स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

236 स्मृतिचन्द्रिकायां
माहिषं गव्यमाजं च भोज्यं क्षीरेषु निर्दिशेत् ।
आपस्तम्बस्तु ब्राह्मणव्यतिरिक्तस्य कपिलापयो वर्ज्यमित्याह—
क्षत्रियश्चैव वृत्तस्थो वैश्यश्शूद्रोऽथवा पुनः ।
यः पिबेत्कपिलाक्षीरं नरकानेत्यपुण्यकृत् ॥
तेन ब्राह्मणव्यतिरिक्तः कपिलागोक्षीरं प्रयत्नेन विवर्जयेदि-
त्यभिप्रायः । ब्राह्मणस्यापि हुतशेषव्यतिरिक्तकपिलाक्षीरपाने
दोषो भविष्यपुराणे दर्शितः—
कापिलं यः पिबेच्छूद्रो नरकेन विपच्यते ।
हुतशेषं पिबेद्विप्रो विप्रस्स्यादन्यथा पशुः ॥
इति । हुतशेषे पीते विप्रस्य जन्मान्तरेऽपि विप्रत्वं भवति ।
अन्यथा हुतशेषव्यतिरिक्तकपिलाक्षीरे पीते विप्रस्य जन्मा-
न्तरे पशुत्वं भवतीत्यर्थः । क्षीरवर्जनविधानादेव तत्स्पृष्टस्यापि
वर्जनं पीयूषस्पृष्टवर्जनवद्दुन्नेयम् । क्षीरवर्जनविधानादेव तद्वि-
कारस्यापि कूर्चादेर्वर्ज्यत्वं सिद्धं, कूर्चादिविकारे क्षीरस्य
सद्भावात् । अतएव क्षीरे वर्जयितव्ये तद्रसवतोपि पायसादे-
र्वर्जनं कार्यमिति मीमांसायां प्रतिपादितम् । अतएव नि-
षिद्धक्षीरविकाराणां भक्षणे निषिद्धातिक्रमस्य कृतत्वात्प्राय-
श्चित्तमाह शङ्खः—
क्षीराणि यान्यभक्ष्याणि तद्विकाराशने बुधः ।
सप्तरात्रव्रतं कुर्यात्प्रयत्नेन समाहितः ॥
इति । भक्ष्यव्रीह्यादिविकारस्यापि देवताभ्यो निवेदनार्थं वैदि-