स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

श्राद्धकाण्ड : 219
'श्वेतकन्दो मुकुन्दकः' इति तत्रैवोक्तत्वात् । लशुनाख्यस्य
विशेषस्य भेदकधर्मो वैद्यकादौ द्रष्टव्यः । वांशं करीरं वं-
शाङ्कुरः । 'वंशाङ्कुरे करीरोऽस्त्री' इत्यमरः । सर्जकः पीतसा-
लकः । 'अथो पीतसालके । सर्जकासनबन्धूकपुष्पप्रियकजी-
वकाः' इत्यमरः । अवेदोक्तनिर्यासाः वेदे ग्राह्यत्वेनोक्तनिर्या-
सव्यतिरिक्तनिर्यासाः लोहितनिर्यासाः व्रश्चनप्रभवाश्चेति यावत् ।
‘ अथो खलु य एव लोहितो यो वाऽऽव्रश्चनान्निर्यैषति तस्य नाद्यं
काममन्यस्य’¹ इति श्रुतिः । लवणान्यौषराणि ऊषरप्रभवाणि
कृतलवणानीति यावत् । याश्च नार्यो रजस्वलाः । त्रिरात्रा-
दूर्ध्वमप्यनिवृत्तरजस्काः । ताश्च वर्ज्या इत्यर्थः । क्षीरविशेषा
अपि वर्ज्याः पुराणे दर्शिताः—
आविकं मार्गमौष्ट्रं च सर्वमैकशफं च यत् ।
माहिषं चामरं चैव पयो वर्ज्यानि जानता ॥
आविकं अवीनां पयः । मार्गं मृगीणां पयः । औष्ट्रं उष्ट्रीणां
पयः । एकशफा वडवादयः तासां पयः ऐकशफम् । चामरं
चमरीपयः । भरद्वाजोपि—
नक्तोद्धृतं तु यत्तोयं पल्वलाम्बु तथैव च ।
स्वल्पाम्बु कूष्माण्डफलं वज्रकन्दं च पिप्पली ॥
तण्डुलीयकशाकं च माहिषं च पयो दधि ।
शिम्बिकानि करीराणि कोविदारं गवेधुका ॥
कुलत्थशणजम्बीरकरम्भानि तथैव च ।
¹ तै सं. २-५-१

220

नीरसान्यपि सर्वाणि भक्ष्यभोज्यानि कानिचित् ॥
एतानि नैव देयानि सर्वस्मिन् श्राद्धकर्मणि ।
वज्रकन्दं कीदृशमिति चिन्त्यम् । शिम्बिकानि शिम्बीधान्यानि
चणकादीनि । करम्भः दधिमिश्रास्सक्तवः । 'करम्भो दधि-
सक्तवः' इत्यमरः । माहिषं तु घृतं देयं, पयो दधीति विशेषि-
तत्वात् । सर्वस्मिन् श्राद्धकर्मणीति वचनात् यद्यपि कूष्मा-
ण्डफलादीनि नित्यश्राद्धेऽपि न देयानीति प्रतिभाति, तथाऽपि
प्रतिदिनं श्राद्धीयान्नसंपादनस्यातिदुष्करत्वान्नित्यश्राद्धेतरसर्व-
श्राद्धकर्मणीति व्याख्येयम् । अत एव रामायणेऽभिहितम्—
इङ्गुदैर्बदरैर्बिल्वैः रामस्तर्पयते पितॄन् ।
यदन्नं पुरुषो भुङ्क्ते तदन्नास्तस्य देवताः ॥ इति ॥
चतुर्विंशतिमतेऽपि—
यावनाळानपि तथा वर्जयन्ति विपश्चितः ।
तैलमप्यापदि प्राज्ञाः सम्प्रयच्छन्ति याज्ञिकाः ॥
कन्दमूलफलालाभे एवमाहुर्मनीषिणः ।
तैलमित्यत्रापि वर्जयन्तीति संबध्यते । यावनाळतैलादिनिषि-
द्धमपि अनिषिद्धकन्दमूलफलालाभे याज्ञिकाः प्रयच्छन्तीत्येवं
मनीषिण आहुरित्यर्थः । कन्दमूलफललाभे तु यावनाळादिकं
न देयमिति व्यतिरेकाद्गम्यते । मृष्टान्नलाभे तु सुतरां न देय-
मिति दण्डापूपन्यायाद्गम्यते । स्मृत्यन्तरे तु वर्ज्यमुक्तम्—
अतिशुक्तोग्रलवणं विरसं भावदूषितम् ।

राजसं तामसं चैव हव्यकव्येषु वर्जयेत् ॥
अतिशुक्तं अत्यर्थं स्वाभाविकरसत्यागेन कालवशात्कुत्सित-
रसान्तरापन्नम् । उग्रलवणं लवणाधिक्येनासह्यम् । पुराणेऽपि-
आसनारूढमन्नाद्यं पादोपहतमेव च ।
अमेध्यादागतैस्स्पृष्टं शुक्तं पर्युषितं च यत् ॥
द्विस्स्विन्नं परिदग्धं च तथैवाग्रावलोहितम् ।
शर्कराकीटपाषाणैः केशैश्चाप्युपहतम् ॥
पिण्याकं मथितं चैव तथाऽतिलवणं च यत् ।
सिद्धाः कृताश्च ये भक्ष्याः प्रत्यक्षलवणीकृताः ॥
वाग्भावदुष्टाश्च तथा दुष्टैश्चोपहतास्तथा ।
वाससा चावधूतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्मणि ॥
इति । यदन्नमवश्रयणान्तया पचिक्रियया सिद्धं सन्मार्दवार्थं
पुनरुदकं निनीयावश्रयणान्तमेव पच्यते तत् द्विस्स्विन्नं, न तु
यत्सिद्धमेव पुनरौष्ण्यनिर्वाहार्थमग्नावधिश्रियते । 'अत्युष्णं
सर्वमन्नं स्यात्' इति वचनादौष्ण्यार्थं पुनरधिश्रयणाभ्यनु-
ज्ञानात् । यस्य तु प्रथमपाकेन भक्षणयोग्यतैव न भवति तत्र
पूर्वपाकस्यानिर्वृत्तत्वात् पुनरुदकं निनीय पाकेऽपि श्राद्धे नित्य-
भोजनादौ च नास्ति प्रतिषेधः । यत्र भक्ष्यविशेषसिद्ध्यर्थमुद-
कादिना पूर्वं पक्त्वा तैलादिना पाकः क्रियते तत्रापि न
द्विस्स्विन्नता, विशिष्टभक्ष्यसिद्धिफलकपाचिक्रियाया उदके तैले
च क्रियाया एकत्वात् । परिदग्धमतिदग्धम् । अग्रावलोहितं

