान्तं कृत्वा पर्यावृत्यामी
मदन्तेत्यनुमन्त्र्य शेषावघ्राणं कृत्वा शुन्धन्तां पितर इति
पूर्ववदुदकं निनीय पिण्डोपरि ततोसावभ्यङ्क्ष्वेत्यभ्यञ्जनं दत्त्वा-
दङ्क्ष्वेत्यञ्जनमथ वस्त्रमभावे दशामूर्णां वा 'एतद्वः पितरो वासो
मानोतोऽन्यात्पितरो युङ्ग्ध्वम्' इति । पिण्डानुप्त्वा शेषावघ्राणं
पात्रस्थशेषाभिघ्राणं पूर्ववदुदकनिनयनं तिलमिश्रोदकावनेजनं
ततोऽवनेजनानन्तरं असावभ्यङ्क्ष्व इति मन्त्रेणाभ्यञ्जनं

पिण्डोपरि प्रतिपिण्डं दद्यात् असावित्यत्र संबोधनरूपेण
पित्रादीनां नामग्रहणं, असावङ्क्ष्वेति मन्त्रेण पिण्डोपरि प्रतिपिण्ड-
मञ्जनं दद्यादेतद्व इति मन्त्रेण प्रतिपिण्डं यथालाभं दशादिकं
दद्यात् । यत्तु शङ्खेनोक्तं—
क्षुमासूत्रं प्रदातव्यं कार्पासमथवा नवम् ।
दशां विवर्जयेत्प्राज्ञो यद्यप्यहतवस्त्रजाम्॥
इति । क्षुमा अतसी । अत्र यद्यपि नित्यवद्दशाप्रतिषेधः
प्रतिभाति, तथाऽपि पूर्वोक्तस्मृतौ दशाया विधानात् षोडशिग्रह-
णाग्रहणवद्विकल्पोऽनुसन्धेयः । वस्त्राभावे पुराणेऽप्युक्तं—
सूत्राण्यूर्णा दशा वाऽपि पतिर्लोम प्रदापयेत् ॥
इति । पतिः यजमानः । लोमप्रदानपक्षः पूर्ववयसि न भवति
यदाह कात्यायनः—'एतद्वः पितरः, इति सूत्राणि प्रतिपिण्डं
वयस्युत्तरे यजमानस्य लोमानि वा' इति। उत्तरे वयसि पञ्चा-
शद्वर्षादूर्ध्वमित्यर्थः। वाशब्दादुत्तरे वयसि लोमपक्षः पक्षान्तरा-
ण्यपि । एतत्सर्वं 'पितृयज्ञवत्' इत्यनेन प्राप्तम् । अवनेजने
तु पितृयज्ञाद्विशेषमाह व्याघ्रः—
अद्भिः प्रक्षाळ्य तत्पात्रं प्रतिपिण्डं तु पूर्ववत् ।
कृत्वाऽवनेजनं कुर्यात्पिण्डपात्रमधोबिलम् ॥
इति। पूर्ववत् पिण्डप्रदानात्पूर्व विहितावनेजनवत् । एवञ्च द्विती-
यावनेजनमपि पिण्डपात्रप्रक्षाळनोदकेन कार्यं, न तु पितृयज्ञवदुद-
कान्तरेण । अत एव—

श्राद्धकाण्डे पिण्डदानविधिः. 375
पात्रानिर्णजनेनैव पुनः प्रत्यवनेजयेत् ।
इति पुराणे एवकारःकृतः । एतद्व इति मन्त्रेण दशादा-
नानन्तरं पितृयज्ञाद्विशेषमाह व्याघ्रः-
गन्धपुष्पाणि धूपं च दीपं चैव निवेदयेत् ।
एतद्वः पितरो वासोदशां दत्वा पृथक् पृथक् ॥
एतद्व इति मन्त्रेण प्रतिपिण्डं वाससो दशां दत्वा गन्धादिकमपि
प्रतिपिण्डं दद्यादित्यर्थः। यत्तु विष्णुरोक्तं- ‘पिण्डनिर्वपणं कृत्वाऽ-
र्घ्यपुष्पधूपानुलेपनान्नाद्यभक्ष्यभोज्यानि निवेदयेत् । उदपात्रं
मधुघृततिलैस्संयुक्तं चेति' इति तत् पिण्डनिर्वपणानन्तरमर्घ्यादि-
विशेषप्राप्त्यर्थम् । अन्यथा-
न्युप्य पिण्डान् पितृभ्यस्तु प्रयतो विधिपूर्वकम् ।
तेषु दर्भेषु तं हस्तं निमृज्याल्लेपभागिनाम् ॥
इति मनूपादिष्टयुक्ततरक्रमविरोधापत्तेः । तेनार्घ्यादिप्रदर्शनमा-
त्रार्थं विष्णुवचनं, नतु पिण्डनिर्वपणानन्तर्यप्रतिपादनार्थमपीति
न व्याघ्रोक्तानन्तर्यपारिपन्थीति मन्तव्यम् । यत्तु मत्स्यपु-
राणेऽभिहितं-
गन्धधूपादिकं दद्यात्कृत्वा प्रत्यवनेजनम् ।
इति, तत् प्रत्यवनेजनात्पूर्वं न गन्धादिदानमित्येवंपरम् ।
न तु प्रत्यवनेजनानन्तरमेव गन्धादिदानं कर्तव्यमित्येवंपरम् । ‘प्र-
कृतेः पूर्वोक्तत्वादपूर्वमन्ते स्यात्' इति न्यायेनावनेजनीनन्तरमभ्य-
ञ्जनादिदानं तदनन्तरं गन्धादिदानामिति न्यायमूलकक्रमाभि-

