प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

लब्धिःorसाक्षान्निषेध्यानुपलब्धिः? साक्षान्निषेध्यानुपलब्धिः,`

Let's check line 18:
सर्वत्रानुपलम्भतः साध्यते; यस्मात् प्रमाणैरर्थस्य सिद्धिं वदतामर्थात्

Let's check line 19:
सामार्थ्यादेव विपर्ययात् प्रमाणाभावादर्थाभावः सिध्यति ॥ ८५ ॥
Wait, is it सामार्थ्यादेव or सामर्थ्यादेव?
Let's look at line 19 again:
Actually, सा followed by मा with ा? It looks like सामार्थ्यादेव due to an extra stem or सामर्थ्यादेव?
Wait, if it's सामार्थ्याद्देव, let's just transcribe what is printed.
Wait, let's look at सामार्थ्यादेव:
स + ा = सा.
Then म + ा = मा.
Then र् + थ + या = र्थ्या.
Then द + े = दे.
Then व.
Wait, why would it be सामार्थ्या-? In Sanskrit, सामर्थ्य has समर्थस्य भावः = सामर्थ्यम्. There is NO word सामार्थ्य! But could the types

१२८ प्रमाणवार्त्तिके
विरोधाच्चेद्, असावपि ॥ ८७ ॥
सिद्धः केन,
असहस्थानादिति चेत्, तत् कुतो मतम् ! ।
दृश्यस्य दर्शनाभावादिति चेत्, साऽप्रमाणता ॥ ८८ ॥
तस्मात् स्वशब्देनोक्तापि साऽभावस्य प्रसाधिका ।
यस्याप्रमाणं साऽवाच्यो निषेधस्तेन सर्वथा ॥ ८९ ॥
एतेन तद्विरुद्धार्थकार्योक्तिरुपवर्णिता ।
प्रयोगः केवलं भिन्नः सर्वत्रार्थो न भिद्यते ॥ ९० ॥
परस्य सत्त्वाभावः; अतिप्रसङ्गात् । अनिषिद्धोपलब्धेरभावासिद्धेः ॥
अथ यन्निषिध्यते यच्चोपदर्श्यते तयोर्विरोधात् सहानवस्थानलक्षणादे-
कभावेऽन्याभाव इति चेत् ? ॥ ८७ ॥
नन्वसावपि विरोधः केन प्रकारेण सिद्धः ? द्वयोः सहानवस्थानाद्
विरोधः सिद्ध इति चेत् ? तत्सहानवस्थानं कुतो हेतोर्मतं येन विरोधव्यवस्था ।
अविकलकारणस्य प्रवर्त्तमानस्य दृश्यस्यान्यभावेऽदर्शनात् सहानवस्थानगतिरिति
चेत् ? ननु यदेवादर्शनं साऽप्रमाणता प्रमाणरहितताऽनुपलब्धिरित्यर्थः ॥ ८८ ॥
यस्मादवश्यं परम्परयाऽनुपलब्धेरेव प्रतिषेधः, तस्मात् स्वशब्देनानुपलम्भ-
स्वरूपवाचकशब्देनोक्ता स्वभावानुपलम्भादावपि शब्दादनुक्तापि विरुद्धोप-
लब्ध्यादौ सानुपलब्धिरभावसाधिका; तस्या एव प्रतिपाद्यत्वात् । यस्य तु
चार्वाकस्य साऽनुपलब्धिरप्रमाणम्, प्रतिषेधे साध्ये तेन सर्वथा निषेधोऽ-
वाच्यः; प्रत्यक्षस्य भावमात्रविषयत्वात्, प्रमाणान्तरस्य चाभावात् ॥ ८९ ॥
एतेन स्वभाव-तत्कारणविरुद्धोपलब्ध्योरनुपलब्धित्वप्रतिपादनेन तयोः
स्वभाव-तत्कारणयोर्विरुद्धार्थस्य कार्योक्तिरुपवर्णिता बोद्धव्या, यथा—नात्र
शीतस्पर्शो रोमहर्षवान् वा पुरुषो धूमादिति; अत्रापि निषेध्यानुपलम्भस्य परम्परया
प्रतिपादनात् । उपलक्षणं चैतत् । व्यापकविरुद्धतत्कार्योपलब्धी अपि बोद्धव्ये,
यथा—नात्र तुषारस्पर्शो वह्नेर्धूमादिति । एतासु स्वभावानुपलब्धिविरुद्धोपलब्ध्यादिषु
प्रयोगः शब्दाभिधाव्यापारः परमनुपलम्भोपलम्भप्रतिपादकत्वेन भिद्यते । सर्व-
त्रार्थो निषेध्यानुपलम्भलक्षणो न भिद्यते; तस्यैव सर्वत्र प्रतिपाद्यत्वात् ॥ ९० ॥

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १२९
विरुद्धं तच्च सोपायमविधायापिधाय च ।
प्रमाणोक्तिर्निषेधे या न साम्नायानुसारिणी ॥ ९१ ॥
उक्त्यादेः सर्ववित्प्रेत्यभावादिप्रतिषेधवत् ।
अतीन्द्रियाणामर्थानां विरोधस्याप्रसिद्धितः ॥ ९२ ॥
बाध्यबाधकभावः कः स्यातां यद्युक्तिसंविदौ ।
तादृशोऽनुपलब्धेश्चेद्, उच्यतां सैव साधनम् ॥ ९३ ॥
अनिश्चयकरं प्रोक्तमीदृक् चानुपलम्भनम् ।
तन्नात्यन्तपरोक्षेषु सदसत्ताविनिश्चयौ ॥ ९४ ॥

या पुनर्द्विविधेनापि विरोधेन विरुद्धमर्थमभिधाय यं कञ्चिदर्थमुपदर्श्यते
तन्निषेध्यं च सहाभावनिश्चयोपायेन कारणव्यापककार्यानुपलम्भे वर्तमानम-
विधाय, अत एवापिधाय च पिधानमिव पिधानं स्वरूपप्रतीतिविरोधित्वादनुपलम्भः,
तमकृत्वा कारणाद्यनुपलम्भाप्रदर्शनात् तदुपलम्भसम्भावना न व्याहतैव । एवं
निषेध्योपलम्भसम्भावनाम निवार्यान्यविधिना निषेधे कर्तव्ये प्रमाणोक्तिर्या न
सा आम्नायानुसारिणी ॥ ९१ ॥
उक्त्यादेर्हेतोः सर्वविदः प्रेत्यभावस्य परलोकस्य निषेधवत् । यथा—
न सर्वज्ञत्वमस्य पुरुषस्य, वक्तृत्वात्; प्रेत्यभावः पुरुषत्वादित्यादि ।
कस्मात् पुनरियं विरुद्धोक्तिरेव न ? इत्याह—अतीन्द्रियाणां सार्वज्ञपर-
लोकादीनामर्थानां केनचित् वक्तृत्वादिना विरोधस्याप्रसिद्धितः । ज्ञानोत्कर्षा-
पकर्षयोर्वचनापकर्षोत्कर्षदर्शनाद् विपर्ययदर्शनाच्च ॥ ९२ ॥
यदि चोक्तिसंविदौ सह स्याताम्, कस्तयोः परस्परं बाध्यबाधकभावः !
न हि ज्ञानवचनयोर्विरोधः सिद्धः, येनैकसत्त्वेऽपरस्याभावः। अविरोधोऽपि न सिद्ध
इति चेत् ? सत्यम्; किन्तु संशयेऽपि न(?) वक्तृत्वमनैकान्तिकम् । तादृशः
सर्वज्ञस्य वक्तुरनुपलब्धेरभावश्चेत् उच्यतां निषेधे साध्ये सैवानुपलब्धिः
साधनम्, नान्यस्य शक्तिः ॥ ९३ ॥
किन्त्वीदृग्गतीन्द्रियार्थविषयमनुपलम्भनमनिश्चयकरं प्रोक्तम्; सत्य-
प्यर्थे सम्भवात् । तत तस्मादत्यन्तपरोक्षेषु सदसत्तानिश्चयौ न स्तः ।
प्र० वा० : ९