222 स्मृति[चन्द्रि]काया[म्]
यदर्थमुत्पादितं तन्निर्वृत्तेः प्रागन्येन खादितम् । शर्करास्सूक्ष्म
पाषाणवत्कठिना मृद्विशेषाः । कीटोऽत्र क्रिमिरमेध्यसेवी ।
पाषाणाः सूक्ष्मतरसर्षपादिकल्पाः । पिण्याकस्तौलिकयन्त्रे
घनीभूततिलचूर्णं, ‘तिलकल्के च पिण्याकः’ इत्यमरसिंहे-
नाभिधानात् । मथितं जलमिश्रणेन विना विलोडितं दधि ।
‘तक्रं ह्युदश्विन्मथितं पादाम्ब्वर्धाम्बु निर्जलम्’ इति तेनै-
वाभिधानात् । सिद्धा भक्ष्याः स्वत एव भक्ष्यतया सिद्धा
आमलकादयः । कृता भक्ष्या माषपिष्टादिना कृतवटकादयः ।
प्रत्यक्षलवणीकृताः प्रत्यक्षेण लवणेन लवणीकृताः सिद्धभक्ष्या-
णां कृतभक्ष्याणां च प्रत्यक्षलवणीकृता इत्येतद्विशेषणम् ।
प्रत्यक्षग्रहणं दध्यादिना वस्त्वन्तरेण प्रच्छादितलवणेन लव-
णीकृता ग्राह्या इति गम्यते । यद्यपि नित्यभोजने पर्युषि-
तस्य प्रतिषिद्धत्वादत्रापि तद्वर्जनं सिद्धं, तथाऽपि तत्राभ्यनु-
ज्ञातस्य यवगोधूमादिपिष्टविकारस्यापि पर्युषितस्य श्राद्धे व-
र्जनीयत्वार्थं पर्युषितप्रतिषेध इति मन्तव्यम् । अत्यर्थप्रचुरद्र-
व्येषु कूष्माण्डादिषु दोषश्रवणाभावे निवृत्तिर्न भवतीति
दोषोऽपि स्मृत्यन्तरे दर्शितः—
कूष्माण्डं माहिषं क्षीरमाढक्यो राजसर्षपाः ।
चणका राजमाषाश्च घ्नन्ति श्राद्धं न संशयः ॥
पिण्डालूकं च तुण्डीरं करमर्दांश्च नालिकाम् ।
कूष्माण्डं बहुबीजानि श्राद्धे दत्वा व्रजन्त्यधः ॥

श्राद्धकाण्डे श्राद्धे वर्ज्यद्रव्याणि. 223
पिण्डालूकतुण्डीरे कीदृशे इति चिन्त्ये । करमर्दः कृष्णपाकफलः ।
‘कृष्णपाकफलाविग्नसुषेणाः करमर्दके’ इत्यमरः । बहुबीजानि
मातुलुङ्गादीनि । पुरुषार्थतया प्रतिषिद्धस्य सर्वस्य श्राद्धप्र-
तिषेधः न सिद्ध इति श्राद्धेऽपि प्रतिषेधार्थमुक्तं षट्त्रिंशन्मते—
क्षीरादि माहिषं वर्ज्यमभक्ष्यं यच्च कीर्तितम् ।
आदिग्रहणान्माहिषं दधि गृह्यते । ‘माहिषं च पयो दधि’
इति भरद्वाजस्मरणात् । माहिषं च मांसं गृह्यते—
माहिषाणि च मांसानि तथा श्राद्धे विवर्जयेत् ।
इति विष्णुपुराणेऽभिधानात् । पुरुषार्थतया प्रतिषेधकशास्त्रेषु
यदभक्ष्यं प्रकीर्तितं तच्च सर्वं श्राद्धे वर्ज्यं श्राद्धकर्मणि
न देयमित्यर्थः ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां श्राद्धकर्मणि वर्ज्यद्रव्याणि.
अथ प्रसङ्गान्नित्यभोजने वर्ज्यद्रव्यविषयाणि
कानिचिद्वचनानि लिख्यन्ते.
तत्र देवलः—
अभोज्यं प्राहुराहारं शुक्तं पर्युषितं तथा ।
अन्यत्र मधुसक्तुभ्यां भक्ष्येभ्यस्सर्षिपो गुडात् ॥
अत्र शुक्तपदस्यार्थो बृहस्पतिना दर्शितः—
अत्यम्लं शुक्तमाख्यातं निन्दितं ब्रह्मवादिभिः । इति ॥
अस्यायमर्थः—यदोदनसूपादिकं स्वतोऽनम्लमीषदम्लं वा ह्यस्त-