[376 स्मृतिचन्द्रिकायां]

धायकप्रागुक्तव्याघ्रवचनविरोधापत्तेः । अतः एतदपि न व्याघ्रो-
क्तानन्तर्यपरिपन्थि । यतएव प्रत्यवनेजनगन्धादिदानयोः
परस्परक्रमपरं न मत्स्यपुराणवचनम् । अत एव विष्णुना
प्रकृतिभूतपिण्डपितृयज्ञक्रम एवात्रोक्तः— 'शुन्धन्तां पितर इति
पूर्ववदुदकानिनयनं पिण्डोपरि ततोसावभ्यङ्क्ष्वेत्यभ्यञ्जनं दद्यात्'
इति । तस्माद्व्याघ्रवचनावगतक्रमेण दशां दत्वाऽनन्तरं गन्धा-
दिना पिण्डार्चनं कार्यमिति सिद्धम् । पिण्डार्चनं प्रकृत्य
पुराणे—
यत्किञ्चित्पच्यते गेहे भक्ष्यं भोज्यमगर्हितम् ।
आनिवेद्य न भोक्तव्यं पिण्डमूले कथञ्चन ॥
तेन सर्वस्मादादाय पिण्डार्चने उपहारो देय इत्यभिप्रायः।
पिण्डार्चनानन्तरं कर्तव्यमाह बृहस्पतिः—
धूपदीपैर्माल्यगन्धैः तदा वस्त्राञ्जनादिना ।
समभ्यर्च्योदपात्रं तु तेषामुपरि निक्षिपेत् ॥
धूपदीप इत्यादिपाठक्रमो नात्र विवक्षितः श्लोकसिद्धिपरत्वात् ।
ततश्चायमर्थः—अभ्यञ्जनाञ्जनवस्त्रगन्धमाल्यधूपदीपसार्ववर्णिका-
न्नोपहारैः पिण्डान् समभ्यर्च्य तेषां पिण्डानामुपरि पात्रपूर्णमुदकं
तेनैव पात्रेण निनयेदिति । उदपात्रनिनयनानन्तरं विष्णुः—“अथै-
नानुपतिष्ठते 'नमो वः पितरः' इत्यादिना 'मनोन्वाहुवामहे'
इत्यृगन्तेन । अथैतान् पिण्डांश्चालयेत् 'परेत नः पितरस्सौम्या ग
म्भीरेभिः पथिभिः पूर्वैभिः दत्वाऽथास्मभ्यं द्रविणेह भद्रं रयिं

