स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

[Page 230]
स्मृतिचन्द्रिकायां

शूद्रोच्छिष्टवल्लशुनादिसंस्पृष्टमपि नाद्यात् । तथाच भविष्य-
त्पुराणे—
सुरालशुनसंस्पृष्टं पीयूषादिसमन्वितम् ।
संसर्गादुच्यते तद्धि शूद्रोच्छिष्टवदाचरेत् ॥
इति । पीयूषं नवप्रसूतायाः गवादेः क्षीरम् 'पीयूषोभिनवं
पयः' इत्यमरेणाभिधानात् । आदिशब्देन छत्राकादिसंस्पृष्टं
गृह्यते । संसर्गदुष्टवज्जात्या दुष्टमपि शाकादिकं नाद्यात् ।
'वृन्ताकनाळिकापोतकुसुम्भाश्मन्तकाश्चेति शाकानामभक्ष्याः'
इति पैठीनसिस्मरणात् । वृन्ताकं बृहतीसदृशस्थूलोद्भिदं फलं
वृन्तभागेन सह शाकत्वेनप्रसिद्धम् । नाळिका दीर्घनाळा
शिरसि स्वल्पफलान्विता, तस्याः फलस्य नाळभागस्य च शा-
कत्वेन प्राप्तेः प्रतिषेधः । पोतं पोतिका, 'पोतिका तु सुता
ह्वया' इति वैजयन्त्यामभिधानात् । यस्याः पत्रशाकसेवा नि
द्रातिशयकारिणी सा सुताह्वया ज्ञेया । अस्माकं त्वस्य
स्वरूपं कीदृशमिति चिन्त्यम् । वृन्ताकं श्वेतमेवाभक्ष्यं—
गण्डूलं श्वेतवृन्ताकं कूष्माण्डं च विवर्जयेत् ।
इति देवलेन वृन्ताकविशेषस्य प्रतिषेधात् । विशेषप्रतिषेधश्च
शेषाभ्यनुज्ञानार्थ इति न्यायेन श्वेतेतरवृन्ताकभक्षणाभ्यनुज्ञा
गम्यते । गण्डूलं कण्डूलाफलं अत्यन्तकण्डूतिजनकं बहुरोम
युक्तं वर्षाकालभवम् । अत एवामरसिंहेन 'कण्डूला प्रावृषा
यणी' इत्युक्तम् । कूष्माण्डं कुम्भवद्वर्तुलं अदीर्घालाबुसदृशम् ।