नमद्यतनं वा दीर्घकालस्थातिभ्यां वा निजरसं हित्वाऽप्यर्थम-
म्लीभवति तदेव लोके शुक्तमाख्यातं निसर्गतोऽत्यम्लं का-
ञ्जिकादिद्रव्यमिति । पर्युषितमग्निपक्वं सड्रात्र्यन्तरितं सदा अभो-
ज्यं श्राद्धभोजन इव नित्यभोजनादावप्यभोज्यमित्यर्थः । मध्वा-
दिकं पर्युषितमपि भोज्यमिति । भक्षा अपूपादयः । मधुनोपि
सुरसत्वाय गुडवदेव पाकः क्रियते न भोजनादिनादन्येद्युः
पक्वं मधु पर्युषितं भवति ।
नाद्याच्छास्त्रनिषिद्धं तु भक्ष्यभोज्यादिकं द्विजः ।
इति । अयमर्थः—‘नापणीयमन्नमश्नीयान्न द्विःपक्वं न पर्युषि-
तम्’ इति ॥
घृतं वा यदि वा तैलं विप्रो नाद्यान्नखच्युतम् ।
यमस्तदशुचिं प्राह तुल्यं गोमांसभक्षणम् ॥
हस्तदत्ताश्च ये स्नेहा लवणं व्यञ्जनानि च ।
दातारं नोपतिष्ठन्ति भोक्ता भुङ्क्ते किल्बिषम् ॥
एकेन पाणिना दत्तं शूद्रदत्तं न भक्षयेत् ।
घृतं तैलं च लवणं पानीयं पायसं तथा ॥
इत्येवमादिशास्त्रनिषिद्धमापणीयमन्नादिकं द्विजो नाद्यादिति ।
‘नापणीयमन्नमश्नीयात्’ इत्युक्तस्य निषिद्धस्य क्वचिदपवाद-
माह स एव—
अपूपास्सक्तवो धानास्तक्रं दधि घृतं मधु ।
एतत्पण्येषु भोक्तव्यं भाण्डलेपो न चेद्भवेत् ॥

225

इति। द्विःपक्वान्ननिषेधस्यापवादोपि- 'यद्यद्द्विःपक्वं तत्सर्वं नाश्नी-
यात्' द्विःपक्वं नाम तदुच्यते यत्प्रथमपाकत एव भक्षणयोग्यतया
पक्वं सदपि मार्दवादिगुणान्तरं सम्पादयितुं पुनः पच्यते।
एवञ्च यत्तिक्ते शाकादौ प्रथमपाकमात्रेण भक्षणयोग्यता न
भवति किंतु सह्यतिक्तरसयुक्तो भवति तत्र प्रथमपाकस्यास-
मग्रत्वात्पुनः पाके कृतेऽपि न द्विःपक्वता भवति। यत्र भक्ष्यवि-
शेषसिद्ध्यर्थं उदकादिना पूर्वं पक्त्वा तैलादिनाऽपि पाकः
क्रियते तत्रापि न द्विःपक्वता भवति विशिष्टभक्ष्यसिद्धिफल-
कपचिक्रियाया उदके तैले च क्रियमाणाया एकत्वादिति म-
न्तव्यम्। न पर्युषितमश्नीयादित्यस्यापवादमाह यमः—
अपूपाश्च करम्भाश्च धाना वटकसक्तवः।
शाकं मांसमपूपं च सूपं कृसरमेव च ॥
यवागूः पायसं चैव यच्चान्यत् स्नेहसंयुतम्।
सर्वं पर्युषितं भोज्यं शुक्तं च परिवर्जयेत् ॥
अपूपाः यवगोधूमपिष्टविकारा मण्डकादयः। करम्भाः दधि
मिश्रितास्सक्तवः। धाना भृष्टयवतण्डुलाः। वटकाः माषपिष्टम-
यास्तैलपक्वाः स्तोकतया कृताः प्रसिद्धाः। शाकं मांसं चा-
न्येद्युः पक्वं, न पुनरन्येद्युराहृतं तावन्मात्रेण पर्युषितत्वायोगात्।
एवञ्चान्येद्युः पक्वमोदनं तस्मिन्नेव दिने संस्कारद्रव्याणि प्र-
क्षिप्य शाकविशेषतया कल्पितं पर्युषितमपि भोज्यमेवेत्यव-
गन्तव्यम्। सक्तवो भृष्टयवतण्डुलपिष्टानि। पुनरपूपग्रहणं
Smriti Cha.—Vol. V. 29

गोधूमेतरचणकादिपिष्टविकारस्यापूपप्रायस्यापि परिग्रहणार्थम् ।
सूपो मुद्गाढक्यादिकृतं व्यञ्जनम् । कृसरं भृष्टतिलचूर्णमि-
श्रमोदनम् । यवागूः अल्पतण्डुलचूर्णमिश्रं पेयरूपमन्नम् । पा-
यसं पयसा शृतमन्नम् । यच्चापूपादिभ्य उक्तेभ्योऽन्यदोदना-
दिकं स्नेहसंयुक्तं दधिघृतादिना स्नेहद्रव्येणाभिघारितं सत्पर्यु-
षितं सर्वं भोज्यं यावदशुक्तं वर्तते । यदा तु पर्युषितमपूपा-
दिकं स्नेहसंयुक्तमोदनादिकं वा शुक्तं जातं तदा तदपि वर्ज-
येदित्यर्थः । अभोज्यमित्यनुवृत्तौ वसिष्ठोऽपि--'अन्नं पर्युषितं
कामं तु दध्ना घृतेन यदभिघारितमुपयुञ्जीत' इति । अन्नं
पर्युषितमित्यत्रानुवृत्तेनाभोज्यमितिपदेन सम्बन्धः । दध्ना घृतेन
वाऽभिघारितं सत्पर्युषितमन्नं काममुपयुञ्जीत अश्नीयादित्यर्थः ।
अतएव मनुः--
यत्किञ्चित् स्नेहसंयुक्तं भक्ष्यभोज्यमगर्हितम् ।
तत्पर्युषितमप्याद्यं हविश्शेषं तु यद्भवेत् ॥
उपयोजयेदित्यनुवृत्तावापस्तम्बोऽपि--'उदकेऽवधाय कृतान्नं पर्यु-
षितम्' इति । यदा तु कृतान्नं उदकेऽवधायरात्रौ स्थापितं
तदा तदन्नं पर्युषितमप्युपयुञ्जीतेत्यर्थः । एवं काञ्जिकं सम्पा-
दयितुं तण्डुलक्षाळनोदके निहितस्यान्ननिस्त्रावस्य रात्र्यन्तरे
तस्य पर्युषितत्वेऽप्यभोज्यत्वं नास्तीति तज्जातस्य काञ्जिक-
स्याभोज्यत्वं सुतरां नास्तीति मन्तव्यम् । अश्नीयादित्यनुवृ-
त्तौ शङ्खलिखितावपि--'न पर्युषितमन्यत्र दधिगुडगोधूमयव-

