प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१३४ प्रमाणवार्त्तिके
यथाचोदनमाख्याश्च सोऽसति भ्रान्तिकारणे ।
प्रतिभाः प्रतिसन्धत्ते स्वानुरूपाः स्वभावतः ॥ १०९ ॥
सिद्धोऽत्राप्यथ वा ध्वंसो लिङ्गादनुपलम्भनात् ।
प्राग्भूत्वा ह्यभवन्¹ भावोऽनित्य इत्यभिधीयते ॥ ११० ॥
यस्योभयान्तव्यवधिसत्तासम्बन्धवाचिनी ।
अनित्यता श्रुतिस्तेन तावन्ताविति कौ स्मृतौ ॥ १११ ॥
प्राक् पश्चादप्यभावश्चेत् स एवानित्यता न किम् !
धर्मादिगोचरा इव प्रवर्त्तन्ते ॥ १०८ ॥
यथाचोदनं यथासंकेतमाख्याः शब्दाश्च प्रवर्त्तन्ते । यत्र व्यावृत्तौ यः
शब्दो विनिवेशितः स च तस्यां निश्चितायां प्रवर्त्तते । स भावोऽसति भ्रान्ति-
कारणे यथाभ्यासं स्वानुरूपाः स्वव्यावृत्तिसमुचिताः प्रतिभा निश्चयबुद्धीः
स्वभावतः प्रतिसन्धत्ते उत्पादयति । तस्मादभ्यासवतामीक्षणादेवानित्यादि-
निश्चयः, अन्येषां तु स्थिरापोहनाथर्मनुमानमिति² स्थितमेतत् ॥ १०९ ॥
अन्ये त्वाचार्याः प्राहुः—अत्र वर्णसन्तानविच्छेदकालेऽपि सन्तान-
विच्छेदलक्षणो ध्वंसोऽनित्यता, न भावस्वभावात्मिका । स चानुपलम्भना-
लिङ्गात् सिद्धः । नाध्यक्षाद्; भावविषयत्वात् तस्य ।
कस्मात् पुनर्ध्वंसोऽनित्यता ? इत्याह—प्राग् भूत्वा हि भावः पश्चाद-
भवन्ननित्य इत्यभिधीयते, न तु भाव इत्येव । तथा ध्वंस एवानित्यता । सा
चानुपलब्धिलिङ्गजाऽनुमानगम्या ॥ ११० ॥
ननु प्राक्-पश्चादभावयोर्व्यवधायकः सत्तासम्बन्धोऽनित्यता, न प्रध्वंसा-
भावः ? इत्याह—यस्य नैयायिकादेरुभयस्य प्राक्-पश्चादभावस्यान्तस्य
यो व्यवधायकः सत्तासम्बन्धः, तद्वाचिन्यनित्यता श्रुतिरिष्टा, तेन वादिना
तावन्ताविति कौ स्मृतौ ! ॥ १११ ॥
प्रागभावः³ पश्चादभावोऽपि चेत् स एव प्रागभावः पश्चादभावोऽनित्यता
किं नेष्यते; सत्ताविशेषणत्वेनापि तदभ्युपगमस्येष्टत्वात् ! पटस्य घटे चाभाव इति
१. ह्यभवद्—रा० । २. स्थिरारोपणार्थ०—रा० । ३. प्राग्भावः—रा० ।