१३० प्रमाणवार्त्तिके
भिन्नोऽभिन्नोऽपि वा धर्मः स विरुद्धः प्रयुज्यते १ ।
यथाऽग्निरहिमे साध्ये सत्ता वा जन्मबाधनी ॥ ९५ ॥
यथा वस्त्वेव वस्तूनां साधने साधनं मतम् ।
तथा वस्त्वेव वस्तूनां स्वनिवृत्तौ निवर्त्तकम् ॥ ९६ ॥
एतेन कल्पनान्यस्तो यत्र क्वचन सम्भवात् ।
धर्मः पक्षसपक्षान्यतरत्वादिरपोदितः ॥ ९७ ॥
तत्रापि व्यापको धर्मो निवृत्तेर्गमको मतः ।
व्याप्यस्य स्वनिवृत्तिश्चेत् परिच्छिन्ना कथञ्चन ॥ ९८ ॥
सत्यपि प्रमाणवृत्तेः । प्रमाणनिवृत्तावप्यर्थभावासिद्धेः । तस्मान्नानुपलब्धेः कुत-
श्चिदन्यस्माद्भावसिद्धिः, किन्तु विरुद्धादेव ॥ ९४ ॥
स च विरुद्धो धर्मः क्वचिद् भिन्नो वा प्रयुज्यते, यथा—अग्नि-
रहिमे हिमाभावे साध्ये । क्वचिदभिन्नो वा, यथा—सत्ता जन्मनो बाधनी
महदादीनां जन्माभावप्रसङ्गः सत्त्वादिति। सत्ताजन्मनोश्चाभेदः सांख्याभ्युपगमा-
दुच्यते, न तु परमार्थतस्तादात्म्यं विरुद्धयोरस्ति । विरुद्धे च सत्ताजन्मनी प्रागसत्तया
हि अभिव्यक्तिरूपताया लाभो जन्मोच्यते । सत्ता तु विद्यमानता । ततो येन
रूपेण सत्त्वं न तेन जन्म, येन च जन्म तेन न सत्त्वमिति व्यक्तः परस्परपरि-
हारस्थितिविरोधः ॥ ९५ ॥
यथा च वस्तूनां साध्यानां साधने साधनं वस्त्वेव मतम् , नावस्तु;
तथा वस्त्वेव स्वस्य निवृत्तौ वस्तूनां निवर्त्तकम् , नावस्तु ॥ ९६ ॥
एतेन वस्तुनः साधनत्वप्रतिपादनेन विकल्पनान्यस्तो धर्मः पक्षस-
पक्षान्यतरत्वादिः, आदिशब्दान्मदुपगमादिश्च, अपोदितः प्रतिक्षिप्तो बोद्धव्यः;
तादृशस्य साधनस्य यत्र क्वचन साध्ये सम्भवात् । न हि पक्षत्वं सपक्ष-
त्वं वा जातिनियतम् ; किन्तु वाञ्छाधीनमवस्तु । अतः समीहितसिद्धौ सर्वं सर्वस्य
सिध्येत् ॥ ९७ ॥
तत्र वस्तुन्यपि व्यापको धर्मः कारणं स्वभावो वा व्याप्यस्य कार्यस्य
स्वभावस्य निवृत्तेर्गमको मतः । व्यापकस्य कारणस्वभावस्य स्वनिवृत्तिः
१. प्रसज्यते—पाठा० ।

यदप्रमाणताऽभावे लिङ्गं तस्यैव कथ्यते ।
तदत्यन्तविमूढार्थम्;
आगोपालमसंवृतेः १ ॥ ९९ ॥
एतावन्निश्चयफलमभावेऽनुपलम्भनम् ।
तच्च हेतौ स्वभावे वाऽदृश्ये दृश्यतया मते ॥ १०० ॥
अनुमानादनित्यादेर्ग्रहणेऽयं क्रमो मतः ।
कथञ्चन साक्षात् परम्परया वा परिच्छिन्ना चेत् स्यात् ॥ ९८ ॥
तथा यस्यार्थस्य एकज्ञानसंसर्गिणोऽप्रमाणता प्रमाणनिवृत्तिः, तस्यैवाभावे-
ऽभावव्यवहारे च साध्ये सा प्रमाणनिवृत्तिः स्वभावानुपलम्भाख्या लिङ्गं कथ्यते ।
तत् स्वभावानुपलब्धिलिङ्गमत्यन्तविमूढार्थम् । ये ह्यनुपलभ्यमानमपि दृश्यम-
सत्त्या मोहान्न व्यवहरन्ति तान् प्रति व्यवहारसाधकं तल्लिङ्गम् ।
कस्मात् पुनर्मूढार्थमपि तन्न ? इत्याह—आगोपालमस्यार्थस्यासंवृतेर-
मूढत्वात् प्रसिद्धेरित्यर्थः ॥ ९९ ॥
एतावत् त्रिविधं कारणव्यापकस्वभावानुपलम्भनम्, अभावेऽभावव्यव-
हारे च निश्चयफलम् । कारणविरुद्धोपलम्भादयस्तु कारणाद्यनुपलम्भोपलक्षणत्वात्
त्रिविध एवान्तर्भूताः । तच्चाभावनिश्चयफलत्वमनुपलम्भस्य हेतौ स्वभावे च
व्यापके निषेध्यरूपे च दृश्यतया दर्शनयोग्यतया मते दृश्येऽनुपलभ्यमाने
सति, नान्यथा ।
तदेवं त्रिविधलिङ्गजमनुमानं प्रमाणम्, वस्तुसंवादात्; ततस्तत्प्रसिद्धस्या-
नित्यतादेर्न वस्तुधर्मतेति स्थितम् ॥ १०० ॥
ननु ‘अनित्योऽयं वर्णः’ इति स्वलक्षणे योजना, तत् कथम् “योजनाद् वर्ण-
सामान्ये” ( प्र० वा० २. ७९ ) इत्युक्तम् ? अत्राह—अनुमानात् परोक्षस्या-
नित्यादेर्धर्मस्य ग्रहणे वस्तुसामान्यमनित्यत्वेन गृह्यत इत्ययं क्रमो मतः ।
वर्णसामान्यं च प्रत्यक्षतः सिद्धम् ; तद्बलभाविना विकल्पेन विजातीयव्यावृत्त्याश्रयेण
व्यवस्थापनात् । यस्तु विनश्वरं वर्णं दृष्ट्वा ‘अनित्योऽयम्’ इति विशेषविषयो-
१. मसंवृत्तेः—रा० । एवं वृत्तावपि ।

