स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

वस्तत्रेति ज्ञापनार्थं कृतम् । तेन यदा सप्तरात्रादपि रजोनि-
वृत्तिनिश्चयः तदा तत्पयःपानेऽपि न धर्महानिः । गव्यपी-
यूषवदजामहिष्योरपि पीयूषमपेयम् । तथाच वासिष्ठः—'गो-
महिष्यजानामनिर्दशम्' इति । पयो न पेयमिति शेषः ।
गौतमोपि वर्ज्यं क्षीरमाह—'संधिनीयमसूस्यन्दिनीनां च'
इति । क्षीरं वर्ज्यमिति शेषः । स्यन्दिनी स्वतःप्रस्रवत्क्षीर-
स्तनी । यमसूः यमळप्रसविनी । बोधायनोपि—'क्षीरमपेयं
विवत्साया अन्यवत्सायाश्च' इति । शङ्खोपि 'सर्वासां द्विस्त-
नीनां क्षीरमभोज्यतया वर्ज्यम्' इति । मनुरपि --
आरण्यानां च सर्वेषां मृगाणां महिषीं विना ।
इति । महिषीं विना आरण्यमहिषीव्यतिरिक्तानामित्यर्थः ।
मृगाणामित्यत्र पूर्वत्र श्रुतेन पय इति पदेन सम्बन्धः । वर्ज्या-
नीति अनेकावान्तरवाक्यशेषतया उत्तरत्र तिष्ठति । तेनास्यापि
वर्ज्यत्वमभिधीयते । यद्यपि मृगाणामिति पुल्लिङ्गनिर्देशात्पुं-
व्यक्तयः प्रतीयन्ते, तथाऽपि पयःपदसम्बन्धायोग्यत्वपरिहा-
राय पुंलिङ्गेन व्यक्तिमात्रेव विवक्षितमिति प्रत्येतव्यम् ।
ततश्चायोग्यत्वानवगतेः पयःपदेन सम्बन्धो युज्यत एव ।
गौतमोपि—'नित्यमाविकमपेयमौष्ट्रमैकशफं च' इति नित्य-
मभिनवदशायामनभिनवदशायां चेत्यर्थः । औष्ट्रं उष्ट्र्याः पयः ।
ऐकशफमेकशफाया वडवादेः पयः । एवञ्च गोमहिष्यजानामेव
पयः पेयं नान्यस्या इत्यनुसन्धेयम् । अत एव शङ्खः—