स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

[366] स्मृतिचन्द्रिकायां

इति । कराभ्यां गृहीतेन स्फ्येन गृहीतैः कुशैर्वा महीं लि-
खेदित्यर्थः । अत्र मन्त्रमाह कात्यायनः— 'उल्लिख्यापहताः'
इति । 'अपहता असुरा रक्षांसि पिशाचा वेदिषदः' इति
मन्त्रेणोल्लिखेदित्यन्वयः । अनेन मन्त्रेण स्फ्येनोल्लेखनं पितृ-
यज्ञवदित्यनेन प्राप्तम् । उल्लेखनानन्तरं उल्लिखितदेशमवोक्षेत्
'स्फ्येन तेषामुल्लिखेदपहता असुरा रक्षांसि पिशाचा वे-
दिषद इति तामवोक्ष्य' इत्याश्वलायनेन पिण्डपितृयज्ञधर्मक-
थनेऽभिधानात् । रेखां दक्षिणाप्राचीमुल्लिखेत्, 'सर्वकर्मणि
तां दिशम्' इति परिभाषायां तेनैवोक्तत्वात् । अवोक्षि-
तदेशे कुशानास्तृणुयात्, 'क्षिपेत् कुशांस्तत्र च दक्षिणाग्रान्'
इति पुराणेऽभिधानात् । इदमपि पिण्डपितृयज्ञवदित्यनेनैव
प्राप्तं, सकृदाच्छिन्नैरवस्तीर्योति पिण्डपितृयज्ञे विहितत्वात् ।
एवञ्च दक्षिणाग्रत्वमात्रमेव पौराणिको विशेषः । कुशालाभे
विष्णुधर्मोत्तरेऽभिहितं—
पिण्डनिर्वपणं कार्यं कुशालाभे विचक्षणैः ।
काशेषु राजदूर्वासु पवित्रे परमे स्मृते ॥
राजदूर्वासु अतिदीर्घदूर्वासु । कुशास्तरणे विशेषो वायुपुराणे
दर्शितः ।
सकृदेवास्तरेद्दर्भान् पिण्डार्थं दक्षिणामुखः ।
प्राग्दक्षिणाग्रान्नियतः ॥