१३२ प्रमाणवार्त्तिके
प्रामाण्यमेव नान्यत्र गृहीतग्रहणाम्मतम् ॥ १०१ ॥
नान्यास्या नित्यता भावात् पूर्वसिद्धः स चैन्द्रियात् ।
नानेकरूपो वाच्योऽसौ;
वाच्यो धर्मो विकल्पजः ॥ १०२ ॥
सामान्याश्रयसंसिद्धौ सामान्यं सिद्धमेव तत् ।
तदसिद्धौ तथास्यैव ह्यनुमानं प्रवर्तते ॥ १०३ ॥
क्वचित् तदपरिज्ञानं सदृशापरसम्भवात् ।
भ्रान्तेरपश्यतो भेदं मायागोलकभेदवत् ॥ १०४ ॥
ऽनुमानादन्यत्र, तत्र प्रामाण्यमेव न मतम्; गृहीतग्रहणात् ॥ १०१ ॥
कथं गृहीतग्राहित्वम् ? इत्याह—नान्या भावाद् वर्णादेरनित्यता;
तस्यैव क्षणक्षयिस्वभावत्वात् । स च भाव ऐन्द्रियात् प्रत्यक्षात् सिद्धः; पूर्वं
विकल्पात् । ततस्तमेव यथागृहीतं विकल्पयन् विकल्पो गृहीतग्राही । यत एव
नान्याभावादनित्यता; अत एवाभावोऽसौ धर्मिधर्मरूपतया नानेकरूपः । तथा न
वाच्योऽसौ; शब्दानां धर्मिधर्माभावस्य तैरवचनात्, तस्य च वस्तुन्यसम्भवात् ।
कस्तर्हि वाच्यः ? इत्याह—विकल्पजो विजातीयाश्रयेण विकल्पकल्पितो
धर्मः परस्परं यथासंकेतमसंकीर्णः शब्दानां वाच्यः ॥ १०२ ॥
तस्मात् सामान्यस्यानित्यादेराश्रयस्य वर्णादेः प्रत्यक्षात् संसिद्धौ
सिद्धमेव तत् सामान्यम् । यदि त्वभ्यासाद्यभावादनुरूपनिश्चयाभावादज्ञानम्,
तदा प्रत्यक्षात् तदसिद्धावस्यैव हि वर्णादेस्तथा नित्यत्वेन तदव्यभिचारिलिङ्गाद-
नुमानं प्रवर्तते ॥ १०३ ॥
कस्मात् पुनर्गृहीतेऽप्यपरिज्ञानम् ? इत्याह—क्वचिदनित्यतादौ गृहीते-
ऽप्यनिश्चयाभावादपरिज्ञानम्; पूर्वक्षणविनाशकाले तत्सदृशस्यापरस्य सम्भ-
वात् । भावशून्यान्तरा लक्षणाभावात् । 'स एवायम्' इति भ्रान्तेः स्थैर्यग्राहिण्याः
क्षणानां भेदमपश्यतोऽनिश्चिन्वतः पुंसो दृष्टान्तमाह—मायागोलकभेदवत् ।
मायाकारदर्शितौ गोलकौ भिन्नावध्यक्षेण गृहीत्वापि सादृश्याल्लाघवाच्च विप्र-
लब्धबुद्धिरेकत्वेनाध्यवस्यति यथा, तथा स्थिराध्यवसायः ॥ १०४ ॥

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १३३
तथा ह्यलिङ्गमाबालमसंश्लिष्टोत्तरोदयम् ।
पश्यन् परिच्छिनत्त्येव दीपादि नाशिनं जनः ॥ १०५ ॥
भावस्वभावभूतायामपि शक्तौ फलेऽदृशः ।
अनानन्तर्यतो मोहो विनिश्चेतुरपाटवात् ॥ १०६ ॥
तस्यैव विनिवृत्त्यर्थमनुमानोपवर्णनम् ।
व्यवस्यन्तीक्षणादेव सर्वाकारान् महाधियः ॥ १०७ ॥
व्यावृत्ते सर्वतस्तस्मिन् व्यावृत्तिविनिबन्धना ।
बुद्धयोऽर्थे प्रवर्त्तन्तेऽभिन्ने भिन्नाश्रया इव ॥ १०८ ॥
ननु यदि क्वचिन्नाशो दृश्येत, तदास्याहेतुकस्य स्वभावत्वात् क्षणक्षयिषु
भावेषु एकताबुद्धेर्भ्रान्तित्वं भवेद् ? इत्याह—तथा हि दीपादि, आदिशब्दात्
तुरङ्गादि, सन्तानविच्छेदकालेऽसंश्लिष्टोत्तरोदयमघटित उत्तरस्य उदयो जन्म
यस्मिन् तमेकस्य स्वरसनिरोधित्वेऽपरस्य कारणाभावादनुत्पत्तौ¹ नाशिनमध्यक्षतः
पश्यन्नलिङ्गं गमकलिङ्गरहितमाबालं बालपर्यन्तं जनः परिच्छिनत्त्येव । ततः
प्रागपि सतः स्वरसनिरोधात् सदृशापरापरक्षणप्रचये ‘स एवायम्’ इति बुद्धि-
र्भ्रान्तिरेव ॥ १०५ ॥
यथा—भावस्य बीजादेः स्वभावभूतायामपि अङ्कुरादिजनिकायां शक्तौ
फलेऽङ्कुरादौ अनानन्तर्यतोऽदृशोऽदर्शनात् विनिश्चेतुः पुंसोऽपाटवात्
मोहोऽशक्तभ्रमः । तथा क्षणिकेषु भावेषु सदृशापरापरोत्पत्तेर्भावशून्यक्षणादर्श-
नाच्च स्थिरभ्रमः ॥ १०६ ॥
तस्यैकत्वभ्रमस्यैव निवृत्त्यर्थं संवादिलिङ्गजस्य क्षणिकताविषयस्यानु-
मानस्योपवर्णनम्; “निश्चयारोपणमनसोर्बाध्यबाधकभावतः” (प्र० वा० ३. ४८)
इति न्यायात् । ये तु महाधियो विपरीतव्यवसायानाक्रान्तप्रत्यक्षा योगिनः, ते
पदार्थस्य ईक्षणादेव सर्वानाकारान् व्यवस्यन्ति निश्चिन्वन्ति ॥ १०७ ॥
एवञ्च—तस्मिन्नर्थे वस्तुतोऽभिन्ने निरंशे सर्वतः सजातीयाद् विजा-
तीयाच्च व्यावृत्ते यावत्यो व्यावृत्तयः सन्ति तावद्व्यावृत्तिविनिबन्धना
निश्चयात्मिका बुद्धयो भिन्नाश्रया इव तत्तद्व्यावृत्तिमात्रविषयत्वेन भिन्नधर्मि-
१. कारणाभावात् । अनु०—रा० ।