पिष्टविकारेभ्यः' इति । न पर्युषितमित्यस्य अश्नीयादित्यनु-
वृत्तेन पदेन सम्बन्धः । यद्यपि दधि गुडवन्न पाकसिद्धमिति
न पर्युषितं, तेन तस्य पर्युदासो व्यर्थ इति प्रतिभाति ।
तथाऽपि नान्येद्युः पाकेन सिद्धत्वं पर्युषितत्वे प्रयोजकं
किन्त्वदनीयतया साध्यत्वमिति दध्नोप्यदनीयतया साधितस्य
पर्युषितत्वमस्तीति तत्पर्युदासोऽर्थवानेव । याज्ञवल्क्यस्तु 'पर्यु-
षितं वर्जयेत्' इति स्वोक्तस्य प्रतिप्रसवार्थमाह—
अन्नं पर्युषितं भोज्यं स्नेहाक्तं चिरसंस्थितम् ।
अस्नेहा अपि गोधूमयवगोरसविक्रियाः ॥
चिरसंस्थितमिति पदं चिरसंस्थिता इति विपरिणामेन गोधूम-
यवगोरसविक्रियाः इत्यत्रापि संबन्धनीयम् । अतएव मनुः—
चिरस्थितमपि त्वाद्यमस्नेहाक्तं द्विजातिभिः ।
यवगोधूमजं सर्वं पयसां चैव विक्रियाः ॥
इति । गोधूमविक्रियाः मण्डकादयः । यवविक्रियाः सक्तवाद-
यः । गोरसः क्षीरं तद्विकाराः कूर्चिकाद्याः, 'कूर्चिका क्षीर-
विकृतिः' इत्यमरसिंहेनोक्तत्वात् । गोरसविकृतावपि 'शुक्तं
चेत्परिवर्जयेत्' इति यमोक्तं द्रष्टव्यम् । भोज्यत्वेनोक्तस्य
पर्युषितस्य सर्वस्यापि श्राद्धे वर्ज्यत्वं पूर्वस्मिन् प्रकरणेऽभिहि-
तम् । तेन भोज्यत्वात् श्राद्धेऽप्यनिषिद्धमिति भ्रमो न कार्यः।
शङ्खस्तु शुक्तद्रव्येष्वपि किञ्चिद्भोज्यमित्याह—
दधि भक्ष्यं च शुक्तेषु यच्चान्यद्दधिसम्भवम् ।

228 स्मृतिचन्द्रिकायां
ऋबीषपक्वं भक्ष्यं स्यात् सर्पिर्युक्तमिति स्थितिः ॥
अनग्निकः ऊष्मा ऋबीषं, तेन पक्वं ऋबीषपक्वम् । धान्यराश्या-
दिगतोष्मपकमिति यावत् । तथाच ‘नर्बीषपक्वस्याश्नीयात्’
इत्यापस्तम्बसूत्रं व्याचक्षाणेन धूर्तस्वामिनोक्तं- ‘अनग्निकः
ऊष्मा ऋबीषं तत्पक्वस्य प्रतिषेधः क्रियते’ इति ग्रन्थेन ।
ऋबीषपक्वं शुक्तमपि सर्पिषा युक्तं भक्ष्यं स्यात् । न तद्रहि-
तमित्यर्थः । दधिसम्भवं तक्रनवनीतादि । भक्ष्यं भक्षणार्ह-
मित्यर्थः । यमस्त्वापदि शुक्तस्य प्रक्षाळनात् भक्षणार्हता भव-
तीत्याह-
शुक्तानि हि द्विजोऽन्नानि न भुञ्जीत कदाचन ।
प्रक्षालितानि निर्दोषाण्यापद्धर्मो यदा भवेत् ॥
एवं पर्युषितस्यापदि प्रक्षाळनाद्भक्षणार्हता भवति । अतएव
तस्य भोजनेऽभ्यनुज्ञा तेनैव कृता-
मसूरमाषसंयुक्तं तथा पर्युषितं च यत् ।
तत्तु प्रक्षाळितं कृत्वा भुञ्जीत ह्यभिघारितम् ॥
इति । बीजभूतधान्यादिकं भोज्यमपि भाविबहुफलहेतुविनाश-
स्यात्यन्तानुचितत्वात् अनापदि पर्युषितवत् नोपभुञ्जीतेत्याह
देवलः-
न बीजान्युपयुञ्जीत रोगापत्तिमृते बुधः ।
फलान्येषामनन्तानि बीजानां हि विनाशयेत् ॥

