प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१३० प्रमाणवार्त्तिके
भिन्नोऽभिन्नोऽपि वा धर्मः स विरुद्धः प्रयुज्यते १ ।
यथाऽग्निरहिमे साध्ये सत्ता वा जन्मबाधनी ॥ ९५ ॥
यथा वस्त्वेव वस्तूनां साधने साधनं मतम् ।
तथा वस्त्वेव वस्तूनां स्वनिवृत्तौ निवर्त्तकम् ॥ ९६ ॥
एतेन कल्पनान्यस्तो यत्र क्वचन सम्भवात् ।
धर्मः पक्षसपक्षान्यतरत्वादिरपोदितः ॥ ९७ ॥
तत्रापि व्यापको धर्मो निवृत्तेर्गमको मतः ।
व्याप्यस्य स्वनिवृत्तिश्चेत् परिच्छिन्ना कथञ्चन ॥ ९८ ॥
सत्यपि प्रमाणवृत्तेः । प्रमाणनिवृत्तावप्यर्थभावासिद्धेः । तस्मान्नानुपलब्धेः कुत-
श्चिदन्यस्माद्भावसिद्धिः, किन्तु विरुद्धादेव ॥ ९४ ॥
स च विरुद्धो धर्मः क्वचिद् भिन्नो वा प्रयुज्यते, यथा—अग्नि-
रहिमे हिमाभावे साध्ये । क्वचिदभिन्नो वा, यथा—सत्ता जन्मनो बाधनी
महदादीनां जन्माभावप्रसङ्गः सत्त्वादिति। सत्ताजन्मनोश्चाभेदः सांख्याभ्युपगमा-
दुच्यते, न तु परमार्थतस्तादात्म्यं विरुद्धयोरस्ति । विरुद्धे च सत्ताजन्मनी प्रागसत्तया
हि अभिव्यक्तिरूपताया लाभो जन्मोच्यते । सत्ता तु विद्यमानता । ततो येन
रूपेण सत्त्वं न तेन जन्म, येन च जन्म तेन न सत्त्वमिति व्यक्तः परस्परपरि-
हारस्थितिविरोधः ॥ ९५ ॥
यथा च वस्तूनां साध्यानां साधने साधनं वस्त्वेव मतम् , नावस्तु;
तथा वस्त्वेव स्वस्य निवृत्तौ वस्तूनां निवर्त्तकम् , नावस्तु ॥ ९६ ॥
एतेन वस्तुनः साधनत्वप्रतिपादनेन विकल्पनान्यस्तो धर्मः पक्षस-
पक्षान्यतरत्वादिः, आदिशब्दान्मदुपगमादिश्च, अपोदितः प्रतिक्षिप्तो बोद्धव्यः;
तादृशस्य साधनस्य यत्र क्वचन साध्ये सम्भवात् । न हि पक्षत्वं सपक्ष-
त्वं वा जातिनियतम् ; किन्तु वाञ्छाधीनमवस्तु । अतः समीहितसिद्धौ सर्वं सर्वस्य
सिध्येत् ॥ ९७ ॥
तत्र वस्तुन्यपि व्यापको धर्मः कारणं स्वभावो वा व्याप्यस्य कार्यस्य
स्वभावस्य निवृत्तेर्गमको मतः । व्यापकस्य कारणस्वभावस्य स्वनिवृत्तिः
१. प्रसज्यते—पाठा० ।