१३४ प्रमाणवार्त्तिके
यथाचोदनमाख्याश्च सोऽसति भ्रान्तिकारणे ।
प्रतिभाः प्रतिसन्धत्ते स्वानुरूपाः स्वभावतः ॥ १०९ ॥
सिद्धोऽत्राप्यथ वा ध्वंसो लिङ्गादनुपलम्भनात् ।
प्राग्भूत्वा ह्यभवन्¹ भावोऽनित्य इत्यभिधीयते ॥ ११० ॥
यस्योभयान्तव्यवधिसत्तासम्बन्धवाचिनी ।
अनित्यता श्रुतिस्तेन तावन्ताविति कौ स्मृतौ ॥ १११ ॥
प्राक् पश्चादप्यभावश्चेत् स एवानित्यता न किम् !
धर्मादिगोचरा इव प्रवर्त्तन्ते ॥ १०८ ॥
यथाचोदनं यथासंकेतमाख्याः शब्दाश्च प्रवर्त्तन्ते । यत्र व्यावृत्तौ यः
शब्दो विनिवेशितः स च तस्यां निश्चितायां प्रवर्त्तते । स भावोऽसति भ्रान्ति-
कारणे यथाभ्यासं स्वानुरूपाः स्वव्यावृत्तिसमुचिताः प्रतिभा निश्चयबुद्धीः
स्वभावतः प्रतिसन्धत्ते उत्पादयति । तस्मादभ्यासवतामीक्षणादेवानित्यादि-
निश्चयः, अन्येषां तु स्थिरापोहनाथर्मनुमानमिति² स्थितमेतत् ॥ १०९ ॥
अन्ये त्वाचार्याः प्राहुः—अत्र वर्णसन्तानविच्छेदकालेऽपि सन्तान-
विच्छेदलक्षणो ध्वंसोऽनित्यता, न भावस्वभावात्मिका । स चानुपलम्भना-
लिङ्गात् सिद्धः । नाध्यक्षाद्; भावविषयत्वात् तस्य ।
कस्मात् पुनर्ध्वंसोऽनित्यता ? इत्याह—प्राग् भूत्वा हि भावः पश्चाद-
भवन्ननित्य इत्यभिधीयते, न तु भाव इत्येव । तथा ध्वंस एवानित्यता । सा
चानुपलब्धिलिङ्गजाऽनुमानगम्या ॥ ११० ॥
ननु प्राक्-पश्चादभावयोर्व्यवधायकः सत्तासम्बन्धोऽनित्यता, न प्रध्वंसा-
भावः ? इत्याह—यस्य नैयायिकादेरुभयस्य प्राक्-पश्चादभावस्यान्तस्य
यो व्यवधायकः सत्तासम्बन्धः, तद्वाचिन्यनित्यता श्रुतिरिष्टा, तेन वादिना
तावन्ताविति कौ स्मृतौ ! ॥ १११ ॥
प्रागभावः³ पश्चादभावोऽपि चेत् स एव प्रागभावः पश्चादभावोऽनित्यता
किं नेष्यते; सत्ताविशेषणत्वेनापि तदभ्युपगमस्येष्टत्वात् ! पटस्य घटे चाभाव इति
१. ह्यभवद्—रा० । २. स्थिरारोपणार्थ०—रा० । ३. प्राग्भावः—रा० ।

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १३५
षष्ठ्याद्ययोगादिति चेद् अन्तयोः स कथं भवेत् ! ॥ ११२ ॥
सत्तासम्बन्धयोर्ध्रौव्यादन्ताभ्यां न विशेषणम् ।
अविशेषणमेव स्यादन्तौ चेत् कार्यकारणे ॥ ११३ ॥
असम्बन्धान्न भावस्य प्रागभावं स वाञ्छति ।
तदुपाधिसमाख्याने तेऽप्यस्य च न सिध्यतः ॥ ११४ ॥
सत्तास्वकारणाश्लेषकरणात् कारणं किल ।
सा सत्ता स च सम्बन्धो नित्यौ कार्यमथेह किम् ॥ ११५ ॥
यस्याभावः क्रियेतासौ न भावः प्रागभाववान् ।
सम्बन्धानभ्युपगमान्नित्यं विश्वमिदं ततः ॥ ११६ ॥
षष्ठ्यादिविभक्त्ययोगात् प्रध्वंसाभावः, नानित्यता । न हि भावाभावयो संयोगादिः
कश्चित् सम्बन्धोऽस्ति य उच्येत षष्ठ्यादिभिरिति चेत् ? एवं तर्ह्यन्तयोः
स षष्ठ्यादियोगः कथं भवेत्—अभावयोर्व्यवधिभूता सत्तेत्यादि ॥ ११२ ॥
किञ्च—सत्ता तत्सम्बन्धे परमते ध्रौव्यादन्ताभ्यां प्राक्प्रध्वंसाभावाभ्यां
न विशेषणं स्याद्—अन्तद्वयविशिष्टा सत्ता, तत्सम्बन्धो वेति । न हि नित्यस्य
सर्वकालव्यापिनोऽन्तसम्भवः ।
कार्यकारणे अन्तावभिमते इति चेत् ? तदा ताभ्यां सत्तासम्बन्धयोर-
विशेषणमेव स्यात् ॥ ११३ ॥
यस्मात् स नैयायिकादिर्भावस्यासम्बन्धात् प्रागभावं सम्बन्धिर्न
न वाञ्छति । तथा च तदुपाधिसमाख्याने प्रागभावविशेषणं कार्यकारणमिति
समाख्यानं व्यपदेशो ययोस्ते तथा ते कार्यकारणेऽप्यस्य न सिध्यतः । यस्य
हि प्रागभावः स भवन् कार्यं स्यात् । न च तत्सम्बन्धो भावस्येति कार्याभावः ।
कार्याभावाच्च कारणाभावः; तदुत्पादकस्य कारणत्वात् ॥ ११४ ॥
किञ्च—जन्म सत्ताश्लेषः सत्तासमवायः स्वकारणेन समवायिना सह
नित्यः, तयोः करणात् किल त्वयेष्टं कारणम् । सा च सत्ता स च
सम्बन्धो नित्यौ द्वावपि कार्यम्, अथेह द्वयोर्मध्ये किं युक्तम् ! ॥ ११५ ॥
अपि च—यस्याभावस्योत्पत्तेः प्रागभावः कारणैरसौ क्रियते । न

वा- yes, superscript footnote१. Then closing quotes: " Then(प्र० वा० २.७७) Thenइत्यत्र सानुषङ्गं`

Line 17:
प्रतिविहितम् । अनेकस्य वृत्तेरेकत्र वा यथा विशेषदृष्टेनेत्याह— अग्निं दृष्ट्वा
प्रतिविहितम् । (danda)
अनेकस्य वृत्तेरेकत्र वा यथा विशेषदृष्टेनेत्याह— (em-dash) अग्निं दृष्ट्वा

Line 18:
क्रमेण धूमाल्लिङ्गात् तस्यैव विशेषस्य 'स एवायं वह्निः' इति यत् प्रत्यभिज्ञानं न
'स एवायं वह्निः' in single quotes.

Line 19:
तत् प्रमाणम्; प्रतिक्षणं भावस्य भेदत एकार्थसाध्यार्थक्रियायाः संवादाभावात् ।
तत् प्रमाणम्; (semicolon)
प्रतिक्षणं भावस्य भेदत एकार्थसाध्यार्थक्रियायाः संवादाभावात् । (danda)

Line 20:
स्यादेतत्— न यथादृष्ट एव विशेषो गृह्यते, किन्तु तत्सामान्यम् ?
स्यादेतत्— (dash)
`न यथादृष्ट एव विशेषो

or whatever:न्नin this font has a round loop on the left and a descending stroke on the right. It is 100%न्नो. So: तल्लिङ्गापेक्षणाद् नो->तल्लिङ्गापेक्षणात्रोis just visually similar toत्रो, but it is णान्नो. I will transcribe तल्लिङ्गापेक्षणाद् नो चेत्? No, तल्लिङ्गापेक्षणात्रो-> wait, is itतल्लिङ्गापेक्षणात्रोorतल्लिङ्गापेक्षणात्रो? Let's transcribe तल्लिङ्गापेक्षणात्रो? No, transcribe तल्लिङ्गापेक्षणाद् नो? Wait! Why not transcribe तल्लिङ्गापेक्षणात्रोif someone might read it that way? No, the prompt says "pure, clean Markdown in original language". In Sanskrit it'sतल्लिङ्गापेक्षणाद् नो चेत्->तल्लिङ्गापेक्षणात्रो? No, णान्नो. Let's look at णान्नो: ण+ा+न्+न+ो. That's णान्नो. Wait, does the glyph have त्+र? Let's look at त्रinत्रिरूपम्` (line 23 & 24):