इति । एषां बीजानामनन्तानि फलानि यस्मादुपयुञ्जानो वि-
नाशयेत् तस्मादनापदि बीजानि नोपयुञ्जीतेत्यर्थः । स्वतो
विशुद्धमप्याहारं मृतमक्षिकादिसंसर्गदूषितं वर्जयेदित्याह स एव—
विशुद्धमपि चाहारं मक्षिकाकृमिजन्तुभिः ।
केशलोमनखैर्वाऽपि दूषितं परिवर्जयेत् ॥
अनापदीति शेषः । अतएव सुमन्तुः—'केशकीटक्षुतवचोभि-
र्हतं श्वभिराघ्रातं प्रेक्षितं वाऽदधि पर्युषितं पुनस्सिद्धं च-
ण्डालावेक्षितमभोज्यमन्यत्र हिरण्योदकैः स्पृष्टात्' इति । क्षुत-
वचः क्षुतवशाज्जातो ध्वानः तेन अभिहतं उपहतम् । श्वभिरिति
बहुवचनं येषामवघ्राणप्रेक्षणे दोषावहे तादृशप्राणिनां स्मृत्य-
न्तरोक्तगवादीनां सङ्ग्रहार्थम् । अदधि पर्युषितं पर्युदस्तदध्या-
दिव्यतिरिक्तं पर्युषितम् । पुनस्सिद्धं द्विःपक्वम् । एतदुक्तं
भवति—विशुद्धाहारं मक्षिकादिसंसर्गतो दुष्टं संत्यज्य अदु-
ष्टाहारं भुञ्जीत असम्भवे तु मक्षिकादिमपास्याहारशुद्ध्यर्थं उद-
केन प्रोक्षणं हिरण्यस्पर्शनं वा कृत्वा भुञ्जीतेति । अदुष्टाहारा-
न्तरासम्भवेऽपि यदवश्यं वर्ज्यं तदाह देवलः—
अवलीढं श्वमार्जारध्वाङ्क्षकुकुटमर्कटैः ।
भोजने नोपयुञ्जीत तदमेध्यं हि सर्वतः ॥
ध्वाङ्क्षः काकः । ब्रह्मपुराणेऽपि—
शूद्रभुक्तावशिष्टं तु नाद्याद्भाण्डस्थितं क्वचित् ।
इति । तेन भाण्डादुद्धृत्यमन्यस्मिन् पात्रे निक्षिप्य देयम् ।

[Page 230]
स्मृतिचन्द्रिकायां

शूद्रोच्छिष्टवल्लशुनादिसंस्पृष्टमपि नाद्यात् । तथाच भविष्य-
त्पुराणे—
सुरालशुनसंस्पृष्टं पीयूषादिसमन्वितम् ।
संसर्गादुच्यते तद्धि शूद्रोच्छिष्टवदाचरेत् ॥
इति । पीयूषं नवप्रसूतायाः गवादेः क्षीरम् 'पीयूषोभिनवं
पयः' इत्यमरेणाभिधानात् । आदिशब्देन छत्राकादिसंस्पृष्टं
गृह्यते । संसर्गदुष्टवज्जात्या दुष्टमपि शाकादिकं नाद्यात् ।
'वृन्ताकनाळिकापोतकुसुम्भाश्मन्तकाश्चेति शाकानामभक्ष्याः'
इति पैठीनसिस्मरणात् । वृन्ताकं बृहतीसदृशस्थूलोद्भिदं फलं
वृन्तभागेन सह शाकत्वेनप्रसिद्धम् । नाळिका दीर्घनाळा
शिरसि स्वल्पफलान्विता, तस्याः फलस्य नाळभागस्य च शा-
कत्वेन प्राप्तेः प्रतिषेधः । पोतं पोतिका, 'पोतिका तु सुता
ह्वया' इति वैजयन्त्यामभिधानात् । यस्याः पत्रशाकसेवा नि
द्रातिशयकारिणी सा सुताह्वया ज्ञेया । अस्माकं त्वस्य
स्वरूपं कीदृशमिति चिन्त्यम् । वृन्ताकं श्वेतमेवाभक्ष्यं—
गण्डूलं श्वेतवृन्ताकं कूष्माण्डं च विवर्जयेत् ।
इति देवलेन वृन्ताकविशेषस्य प्रतिषेधात् । विशेषप्रतिषेधश्च
शेषाभ्यनुज्ञानार्थ इति न्यायेन श्वेतेतरवृन्ताकभक्षणाभ्यनुज्ञा
गम्यते । गण्डूलं कण्डूलाफलं अत्यन्तकण्डूतिजनकं बहुरोम
युक्तं वर्षाकालभवम् । अत एवामरसिंहेन 'कण्डूला प्रावृषा
यणी' इत्युक्तम् । कूष्माण्डं कुम्भवद्वर्तुलं अदीर्घालाबुसदृशम् ।

कुसुम्भं कण्टकरहितमभक्ष्यं, अकण्टकित्वविशिष्टस्य कुसुम्भस्य
स्मृत्यन्तरे निषेधो विद्यत इति देवस्वामिनोक्तत्वात् । वृन्ताक-
नाळिकापोतकुसुम्भानां च भक्षणे उशनसा दोषो दर्शितः—
कुसुम्भनालिकाशाकं वृन्ताकं पोतिकं तथा ।
भक्षयन् पतितस्तु स्यादपि वेदान्तगो द्विजः ॥
'इति । भविष्यत्पुराणे जातिदुष्टानां शाकानामुदाहरणतया कानि-
चिच्छाकान्युक्तानि—
लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डुं कवकानि च ।
वार्त्ताकनालिकालाबु ह्येवेयाज्जातिदूषितम् ॥
लशुनादिकं द्रव्यं संसर्गेण विनाऽपि लशुनत्वादिजात्यैव दू-
षितमवेयाज्जानीयादित्यर्थः । जात्या दूषितमिति ज्ञानस्य फलं
असत्यपि दुष्टसंसर्गे निवृत्तिः । लशुनाख्यविशेषस्य भेदको धर्मो
वैद्यकादौ द्रष्टव्यः, लशुनगृञ्जनपलाण्डुकाः पलाण्डुविशेषाः।
तत्र हरिद्रक्तवर्णविशेषो गृञ्जनः । 'हरिद्रक्तो गृञ्जनः' इति
वैजयन्त्याम् । श्वेतकन्दविशेषः पलाण्डुः, 'पलाण्डौ तु श्वेत-
कन्दो मुकुन्दकः' इति तत्रैवोक्तत्वात् । एतच्च लशुनादि-
त्रिविधपलाण्डुविशेषाभिधानं—
लशुनं दीर्घपत्रं च पिच्छलगन्धो महौषधम् ।
वरण्यश्च पलाण्डुश्च लतार्कश्च परारिका ॥
गृञ्जनं यवनेष्टश्च पलाण्डोर्दश जातयः ।
इत्युक्तदशविधपलाण्डूपलक्षणम् । महौषधवरण्यादीनामपि भेदो

