प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१३८ प्रमाणवार्त्तिके
प्रत्यक्षविचारः
लक्षणविप्रतिपत्तिनिराकरणम्
प्रत्यक्षं कल्पनापोढं प्रत्यक्षेणैव सिध्यति ।
प्रत्यात्मवेद्यः सर्वेषां विकल्पो नामसंश्रयः ॥ १२३ ॥
संहृत्य सर्वतश्चिन्तां स्तिमितेनान्तरात्मना ।
स्थितोऽपि चक्षुषा रूपमीक्षते साक्षजा मतिः ॥ १२४ ॥
पुनर्विकल्पयन् किञ्चिदासीन्मे कल्पनेदृशी ।
वेत्ति चेति न पूर्वोक्तावस्थायामिन्द्रियाद् गतौ ॥ १२५ ॥
एकत्र दृष्टो भेदो हि क्वचिन्नार्यत्र दृश्यते ।
तस्माद् विशेषदृष्टस्याप्रमाणत्वादेकत्रानेकवृत्तेरपि त्र्येकसंख्यापोहनाभावो निरस्तः ।
तस्मात् स्थितमेतत्—"मानं द्विविधं मेयद्वैविध्यात्" इति ॥ १२२ ॥
इदानीमवसरप्राप्तां प्रत्यक्षस्य लक्षणविप्रतिपत्तिं निराकर्तुमाह—यत्तत्प्रत्यक्ष-
मिति प्रसिद्धं तत् कल्पनाया अपोढं द्रष्टव्यं कल्पनारहितमित्यर्थः । तच्चै-
तदीदृशं प्रत्यक्षेणैव स्वसंवेदनेनैव सिध्यति; कल्पनारहितस्यार्थस्य रूपस्य
संवेदनस्यापरोक्षत्वात् । यदि तु कल्पनास्वभावत्वमस्य स्यात्, तथैव प्रकाशेत;
विकल्पस्यापरोक्षत्वात् । तथा हि—प्रत्यात्मवेद्यः सर्वेषां प्राणिनां विकल्पो
नामसंश्रयः शब्दसंसर्गवान् ; स यदि स्याद् ; उपलभ्य एव भवेत् ॥ १२३ ॥
तस्मात् संहत्याकृष्य सर्वतो विकल्पनीयाच्चिन्तां स्तिमितेन सर्व-
विकल्पविगमात् १ अविक्षिप्तेनान्तरात्मना १ चेतसा स्थितोऽपि पुरुषश्चक्षुर्विज्ञा-
नेन रूपमीक्षते, साक्षजा निर्विकल्पा मतिः सर्वसंवदितैव ॥ १२४ ॥
सन्त्येवेन्द्रियधियः कल्पनाः, तास्तु नोपलभ्यन्त इत्यप्यसत् । तथा हि—
विकल्पावस्थाया ऊर्ध्वं पुर्विकल्पयन् पुमान् ‘आसीन्मे कल्पनेदृशी’ इति
वेत्ति, नेन्द्रियादुत्पन्नायां गतौ बुद्धौ ‘संहृत्य’ इत्यादिना पूर्वमुक्तावस्था यस्या-
स्तस्याः कल्पनां वेत्ति । यदि सा तत्र स्यात्, अतत्संस्कारस्य स्मृतिं नयेत् ।
तस्मान्नास्तीति निश्चीयते ॥ १२५ ॥
किञ्च—वाच्यवाचकाकारसंसर्गवती प्रतीतिः कल्पना । न चेन्द्रियविषये-
ऽनन्वयात् संकेतासम्भवाच्च शब्दयोजनास्ति । तथा हि—एकत्र देशादौ न
१-१. सर्वाविकल्पविगमात् अधिक्षिप्ते०—रा० ।