१३८ प्रमाणवार्त्तिके
प्रत्यक्षविचारः
लक्षणविप्रतिपत्तिनिराकरणम्
प्रत्यक्षं कल्पनापोढं प्रत्यक्षेणैव सिध्यति ।
प्रत्यात्मवेद्यः सर्वेषां विकल्पो नामसंश्रयः ॥ १२३ ॥
संहृत्य सर्वतश्चिन्तां स्तिमितेनान्तरात्मना ।
स्थितोऽपि चक्षुषा रूपमीक्षते साक्षजा मतिः ॥ १२४ ॥
पुनर्विकल्पयन् किञ्चिदासीन्मे कल्पनेदृशी ।
वेत्ति चेति न पूर्वोक्तावस्थायामिन्द्रियाद् गतौ ॥ १२५ ॥
एकत्र दृष्टो भेदो हि क्वचिन्नार्यत्र दृश्यते ।
तस्माद् विशेषदृष्टस्याप्रमाणत्वादेकत्रानेकवृत्तेरपि त्र्येकसंख्यापोहनाभावो निरस्तः ।
तस्मात् स्थितमेतत्—"मानं द्विविधं मेयद्वैविध्यात्" इति ॥ १२२ ॥
इदानीमवसरप्राप्तां प्रत्यक्षस्य लक्षणविप्रतिपत्तिं निराकर्तुमाह—यत्तत्प्रत्यक्ष-
मिति प्रसिद्धं तत् कल्पनाया अपोढं द्रष्टव्यं कल्पनारहितमित्यर्थः । तच्चै-
तदीदृशं प्रत्यक्षेणैव स्वसंवेदनेनैव सिध्यति; कल्पनारहितस्यार्थस्य रूपस्य
संवेदनस्यापरोक्षत्वात् । यदि तु कल्पनास्वभावत्वमस्य स्यात्, तथैव प्रकाशेत;
विकल्पस्यापरोक्षत्वात् । तथा हि—प्रत्यात्मवेद्यः सर्वेषां प्राणिनां विकल्पो
नामसंश्रयः शब्दसंसर्गवान् ; स यदि स्याद् ; उपलभ्य एव भवेत् ॥ १२३ ॥
तस्मात् संहत्याकृष्य सर्वतो विकल्पनीयाच्चिन्तां स्तिमितेन सर्व-
विकल्पविगमात् १ अविक्षिप्तेनान्तरात्मना १ चेतसा स्थितोऽपि पुरुषश्चक्षुर्विज्ञा-
नेन रूपमीक्षते, साक्षजा निर्विकल्पा मतिः सर्वसंवदितैव ॥ १२४ ॥
सन्त्येवेन्द्रियधियः कल्पनाः, तास्तु नोपलभ्यन्त इत्यप्यसत् । तथा हि—
विकल्पावस्थाया ऊर्ध्वं पुर्विकल्पयन् पुमान् ‘आसीन्मे कल्पनेदृशी’ इति
वेत्ति, नेन्द्रियादुत्पन्नायां गतौ बुद्धौ ‘संहृत्य’ इत्यादिना पूर्वमुक्तावस्था यस्या-
स्तस्याः कल्पनां वेत्ति । यदि सा तत्र स्यात्, अतत्संस्कारस्य स्मृतिं नयेत् ।
तस्मान्नास्तीति निश्चीयते ॥ १२५ ॥
किञ्च—वाच्यवाचकाकारसंसर्गवती प्रतीतिः कल्पना । न चेन्द्रियविषये-
ऽनन्वयात् संकेतासम्भवाच्च शब्दयोजनास्ति । तथा हि—एकत्र देशादौ न
१-१. सर्वाविकल्पविगमात् अधिक्षिप्ते०—रा० ।

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १३९
न तस्माद् भिन्नमस्त्यन्यत् सामान्यं बुद्धयभेदतः ॥ १२६ ॥
तस्माद् विशेषविषया सर्वैवेन्द्रियजा मतिः ।
न विशेषेषु शब्दानां प्रवृत्तावस्ति सम्भवः ॥ १२७ ॥
अनन्वयाद् विशेषाणां सङ्केतस्याप्रवृत्तिः ।
विषयो यश्च शब्दानां संयोज्येत स एव तैः ॥ १२८ ॥
अस्येदमिति सम्बन्धे यावर्थौ प्रतिभासिनौ ।
तयोरेव हि सम्बन्धो न तदेन्द्रियगोचरः ॥ १२९ ॥
विशदप्रतिभासस्य तदर्थस्याविभावनात् ।
विज्ञानाभासभेदो १ हि १ पदार्थानां विशेषकः ॥ १३० ॥
दृश्यते, न चाननुयायिनि शब्दसंकेतः । सामान्यमनुयायीति चेत् ? तस्माद्
भेदादन्यद् भिन्नं सामान्यं नास्ति; बुद्धेरभेदतः ॥ १२६ ॥
यदि हि सामान्यमस्मादन्यत् २ स्यात्, द्वयाकारा बुद्धिर्भवेत् । विशेषमात्रा-
कारैव तु प्रत्यक्षबुद्धिरुपलभ्यते । तस्मात् सर्वैवेन्द्रियजा मतिर्विशेषमात्रविषया;
अन्यस्यानुपलब्धेः । न च विशेषेषु शब्दानां प्रवृत्तौ सम्भवोऽस्ति ॥१२७॥
विशेषाणामनन्वयात् तत्र संकेतस्याप्रवृत्तिः । उत्तरकालं शब्दार्थ-
प्रतिपत्त्यर्थं संकेतक्रिया । न च विशेषाः कालान्तरमनुवर्तन्ते । तस्माद् य एव
शब्दानां विषयो व्यवच्छेदः स एव तैः संयोज्येत, न स्वलक्षणम् ॥१२८॥
तस्माद् 'अस्यार्थस्येदं वाचकम्' इति सम्बन्धे वाच्यवाचकभावलक्षणे
यावर्थौ प्रतिभासिनौ तयोरेव हि सम्बन्धो वक्तव्यः । यदा चार्थं दृष्ट्वा
सकेतं तत्र प्रवर्तयति तदेन्द्रियगोचरोऽर्थो नास्ति ॥ १२९ ॥
संहृतेन्द्रियव्यापारस्य तदा संकेतसंकल्पकाले विशदप्रतिभासस्यार्थस्या-
विभावनात् । यदि तत्रार्थः प्रतिभाति तदेन्द्रियज्ञानवत् स्फुटः प्रतीयते । न च
प्रतिभासभेदेऽपि शब्देन्द्रियज्ञानयोरेकविषयत्वम् ; हि यस्माद्विज्ञानस्याभासभेद
आकारभेदः पदार्थानां ग्राह्याणां विशेषको भेदकः । यदि तु प्रतिभासभेदेऽप्य-
र्थभेदः, तदा विश्वमेकं द्रव्यं स्यात् ॥ १३० ॥
१-१. ०भेदश्च—रा० । २. सामान्यं सामान्यम्—रा० ।