232 स्मृतिचन्द्रिकायां

वैद्यादौ द्रष्टव्यः । कवकं छत्राकम् । वार्ताकं क्षुद्रवार्ताव-
झकबृहतीफलं कण्टकारिकाख्यबृहतीफलात् किञ्चित् स्थूल
कवकभक्षणे तु दोषा यमेन दर्शिताः—
भूमिजं वृक्षजं वाऽपि छत्राकं भक्षयन्ति ये ।
ब्रह्मघ्नांस्तान्विजानीयाद्ब्रह्मवादिषु गर्हितान् ॥
इति । हारीतोऽपि दुष्टद्रव्यसंसर्गाभावेऽपि वर्ज्यानाह--
वटप्लक्षोदुम्बरदधित्थनीपमातुलुङ्गानि वा भक्षयेत्' इति । दधि
कपित्थफलम् । नीपं कदम्बपत्रम् । शेषाणि व्यक्तानि
मनुरपि—
लोहितान् वृक्षनिर्यासान् व्रश्चनप्रभवांस्तथा ।
शेलुं गव्यं च पीयूषं प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥
लोहितान् वृक्षनिर्यासान् लाक्षादीन् । व्रश्चनप्रभवान् निर्या-
सानपि शाल्मलिनिर्यासप्रभृतीन् । लोहितग्रहणात् निर्यासत्वेऽपि
पाटलवर्णहिंग्वादेः श्वेतवर्णकर्पूरादेश्च न निषेधः । शेलुः श्लेष्म-
तकाख्यो वृक्षः । पीयूषोऽभिनवं पयः । गव्यपीयूषेतु विशे-
-ब्रह्मपुराणे दर्शितः—
घृतात्फेनं घृतान्मण्डं पीयूषमथवाऽऽर्द्रगोः ।
सगुडं मरिचाक्तं तु तथा पर्युषितं दधि ॥
दीर्णं तक्रमपेयं च नष्टस्वादुकफेनवत् ।
अयमर्थः—घृतादुद्धृत्य तत्फेनमात्रं तदग्रमात्रं च न पेयम् । तथा
आर्द्रगोः पीयूषं यावदार्द्रता सरजस्कता गवि प्रसूतिसमये

योनौ प्रवृत्ताऽनुवर्तते तावत् क्षीरमपेयम् । तथा यद्दधि गुड-
मरिचमिश्रं यत्पर्युषितं तदप्यपेयम् । तथा यत्तक्रं दीर्णं
दर्वीघट्टनशून्यं अग्नितापादिना स्वतो वा स्फुटितं बहुदिनस्थि-
त्या संजातेन फेनेन युक्तं, अत्यर्थं शुक्ततया नष्टस्वादुक-
मपेयमिति । याज्ञवल्क्योपि वर्ज्यक्षीरमाह—
संधिन्यानिर्दशावत्सगोपयः परिवर्जयेत् ।
इति । तत्रसन्धिन्‍याः गोः पयः परिवर्जयेदित्येतत्स्फुटमुक्तं हारी-
तेन—‘सन्धिनी वृष्यन्ती तस्याः पयो न पिबेत् तदृतुम-
द्भवति’ इति । वृष्यन्ती कामुकी मैथुनेच्छावतीति यावत् ।
तदीयं पयः ऋतुद्भवति । ऋतुमत्याः सम्बन्धि भवतीत्य-
र्थः । अनेन एतदुक्तं भवति—यावति काले मैथुनेच्छाऽ-
नुवृत्तिस्तावति काले तस्याः पयो न पिबेदिति । तेन मैथु-
नेच्छानिवृत्तौ तस्याः पयो न निषिद्धमिति मन्तव्यम् । ‘अनि-
र्दशायाः पयः परिवर्जयेत् ’ इत्यस्यायमर्थः—प्रसवप्रभृत्यनि-
र्गतदशरात्रायाः पयः वर्जयेदिति । एतच्च रजोनिवृत्तिका-
लोपलक्षणार्थम् । तेन दशरात्रादर्वाग्रजोनिवृत्तौ नास्ति तत्र
प्रतिषेधः । दशरात्रादुपर्यपि रजोऽनुवृत्तावस्ति प्रतिषेध इति
बोद्धव्यम् । अतएव ‘नवसूतायाः पयः न पिबेत् सरजस्त्वात्’
इत्युक्त्वा हारीतेनोक्तं—‘सप्तरात्रादित्येके दशरात्रादित्यपरे मा-
सेनापीयूषं भवतीति धर्मविदः’ इति । नवसूतायाः पयः
सप्तरात्रादुपर्यपि पीयूषं भवतीत्येके । दशरात्रादुपर्यपि पीयू-
Smriti Cha.—Vol. V 30

