स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

३६४ स्मृतिचन्द्रिकायां

दद्यात् इष्टान् भोजयेत् स्वयं वा भुञ्जीतेत्यर्थः । वाशब्दोत्र
चशब्दार्थे द्रष्टव्यः, ‘भुञ्जीत पितृसेवितम्। इति याज्ञवल्क्येन
नित्यवद्भोजनविधानात् । यत एव पितृसेवितावशिष्टभोजनं
नित्यं अत एवैकादश्यामुपवाससिद्धये पितृसेवितशेषभोजनस्थाने
प्रत्याम्नायः स्मर्यते—
उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकं भवेत् ।
उपवासं तदा कुर्यादाघ्राय पितृसेवितम् ॥
इति। यत्पुनरौशनसवचनगतवाशब्दस्य प्रसिद्धार्थत्वमभिसन्धा-
याभिहितं देवस्वामिना ‘भुञ्जीत पितृसेवितमित्येतन्न नैयमि-
कम्’ इति । एवञ्च स्वयं वा भुञ्जीतेत्यौशनसवचस्थवाशब्देन
पितृसेवितशेषभोजनस्य पाक्षिकत्वावगतेर्भुञ्जीत पितृसेवितमि-
त्येतद्याज्ञवल्कीयं विधानं न नैयमिकं न नित्यं इति तदीयग्रन्थ-
स्यार्थः। तदेतच्चिन्त्यम्—याज्ञवल्कीयं च वचनं नित्यं, प्रत्याम्नाय-
वचनस्य दर्शितत्वात् ।
श्राद्धं कृत्वा तु यो विप्रो न भुङ्क्ते तु कदाचन ।
देवा हविर्न गृह्णन्ति कव्यानि पितरस्तथा ॥
इति देवलेन पितृसेवितशेषभोजनाकरणे दोषस्मरणाच्च । एव-
ञ्चेष्टैस्सह भुज्यतामित्यभ्यनुज्ञारूपमुत्तरं विप्रैर्देयमित्युशनसा सूचि-
तमिति मन्तव्यम् । देवलोपि पितृयज्ञविधानेन पिण्डदाने विशे-
षमाह—
ततस्सर्वाशनं पात्रे गृहीत्वा विधिवत्स्वयम् ।