१४० प्रमाणवार्त्तिके
चक्षुषाऽर्थावभासेऽपि यं परोऽस्येति शंसति ।
स एव योज्यते शब्दैर्न खल्विन्द्रियगोचरः ॥ १३१ ॥
अव्यापृतेन्द्रियस्यान्ववाङ्मात्रेणाविभावनात् ।
न चानुदितसम्बन्धः स्वयं ज्ञानप्रसङ्गतः ॥ १३२ ॥
मनसो युगपद्वृत्तेः सविकल्पाविकल्पयोः ।
विमूढो लघुवृत्तेर्वा तयोरैक्यं व्यवस्यति ॥ १३३ ॥
स्यादेतत् । यदा स्वलक्षणमुपदर्श्य शब्दो निवेश्यते, तदा स्वलक्षणमेव
वाच्यवाचकम् ? इत्याह--चक्षुषार्थावभासेऽपि जाते, तथा श्रोत्राच्छाब्दाव-
भासेऽपि, यमर्थमन्यव्यवच्छेदं बुद्धिपरिवर्त्तिनं परः प्रतिपादकः 'अस्यार्थस्यायं
वाचकः' इति शंसति कथयति, स एवान्यव्यवच्छेदः शब्दैर्योज्यते, न
खल्विन्द्रियगोचरः स्वलक्षणम्; अनन्वयात् तस्य । तद्दर्शनानन्तरं संकेतसंकल्पे
च विनाशाच्च ॥ १३१ ॥
तथाऽव्यापृतेन्द्रियस्यान्ववाङ्मात्रेण स्वलक्षणाविभावनात् प्रत्यक्ष इव ।
स्यादेतत् । संकेताविषयत्वेऽपि शब्दसंसृष्टमेव स्वलक्षणमध्यक्षं प्रकृत्या
प्रत्येष्यति ? इत्याह--न चानुदितसम्बन्धो वाच्यवाचकभावो यस्य स शब्दः
प्रत्यायको दृष्ट इति शेषः । तथाभ्युपगमे तु स्वयं संकेतमनपेक्ष्यैव श्रुताच्छा-
ब्दादर्थस्य ज्ञानप्रसङ्गतः ॥ १३२ ॥
नन्विन्द्रियव्यापारसमकालम् 'अहिरहिः' इति धारावाहि सविकल्पकमध्यक्षं
प्रवर्त्तते । यदि तु तत्र विकल्पमविकल्पकञ्च द्वयमिष्यते तदा विकल्पेन निर्विकल्पस्य
व्यवधानाद् दर्शनं विच्छिन्नं स्यात्, न चैतदस्ति, न युगपज्ज्ञानसम्भवः ? अत्राह--
मनसः सविकल्पाविकल्पयोरेकस्मात् समनन्तराद्युगपद् वृत्तेः कारणात् तयो-
रैक्यं विमूढः प्रतिपत्ता व्यवस्यति । निर्विकल्पकं हि स्वलक्षणविषयम् । विकल्पश्च
वस्तुतोऽतद्विषयत्वेऽप्यवसायानुरोधात् तद्विषयः । सहोत्पत्तिश्चानुभवसिद्धत्वाद्
दुरपह्नवा । ततः सहोत्पन्नयोरेकविषययोरेक्यभ्रम एषः । पराभिमतायां युगपद-
नुत्पत्तावपि सविकल्पाविकल्पयोर्लघुवृत्तेः शीघ्रवृत्तेर्वा कारणात् तयोर्मूढमतिः
प्रतिपत्ता ऐक्यं व्यवस्यति, अलातभ्रान्तौ चक्रमिव ॥ १३३ ॥

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १४१
विकल्पव्यवधानेन विच्छिन्नं दर्शनं भवेत् ।
इति चेद्, भिन्नजातीयविकल्पेऽन्यस्य वा कथम् ॥ १३४ ॥
अलातदृष्टिवद् भावपक्षश्चेद् बलवान् मतः ।
अन्यत्रापि समानं तद् वर्णयोर्वा सकृच्छ्रुतिः ॥ १३५ ॥
न्यायमतदूषणम्
सकृत् सङ्गतशब्दार्थेष्विन्द्रियेष्विह सत्स्वपि ।
पञ्चभिर्व्यवधानेऽपि भात्यव्यवहितेव या ॥ १३६ ॥
सा मतिर्नामपर्यन्तक्षणिकज्ञानमिश्रणात् ।
यदि दर्शनमविकल्पम्, तदनन्तरं तु विकल्पः, पुनस्तदनन्तरं दर्शनम्, तदा—
विकल्पेन व्यवधानाद् विच्छिन्नं दर्शनं भवेत्, न धारावाहीति चेत् ?
नन्वन्यस्य परस्यापि गां पश्यतो निर्विकल्पेन प्रत्यक्षेण भिन्नजातीयस्याश्वादे-
र्विकल्पे जायमाने दर्शनं कथमविच्छिन्नम् ! न ह्यश्ववाचकशब्देन संयोज्य
गौर्गृह्यते, येनैकमेव सविकल्पं तदध्यक्षं भवेत् । एकत्वे वाश्वप्रतीतिर्न स्यात्;
गोविषयत्वात् तस्य ॥ १३४ ॥
स्यादेतत् । अलातस्य भ्रम्यमाणस्य नानादेशेषु लाघवात् भावपक्षबलवत्त्वाच्च
दर्शनप्रतिसन्धानेन चक्रदृष्टिवत् विजातीयव्यवकीर्यमाणस्य दर्शनस्यान्तरा भावेऽपि
भावपक्षो बलवान् मत इति दर्शनाविच्छेदबुद्धिरिति चेत् ? अन्यत्राभाव-
पक्षेऽपि तद् बलवत्त्वे लाघवसमर्थात् समानम् । ततो दर्शनविच्छेदलाघवाद्
विच्छेदधीरेवास्तु । सरो रस इत्यादौ वर्णयोर्वा लाघवात् सकृत्श्रुतिः
प्राप्ता ॥ १३५ ॥
किञ्च—सकृत् युगपत् संगताः स्वस्वगोचरीभूताः सर्वेऽर्था येषु तेष्वि-
न्द्रियेषु चक्षुरादिषु मनःपर्यन्तेषु सत्स्वपीह सङ्क्रान्तकान्तावदनप्रतिबिम्बस्य
सहकारसुगन्धिनः शीतस्य भ्रमद्भमरोपगीतस्य स्वाधुनो मधुनः सार्वगुणानुभवकाले
प्रसरत्संकल्पजन्मनां यूनां या मतिः पञ्चभिरिन्द्रियबुद्धिभिर्व्यवधानेऽपि
त्वत्पक्षेऽव्यवहितेव समकालेव भाति ॥ १३६ ॥
सेन्द्रियमतिर्नाम्नः शब्दस्य पर्यन्तो वर्णः, तस्य क्षणिकं ज्ञानम्, तेन