षं भवतीत्यन्ये मन्यन्त इत्यर्थः । एतेषु सप्तरात्रादिपक्षेषु यथा
रजोनिवृत्ति व्यवस्था द्रष्टव्या । 'अवत्सायाः पयः परिव-
र्जयेत्' इत्यस्यायमर्थः — अवत्सा वत्सशून्या मृतवत्सेति या-
वत् । तस्याः पयः यावद्वत्सवियोगशोकनिवृत्तिः तावत् विव-
र्जयेदिति । अतएव 'पयो न पिबेत्' इत्यनुवृत्तौ हारीतेनोक्तं—
'हतवत्सायाः शोकाविष्टत्वात् नवसूतायास्सरजस्त्वात्' इति ।
न च वाच्यं शोकाविष्टत्वादित्यस्य हेतुवन्निगदरूपार्थवादत्वा-
च्छोकनिवृत्तावपि मृतवत्सायाः पयो न पिबेदिति । सरज-
स्त्वादिति हेतुसमभिव्याहारात् । अतो हेतुरेवायं शोकावि-
ष्टत्वादिति, न हेतुवन्निगदार्थवादः । न च वाच्यं सरजस्त्वादि-
त्यपि हेतुवन्निगदार्थवाद एव न तु हेतुरिति कथं तत्साहच-
र्यादस्य हेतुत्वं निश्चीयत इति । हेतुविवक्षयैव सरजस्त्वा-
दित्यस्य प्रयुक्तत्वात् । यदि हेतुविवक्षया सरजस्त्वादिति
न प्रयुक्तं स्यात् तदा दशरात्रात्प्रागूर्ध्वं यदा रजोनि-
वृत्तिः तदा नवमसूतायाः पयः पेयमित्ययमर्थो यः प्रति-
'पादयितुमिष्टः सोप्रतिपादितो भवेत् । ततश्च 'सप्तरात्रादि-
त्येके दशरात्रादित्यपरे मासेनापीयूषं भवतीति धर्मविदः'
इत्यनन्तरोक्तस्य तदीयग्रन्थस्य अनिर्वाहस्स्यात् । तस्माद्धेतुत्वे-
नैव सरजस्त्वादित्यस्यान्ययो नार्थवादत्वेन । तत्समभिव्या-
हाराच्छोकाविष्टत्वादित्यपि हेतुत्वेनैवान्वयो नार्थवादत्वेनेत्यलं
बहुनाऽतिप्रसङ्गेन । धर्मविद्ग्रहणं रजोनिवृत्तिसंदेहस्याप्यभा-

वस्तत्रेति ज्ञापनार्थं कृतम् । तेन यदा सप्तरात्रादपि रजोनि-
वृत्तिनिश्चयः तदा तत्पयःपानेऽपि न धर्महानिः । गव्यपी-
यूषवदजामहिष्योरपि पीयूषमपेयम् । तथाच वासिष्ठः—'गो-
महिष्यजानामनिर्दशम्' इति । पयो न पेयमिति शेषः ।
गौतमोपि वर्ज्यं क्षीरमाह—'संधिनीयमसूस्यन्दिनीनां च'
इति । क्षीरं वर्ज्यमिति शेषः । स्यन्दिनी स्वतःप्रस्रवत्क्षीर-
स्तनी । यमसूः यमळप्रसविनी । बोधायनोपि—'क्षीरमपेयं
विवत्साया अन्यवत्सायाश्च' इति । शङ्खोपि 'सर्वासां द्विस्त-
नीनां क्षीरमभोज्यतया वर्ज्यम्' इति । मनुरपि --
आरण्यानां च सर्वेषां मृगाणां महिषीं विना ।
इति । महिषीं विना आरण्यमहिषीव्यतिरिक्तानामित्यर्थः ।
मृगाणामित्यत्र पूर्वत्र श्रुतेन पय इति पदेन सम्बन्धः । वर्ज्या-
नीति अनेकावान्तरवाक्यशेषतया उत्तरत्र तिष्ठति । तेनास्यापि
वर्ज्यत्वमभिधीयते । यद्यपि मृगाणामिति पुल्लिङ्गनिर्देशात्पुं-
व्यक्तयः प्रतीयन्ते, तथाऽपि पयःपदसम्बन्धायोग्यत्वपरिहा-
राय पुंलिङ्गेन व्यक्तिमात्रेव विवक्षितमिति प्रत्येतव्यम् ।
ततश्चायोग्यत्वानवगतेः पयःपदेन सम्बन्धो युज्यत एव ।
गौतमोपि—'नित्यमाविकमपेयमौष्ट्रमैकशफं च' इति नित्य-
मभिनवदशायामनभिनवदशायां चेत्यर्थः । औष्ट्रं उष्ट्र्याः पयः ।
ऐकशफमेकशफाया वडवादेः पयः । एवञ्च गोमहिष्यजानामेव
पयः पेयं नान्यस्या इत्यनुसन्धेयम् । अत एव शङ्खः—