श्राद्धकाण्डे पिण्डदानविधिः. 377
च नस्सर्ववीरान् नियच्छत" इति । नमो वः पितर इत्या-
दिना मन्त्रेण आश्वलायनपठितेनेति शेषः । आश्वलायनो-
क्तपितृयज्ञकल्पानुसारित्वाद्विष्णुस्मृतेः । मनोऽन्वाहुवामह इति
तृचः अन्ते यस्य नमो वः पितर इत्यादिमन्त्रस्य असौ मनोऽ-
न्वाहुवामह इति तृचान्तः । तेनात्र नमस्काराञ्जलिं बध्वा
उपस्थानं कर्तव्यं, मन्त्रलिङ्गानुगुण्यात् । अत एव नमस्कारा-
ञ्जलिमाश्रित्य नियममात्रमुक्तं ब्रह्माण्डपुराणे--
सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां वदेन्मन्त्रमिमं सदा ।
नमो वः पितर इष इति सम्यगतन्द्रितः ॥
'नमो वः पितरः' इति सम्यग्वदतः सव्योत्तराभ्यां पा-
णिभ्यां दक्षिणपाणिमुत्तानं कृत्वा तदुपरि सव्यपाणिना
अधोमुखेन नमस्काराञ्जलिं बध्वा 'नमो वः पितर इषे'
इतीदमाश्वलायनोक्तं मन्त्रं वदेदित्यर्थः । पिण्डचालनानन्तरं
'अग्ने तमद्य' इत्येतया ऋचा अग्नौकरणाग्निं प्रतिगच्छेत् ।
'यदन्तरिक्षम्' इत्येतयर्चा गार्हपत्यं प्रतिगच्छेत् ।
तथाच पिण्डपितृयज्ञकल्पे आश्वलायनेनोक्तं-- 'अग्निं प्रत्ये-
यादग्ने तमद्याश्वं न स्तोमैः' इति । गार्हपत्यं 'यदन्तरिक्षं पृथि-
वीमुत द्यां यन्मातरं पितरं वा जिहिꣳसि म अग्निर्मा तस्मा-
देनसो गार्हपत्यः प्र मुञ्चतु दुरिता यानि चकृम करोतु मा-
मनेनसम्' इति । एवमुक्तमुल्लेखनाद्यग्निसमीपगमनान्तं पिण्ड-
दानविधानं मातामहाद्यर्थपिण्डदानेऽप्यवगन्तव्यम्--
Smriti Cha.—Vol. V. 48

378 स्मृतिचन्द्रिकायां
मातामहानामप्येवं दद्यादाचमनं ततः ।
इति याज्ञवल्क्येनोक्तत्वात् । यथा पित्रादीनां विप्रनिमन्त्रणा-
दितद्विसर्जनान्तश्राद्धकल्पः एवं मातामहादीनामपि विप्रनि-
मन्त्रणादि कृत्स्नश्राद्धकल्पो ज्ञेय इत्यर्थः । मातामहादीना-
मप्येवं पित्रादीनामिव पिण्डदानं कुर्यादिति । तथाच मदा-
लसावाक्यं—
तद्वन्मातामहानां च दद्यात्पिण्डान् यथाविधि ।
इति । तद्वत् पितृवदित्यर्थः । यद्यप्यस्मिन् वाक्ये पितृ-
वर्गस्य पिण्डदानविधानमुक्त्वा तद्वदित्यनेन मातामहवर्गस्य
पिण्डदानाभिधानात् पितृवर्गार्थपिण्डदानविधिं समाप्य मा-
तामहवर्गार्थपिण्डदानं भिन्नतन्त्रतया कार्यमिति प्रतिभाति ।
तथाऽपि कृत्स्नश्राद्धानुष्ठानं समानतन्त्रतया वर्गद्वयस्येति ‘तन्त्रं
वा वैश्वदैविकम्’ इत्यत्रैवोक्तत्वात् पिण्डदानमपि समानतन्त्र-
तयैव वर्गद्वयस्य कार्यम् । अत एव पुराणे समानतन्त्रेणानु-
ष्ठानमुक्तं—
उपमूलात् समास्तीर्य दर्भानुच्छिष्टसन्निधौ ।
कृत्वाऽवनेजनं दद्यात्त्रीन् त्रीन् पिण्डान्यथाक्रमम् ॥
उपमूलात् मूलसमीपात् त्रीन् इति वीप्सया वर्गद्वयस्य समान-
तन्त्रेण पिण्डनिर्वपणमित्युक्तम् ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां पिण्डदानविधिः.