विच्छिन्नाभेति तच्चित्रं तस्मात् सन्तु सकृद्धियः ॥ १३७ ॥
प्रतिभासाविशेषश्च सान्तरानन्तरे कथम् ।
शुद्धे मनोविकल्पे च न क्रमग्रहणं भवेत् ॥ १३८ ॥
योऽग्रहः सङ्गतेऽप्यर्थे क्वचिदासक्तचेतसः ।
सक्त्यान्योत्पत्तिवैगुण्याच्चोद्यं वै तद् द्वयोरपि ॥ १३९ ॥
शीघ्रवृत्तेरलातादेरन्वयप्रतिघातिनी ।
चक्रभ्रान्तिं दृगाधत्ते न दृशां घटनेन सा ॥ १४० ॥
मिश्रणात् सरो रस इत्यादिष्वविच्छिन्ना प्राप्नोति; विजातीयविज्ञानान्तराव्यव-
धानात् । तथापि विच्छिन्नाभा क्रमवती । तत्तु चित्रमाश्चर्यम् । यदि लाघवकृतः
सकृद्ग्रहाभिमानः, तदा वर्णज्ञाने स नितरां युक्तः; विजातीयाव्यवधानात् ।
इन्द्रियज्ञानेषु तु न युक्तः, पञ्चभिर्व्यवधानात् । तस्मात् सकृद्धियः सन्तु ।
यथोक्तम्—“मनसो युगपद्वृत्तेः” (प्र० वा० २. १३३) इति ॥ १३७ ॥
अन्यथा—सान्तरे पञ्चभिरिन्द्रियज्ञानैर्व्यवहितत्वात्, अनन्तरे सरो रस
इत्यादिके ज्ञाने विजातीयाव्यवधानात् प्रतिभासस्याविशेषश्चाप्रसक्तः । स
चानुभवबाधितत्वात् कथमभ्युपगम इति शेषः । यदि लघुवृत्तित्वात् सकृद्ग्रहः, तदा
शुद्धे विजातीयाव्यवकीर्णे मनोविकल्पे च प्राबन्धिके क्रमग्रहणमनुभवसिद्धं
न भवेत् ॥ १३८ ॥
ननु यदि युगपत् ज्ञानोत्पत्तिः, तदैकत्रासक्तं पुनरुत्पत्तिधर्मकं चेतो यस्य
तस्यासक्तचेतसः क्वचिदर्थे स्वेन्द्रियेण सङ्गतेऽपि योऽग्रहो विज्ञानानुत्पत्तिः स
कथम् ? आह— एकत्र सक्त्या विषयासञ्चारलक्षणयाऽन्यस्य भिन्नविषयस्य ज्ञान-
स्योत्पत्तिवैगुण्यात् । अविगुणो हि समनन्तरप्रत्ययः स्वकार्यमारभते, न
त्वासक्तिविगुणः । यच्चैतच्चोद्यं परिहृतमस्माभिः, तद् द्वयोरपि समानम्; युगपद्वि-
ज्ञानानुत्पत्तिवादिनोऽपि मते सर्वत्रैवेन्द्रियसंगमे समाने क्वचिन्नेति कुतः ! ॥ १३९ ॥
तत्रासक्तिवैगुण्यमेव मनस उत्तरम्, तच्च समानमस्माकम्, अलातचक्रवदिति
दृष्टान्तस्यासिद्धिमाह—शीघ्रा प्रवृत्तिर्भ्रमणं यस्यालातादेस्तस्यान्वयेनानुगमेन
प्रतिघात उपहतत्वं तद्वती दृग् दृष्टिश्चक्राकारां भ्रान्तिमिन्द्रियजां धत्ते । न

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १४३
शङ्करस्वामिप्रभृतिमत्खण्डनम्
केचिदिन्द्रियजत्वादेर्बालधीवदकल्पनाम् ।
आहुर्बालाविकल्पे च हेतुं संकेतमन्दताम् ॥ १४१ ॥
तेषां प्रत्यक्षमेव स्याद् बालानामविकल्पनात् ।
संकेतोपायविगमात् पश्चादपि भवेन्न सः ॥ १४२ ॥
मनो व्युत्पन्नसंकेतमस्ति तेन स चेन्मतः ।
एवमिन्द्रियजेऽपि स्याद् शेषवच्चेदमीदृशम् ॥ १४३ ॥
यदेव साधनं बाले तदेवात्रापि कथ्यताम् ।
दशां भिन्नभिन्नदेशालातदर्शनानां घटनेन योजनया सा मानसी भ्रान्तिः, स्फुट-
प्रतिभासत्वात्, मानसस्य च विपर्ययात् । तस्माद् 'अहिरहिः' इति विकल्पसम-
कालमध्यक्षं वस्तु स्फुटमवैति; न तु विकल्प इति स्थितम् ॥ १४० ॥
केचिदाचार्याः शङ्करस्वामिप्रभृतयः इन्द्रियजत्वाद्, आदिशब्दाद्-
मानसत्वानुभवाकारप्रवृत्तवादेः, हेतोः प्रत्यक्षबुद्धिमकल्पनां बालधीवदाहुः,
दृष्टान्तसिद्धयर्थम् । बालस्याविकल्पे विकल्पाभावे च संकेतमन्दतां हेतु-
माहुः । वाच्यवाचकयोजना हि विकल्पः, सा च संकेतपूर्विका, तदभावाद्
बालस्य कल्पनाभावः ॥ १४१ ॥
तेषामेवंवादिनां मते बालानां प्रत्यक्षमेव ज्ञानं स्यात्, न विचारकम् । किं
कारणम् ? अविकल्पनात् । भवतु, को दोष इति चेत् ? आह—संकेतोपाय-
स्य विचारस्य विगमात् बालानां पश्चादपि स सङ्केतो न भवेत् । तदभावाद्
विकल्पाभावश्च ॥ १४२ ॥
जन्मान्तरागतं व्युत्पन्नं संकेतं मनोऽस्ति बालानाम्, तेन संकेतः तेषां
मतश्चेत् ? एवं सतीन्द्रियजेऽपि ज्ञाने स्यात् कल्पना; तन्निवर्तकहेत्वभिधानात्,
ततो दृष्टान्तासिद्धिरेव१ । इदमिन्द्रियजत्वादि ईदृशं निषेध्येन सहासिद्धविरोधं
शेषवच्चोक्तम् ॥ १४३ ॥
अथान्येन लिङ्गेनाव्यभिचारिणा बालज्ञानमविकल्पनं प्रसाध्य दृष्टान्तीक्रियते,
तदा यदेवाव्यभिचारि बाले बालस्येन्द्रियज्ञाने साधनम्, तदेवात्र व्युत्पन्न-
संकेतानामिन्द्रियज्ञानेऽपि कथ्यताम्, किमिन्द्रियजत्वादिनोपन्यस्तेन; व्युत्पन्ना-
१. दृष्टासिद्धिरेव—रा० ।

१४४ प्रमाणवार्त्तिके
साम्यादक्षधियामुक्तमनेनानुभवादिकम् ॥ १४४ ॥
सामान्यनिराकरणम्
विशेषणं विशेष्यञ्च सम्बन्धं लौकिकीं स्थितिम् ।
गृहीत्वा सङ्कलय्यैतत् तथा प्रत्येति नान्यथा ॥ १४५ ॥
यथा दण्डिनि जात्यादेर्विवेकेनानिरूपणात् ।
तद्वत्ता योजना नास्ति कल्पनाप्यत्र नास्त्यतः ॥ १४६ ॥
यदप्यन्वयि विज्ञानं शब्दव्यक्त्यवभासि तत् ।
वर्णाकृत्यक्षराकारशून्यं गोत्वं हि वर्ण्यते ॥ १४७ ॥
व्युत्पन्नयोरक्षधियामशब्दसंसृष्टत्वमात्रानुकरणेन साम्यात् ! अनेनेन्द्रियजत्व-
दूषणेनानुभव आदिर्यस्य मानसत्वादेस्तदुक्तं दोषवत्तया बोद्धव्यम् ॥ १४४ ॥
अविकल्पसिद्धौ परमतं दूषयित्वा स्वयमुपपत्त्यन्तरमाह—विशेषणं व्यव-
च्छेदकं विशेष्यं व्यवच्छेद्यं तयोः सम्बन्धं यथासम्भवं समवायादिकं लौकिकीं
लोकप्रसिद्धां स्थितिं व्यवस्थां च जात्यादिकं विशेषणम्, विशेष्यं द्रव्यादि, विशेषण-
विशेष्यशब्दयोश्च पूर्वापरनियम इति पृथक् प्रत्येकं स्वरूपेण गृहीत्वा तदन्तर-
मेतत् सर्वं सङ्कलय्य संयोज्य तथा विशेषणविशिष्टत्वेन प्रत्येति विशिष्टबुद्धिः,
नान्यथा विशेषणाद्यग्रहणे ॥ १४५ ॥
यथा दण्डिनि 'दण्डी' इति विशिष्टबुद्धिः दण्डपुरुषतत्सम्बन्धादिग्रहण-
पूर्विका तदग्रहे च न भवति । जातिरादिर्यस्य गुणकर्मादेः स्वरूपस्य जात्या-
दिमतो विवेकेनानिरूपणात् तद्वत्ता जातिमत्ता योजना विशेषणविशेष्य-
भावो नास्ति । अतो योजनाविरहात् अत्र जातिमदादौ कल्पनापि नास्तीति
तस्माज्जात्यादियोजनात्मिका कल्पना नास्ति । शब्दयोजनात्मिका तु सम्भाव्येत ।
सापि स्वलक्षणे संकेताभावान्निरस्ता प्राक् ॥ १४६ ॥
ननु यदि सामान्याभासः, तदा विभिन्नासु व्यक्तिषु कथमन्वयिप्रत्ययः ?
इत्याह—यदप्यन्वयि विज्ञानमुत्पद्यते, तच्च शब्दस्य 'गौः' इत्यादेर्व्यक्तेश्च
वर्णसंस्थानविशेषस्य आभास आकारस्तद्वत् प्रतीयते, न जात्याभासवत् ।
किं पुनः सामान्याभासमेव न ? इत्याह—वर्णो नीलादिराकृतिः संस्थान-