236 स्मृतिचन्द्रिकायां
माहिषं गव्यमाजं च भोज्यं क्षीरेषु निर्दिशेत् ।
आपस्तम्बस्तु ब्राह्मणव्यतिरिक्तस्य कपिलापयो वर्ज्यमित्याह—
क्षत्रियश्चैव वृत्तस्थो वैश्यश्शूद्रोऽथवा पुनः ।
यः पिबेत्कपिलाक्षीरं नरकानेत्यपुण्यकृत् ॥
तेन ब्राह्मणव्यतिरिक्तः कपिलागोक्षीरं प्रयत्नेन विवर्जयेदि-
त्यभिप्रायः । ब्राह्मणस्यापि हुतशेषव्यतिरिक्तकपिलाक्षीरपाने
दोषो भविष्यपुराणे दर्शितः—
कापिलं यः पिबेच्छूद्रो नरकेन विपच्यते ।
हुतशेषं पिबेद्विप्रो विप्रस्स्यादन्यथा पशुः ॥
इति । हुतशेषे पीते विप्रस्य जन्मान्तरेऽपि विप्रत्वं भवति ।
अन्यथा हुतशेषव्यतिरिक्तकपिलाक्षीरे पीते विप्रस्य जन्मा-
न्तरे पशुत्वं भवतीत्यर्थः । क्षीरवर्जनविधानादेव तत्स्पृष्टस्यापि
वर्जनं पीयूषस्पृष्टवर्जनवद्दुन्नेयम् । क्षीरवर्जनविधानादेव तद्वि-
कारस्यापि कूर्चादेर्वर्ज्यत्वं सिद्धं, कूर्चादिविकारे क्षीरस्य
सद्भावात् । अतएव क्षीरे वर्जयितव्ये तद्रसवतोपि पायसादे-
र्वर्जनं कार्यमिति मीमांसायां प्रतिपादितम् । अतएव नि-
षिद्धक्षीरविकाराणां भक्षणे निषिद्धातिक्रमस्य कृतत्वात्प्राय-
श्चित्तमाह शङ्खः—
क्षीराणि यान्यभक्ष्याणि तद्विकाराशने बुधः ।
सप्तरात्रव्रतं कुर्यात्प्रयत्नेन समाहितः ॥
इति । भक्ष्यव्रीह्यादिविकारस्यापि देवताभ्यो निवेदनार्थं वैदि-

कमार्गेण लौकिकमार्गेण वोपकल्पितस्य निवेदनात्प्रागप्राश्यत्व-
मुक्तं याज्ञवल्क्येन—
देवतार्थं हविश्शिग्रुलोहितव्रश्चनांस्तथा ।
इति । यथा संधिन्यादिपयः परिवर्जयेत् तथा देवतार्थं देव-
ताभ्यो निवेदनार्थं लौकिकमार्गेण परिकल्पितमन्नं हविः
वैदिकमार्गेण परिकल्पितं पुरोडाशादिकं शिग्र्वादिकं च परि-
वर्जयेदित्यर्थः । एवञ्च सन्धिन्यादिपयोवद्यद्यपि देवतार्थान्नस्य
पुरोडाशादिहविषश्च सदा परिवर्जनं प्रतिभाति । तथाऽपि
देवतानिवेदनात्प्रागेव प्रतिषेधो वेदितव्यः । अतएव पित्रा-
दिदेवतार्थमुदाहृत्योक्तं यमेन—
भक्ष्यं भोज्यं तथा पेयं यत्किञ्चित्पच्यते गृहे ।
न भोक्तव्यं पितॄणां तदनिवेद्य कथञ्चन ॥
इति । शिग्रुः शोभाञ्जनः । स च रक्तकुसुमः परिवर्जनीयो-
न श्वेतकुसुमः । स्मृत्यन्तरेऽपि 'रक्तशिग्रुं वर्जयेत्' इति वि-
शिष्टस्यैव निषेधो विद्यत इति देवस्वामिनाऽभिधानात् । शि-
ग्र्वादिकजातिगर्हितवदाश्रयगर्हितमपि वर्जनीयं, तथाचाङ्गिराः —
द्विविधं गर्हितं प्रोक्तं निसमन्नं मनीषिभिः ।
जातितो गर्हितं चैव तथैवाश्रयगर्हितम् ॥
अभोज्यानां विजानीयादन्नमाश्रयगर्हितम् ।
लशुनादिकमन्नं यत्तज्ज्ञेयं जातिगर्हितम् ॥
इति । अभोज्यानामन्नं यत्तदाश्रयगर्हितं विजानीयात् । य

238 स्मृतिचन्द्रिकायां
लशुनगृञ्जनच्छत्राकादिकमन्नमदनीयं दुष्टद्रव्यसंसर्गेण विनाऽपि
लशुनत्वादिजातितयैव मन्वादिभिर्निषिद्धं तज्जातिगर्हितं ज्ञेय-
मित्यर्थः । याज्ञवल्क्यस्तु प्रातिपद्येनाश्रयगर्हितमाह—
कदर्यबद्धचोराणां क्लीबरङ्गावतारीणाम् ।
वैणाभिशस्तवार्धुष्यगणिकागणदीक्षिणाम् ॥
चिकित्सकातुरक्रुद्धपुंश्चलीमत्तविद्विषाम् ।
क्रूरोग्रपतितत्रासदाम्भिकोच्छिष्टभोजिनाम् ॥
अवीरस्त्रीस्वर्णकारस्त्रीजितग्रामयाजिनाम् ।
शस्त्रविक्रयिकर्मारतन्तुवायश्ववृत्तिनाम् ।
नृशंसराजरजककृतघ्नवधजीविनाम् ॥
चेलधावसुराजीवसहोपपतिवेश्मनाम् ॥
पिशुनानृतिनोश्चैव तथा चाक्रिकवन्दिनाम् ।
एषामन्नं न भोक्तव्यं सोमविक्रयिणस्तथा ॥
इति । यो लोभाद्विद्यमानमपि धनं न भुङ्क्ते न ददाति स कद-
र्यः । तथाच स्मृतिः—
आत्मानं धर्मकृत्यं च पुत्रदारांश्च पीडयेत् ।
लोभाद्यः पितरौ भृत्यान् स कदर्य इति स्मृतः ॥
बद्धो निगलितः, असिद्धो वा । चोरक्लीबौ प्रसिद्धौ । रङ्गा-
वतारी मल्लादिः । वैणो वीणावादी । अभिशस्तः पतनीय-
कर्मकरत्वेनाभियुक्तः । वार्धुष्यं निषिद्धवृद्ध्युपजीवनं तेन
तद्वान् लक्ष्यते । गणिका वेश्या । गणः सङ्घः । दीक्षी दी-