श्राद्धकाण्डे पिण्डदानप्रयोगः

अथोपदेशातिदेशसंकलनतया सम्पन्नः पिण्ड[विधिर्]
उच्यते—श्राद्धार्थपाकसिद्धात्सर्वविधादन्नात् षट्पिण्डपर्याप्त[ं कि-]
श्चिदभ्यधिकमन्नं पात्रान्तरे समुद्धृत्य शेषमप्यस्ति किं क्रियता-
मिति पृष्ट्वा इष्टैस्सहोपभुज्यतां इत्येवंविधमनुज्ञारूपमुत्तरं विप्र-
दत्तं श्रुत्वा अनन्तरं स्फ्येन दर्भैर्वा ‘अपहता असुरा र-
क्षाꣳसि पिशाचा वेदिषदः’ इति मन्त्रेण सव्योत्तराभ्यां
पाणिभ्यां पिण्डस्थाने दक्षिणाप्राचीमेकां रेखां कृत्वा ततो
दक्षिणतो द्वितीयां रेखां प्रथमरेखावत्कुर्यात् । ततो रेखा-
द्वयसमीपभूमावुद्धननं कृत्वा तूष्णीं द्विरभ्युक्ष्य सकृ-
दाच्छिन्नमुपमूललूनं बर्हिर्दक्षिणाप्रागग्रं दक्षिणाग्रं वा पृथक्पृथ-
ग्रेखाद्वये संस्तीर्य दक्षिणेन हस्तेन पितृतीर्थेन प्रथमरेखा-
गतबर्हिषि पिण्डस्थाने ‘शुन्धन्तां पितरः शुन्धन्तां पितामहाः
शुन्धन्तां प्रपितामहाः’ इति त्रिभिर्मन्त्रैस्तिलमिश्रमुदकं निनीय
द्वितीयरेखागतबर्हिषि पिण्डस्थानेषु ‘शुन्धन्तां मातामहाः शुन्ध-
न्तां मातुःपितामहाः शुन्धन्तां मातुःप्रपितामहाः’ इति मन्त्रै-
स्तिलमिश्रमुदकं निनयेत् । अथवा प्रथमरेखायां ‘पितर-
मुकगोत्रामुकशर्मन् अवनेनिङ्क्ष्व, पितामहामुकगोत्रामुकश-
र्मन्नवनेनिङ्क्ष्व, प्रपितामहामुकगोत्रामुकशर्मन्नवनेनिङ्क्ष्व’ इति
मन्त्रैर्निनयेत् । द्वितीयरेखायां ‘मातामहामुकगोत्रामुकशर्मन्नव-
नेनिङ्क्ष्व, मातुःपितामहामुकगोत्रामुकशर्मन्नवनेनिङ्क्ष्व, मातुः-
प्रपितामहामुकगोत्रामुकशर्मन्नवनेनिङ्क्ष्व’ इति मन्त्रैर्निनयेत् ।

380 स्मृतिचन्द्रिकायां
ततो दक्षिणामुखः सव्यं जान्वाच्य घृतमधुतिलमिश्रमन्नं पू-
र्वप्रकरणोक्तार्द्रामलकाद्यन्यतमप्रमाणकं पिण्डं कृत्वा 'एतत्ते
पितरमुकगोत्रामुकशर्मन् ये च त्वामनु' इत्युक्त्वा पित्रेऽमुकगो-
त्रायामुकशर्मणे वसुरूपाय सपत्नीकायेदमन्नं न ममेत्युक्त्वा प्र-
थमपिण्डस्थाने अवाचीनपाणिना प्रक्षिपेत् । एतत्ते पिताम-
हामुकगोत्रामुकशर्मन् ये च त्वमन्वित्युक्त्वा पितामहायामुकगो-
त्रायामुकशर्मणे प्रजापतिरूपाय सपत्नीकायेदमन्नं न ममेत्युक्त्वा
द्वितीयस्थाने द्वितीयपिण्डं प्रक्षिपेत् । एवमेतत्ते प्रपितामह
अमुकगोत्रामुकशर्मन् ये च त्वामन्वित्युक्त्वा प्रपितामहायामुक-
गोत्रायामुकशर्मणेऽग्निरूपाय सपत्नीकायेदमन्नमित्युक्त्वा तृतीय-
स्थाने तृतीयं पिण्डं प्रक्षिपेत् । एते च पिण्डाः दक्षिणा-
पवगी दक्षिणाप्रागपवर्गा वा बर्हिस्तरणानुसारेण कार्याः ।
ततो द्वितीयरेखायामेवमेव पिण्डस्थानेषु पिण्डान् प्रक्षिपेत् ।
एतत्ते मातामह अमुकगोत्रामुकशर्मन् ये च त्वामनु इत्युक्त्वा
मातामहायामुकगोत्रायामुकशर्मणे वरुणरूपाय सपत्नीकायेदं न
ममेति प्रथमपिण्डे विशेषः । मातुःपितामहमातुःप्रपितामहयोः
प्रजापत्यग्निरूपाभ्यामिदं न ममेति पिण्डान् प्रक्षिपेत् । एते च
पिण्डाः दक्षिणापवर्गाः दक्षिणाप्रागपवर्गा वा बर्हिस्तरणानुसारेण
कार्याः । एवं आश्वलायनमतानुसारेण पिण्डदानमन्त्रा द-
र्शिताः । कात्यायनादिमतानुसारेण पिण्डदानमन्त्राः पूर्वप्रक-
रण एव दर्शिताः । तन्मतानुसारिभिरिहाप्यनुसन्धेयाः । एवं