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १४५
समानत्वेऽपि तस्यैव नेक्षणं नेत्रगोचरे ।
प्रतिभासद्वयाभावात् बुद्धेर्भेदश्च दुर्लभः ॥ १४८ ॥
समवायाग्रहादक्षैः सम्बन्धादर्शनं स्थितम् ।
अवयविनिराकरणम्
पटस्तन्तुष्विहेत्यादिशब्दाश्चेमे स्वयं कृताः ॥ १४९ ॥
शृंगं गवीति लोके स्यात् शृंगे गौरित्यलौकिकम् ।
गवाख्यपरिशिष्टाङ्गविच्छेदानुपलम्भनात् ॥ १५० ॥
व्यञ्जका गवादिशब्दाः, तेषामाकारो यथा प्रतीतः तेन शून्यं गोत्वं हि सामान्य-
वादिभिर्वर्ण्यते ॥ १४७ ॥
अतोऽन्वयविज्ञाने यद्वर्णसंस्थानादि प्रतिभासते, न तत्सामान्यम् । तस्यैव
समानत्वे वा स्वीक्रियमाणे नेत्रगोचरेऽर्थे नाङ्गीकर्तव्यमीक्षणम्; विकल्प-
प्रतिभासिनः प्रतिभासद्वयस्य स्फुटास्फुटवर्णसंस्थानवतोऽभावात् । एका-
कारमेव ज्ञानं यद्युभयाभासमङ्गीक्रियते, तदा बुद्धेर्भेदः प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वादिना
दुर्लभः । यदपि स्पष्टप्रतिभासमध्यक्षम्, तदप्यनक्षजं स्यात् ; अस्पष्टप्रतिभासत्वात् ।
एवमनक्षजमध्यक्षं स्यात्, स्पष्टप्रतिभासत्वात् । तस्माद्दृष्टेन सामान्यादिना न
योजयतीत्यकल्पनमध्यक्षम् ॥ १४८ ॥
किञ्च—समवायस्यातीन्द्रियस्याग्रहादक्षैरक्षभवैर्विज्ञानैर्जातितद्वतोः सम्ब-
न्धस्याविशिष्टप्रतीत्याऽदर्शनं स्थितं निश्चितम् । यद्बलेन यत्प्रतीतिस्तद्ग्रहे
न युक्ता सा ।
यदि नास्ति समवायः, तदा 'इह तन्तुषु पटः' इत्यादयो बुद्धयो न स्युः ?
इत्याह—'इह तन्तुषु पटः' इत्यादि शब्दा इमे स्वयं समयानुलोचनैः
कृताः, न वस्तुपराधीनाः ॥ १४९ ॥
तथा हि—'शृङ्गं गवि तिष्ठति' इति लोके स्यात् ; प्रमाणसिद्धयोरनुरो-
धात् । 'शृङ्गे गौः' इति तु तदुपकल्पितमलौकिकम् ; प्रमाणसिद्धिबहिर्भावात् ।
यदवयवेभ्यो न गौर्भिन्नः, तदा गवि शृङ्गमित्यपि न स्यात् ? इत्याह—शृङ्गस्य
प्र० वा० : १०

१४६ प्रमाणवार्त्तिके
तैस्तन्तुभिरियं शाटीत्युत्तरं कार्यमुच्यते ।
तन्तुसंस्कारसम्भूतं नैककालं कथञ्चन ॥ १५१ ॥
कारणारोपतः कश्चिद्, एकापोद्धारतोऽपि वा ।
तन्त्वाख्यां वर्तयेत् कार्ये दर्शयन् नाश्रयं श्रुतेः ॥ १५२ ॥
उपकार्योपकारित्वं विच्छेदाद् दृष्टिरैव वा ।
मुख्यं यदस्खलज्ज्ञानमादिसंकेतगोचरः ॥ १५३ ॥
गवाख्यैः परिशिष्टाङ्गैर्विच्छेदेऽस्य वियोगस्यानुपलम्भनात् 'शृङ्गं गवि'
इत्युच्यते, न त्ववयवातिरिक्तगोसद्भावात् ॥ १५० ॥
ननु 'तन्तुषु पटः' इति भवत्येव प्रतीतिरिति चेत् ? आह—तैस्तन्तुभिः
पटावस्थाप्राग्भाविभिः 'इयं शाटी' इति कारणभूततन्तूत्तरकालभावितन्तूनां
सँस्कारस्तुरीवेमकुविन्दकरादिसहकारी प्रभवावस्थाविशेषलाभः । तस्मात् स्वरसेन
निरुध्यमानात् सम्भूतकार्यमुच्यते, न तु तन्तुभिः सहैककालं कार्यं
तन्तुपट इति कथञ्चन कथ्यते; कार्यकारणयोः समकालत्वाभावात् ॥ १५१ ॥
यदि नास्ति तन्तुपटयोर्भेदः, तदा कथम् 'एते तन्तवः, पटश्चायम्' इति
व्यपदेशः ? इत्याह—कारणानां तन्तूनामारोपतः । एकस्य तन्तोरपोद्धारतो
बुद्ध्या निष्कर्षणात् वा कश्चिद् व्यवहर्त्ता कार्ये पटे तन्त्वाख्यां तन्तुश्रुतिं
वर्तयेत् , श्रुतेराश्रयं कारणं दर्शयन् न । तन्तुभ्यो व्यतिरिक्तः पटोऽस्ति,
एवमाकारपरिणतास्तन्तवः पट इत्यर्थः ॥ १५२ ॥
यदि तन्तवः केवलाः, न तेभ्यः पटोऽन्यः, तदा पटव्यपदेशो निर्निबन्धनः
स्याद् ? इत्याह— तन्तूनां परस्परं शीताद्यपनोदक्षमं साहित्यमुपकार्योपकारि-
त्वम् । अन्योऽन्यस्य विच्छेदाद् दृष्टिरैव वा । पटव्यपदेशनिबन्धनमिति शेषः ।
यदि व्यतिरिक्तं व्यपदेशनिबन्धनं नास्ति, तदा 'पटः' इति व्यपदेशो न
मुख्यः स्यात् , बाहीके गोव्यपदेशवद् ? इत्याह—मुख्यं तदुच्यते यदादिसंकेतस्य
गोचरः, न व्यतिरिक्त इत्येव । परस्पराविच्छेदावस्थेषु च पटश्रुतेः संकेता-
दस्खलद्गतिगोचरत्वान्मुख्यत्वम् । तस्मात् प्रत्यक्षतो जातेरनुपलम्भाद् योजना-
विरहः ॥ १५३ ॥