प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १३९
न तस्माद् भिन्नमस्त्यन्यत् सामान्यं बुद्धयभेदतः ॥ १२६ ॥
तस्माद् विशेषविषया सर्वैवेन्द्रियजा मतिः ।
न विशेषेषु शब्दानां प्रवृत्तावस्ति सम्भवः ॥ १२७ ॥
अनन्वयाद् विशेषाणां सङ्केतस्याप्रवृत्तिः ।
विषयो यश्च शब्दानां संयोज्येत स एव तैः ॥ १२८ ॥
अस्येदमिति सम्बन्धे यावर्थौ प्रतिभासिनौ ।
तयोरेव हि सम्बन्धो न तदेन्द्रियगोचरः ॥ १२९ ॥
विशदप्रतिभासस्य तदर्थस्याविभावनात् ।
विज्ञानाभासभेदो १ हि १ पदार्थानां विशेषकः ॥ १३० ॥
दृश्यते, न चाननुयायिनि शब्दसंकेतः । सामान्यमनुयायीति चेत् ? तस्माद्
भेदादन्यद् भिन्नं सामान्यं नास्ति; बुद्धेरभेदतः ॥ १२६ ॥
यदि हि सामान्यमस्मादन्यत् २ स्यात्, द्वयाकारा बुद्धिर्भवेत् । विशेषमात्रा-
कारैव तु प्रत्यक्षबुद्धिरुपलभ्यते । तस्मात् सर्वैवेन्द्रियजा मतिर्विशेषमात्रविषया;
अन्यस्यानुपलब्धेः । न च विशेषेषु शब्दानां प्रवृत्तौ सम्भवोऽस्ति ॥१२७॥
विशेषाणामनन्वयात् तत्र संकेतस्याप्रवृत्तिः । उत्तरकालं शब्दार्थ-
प्रतिपत्त्यर्थं संकेतक्रिया । न च विशेषाः कालान्तरमनुवर्तन्ते । तस्माद् य एव
शब्दानां विषयो व्यवच्छेदः स एव तैः संयोज्येत, न स्वलक्षणम् ॥१२८॥
तस्माद् 'अस्यार्थस्येदं वाचकम्' इति सम्बन्धे वाच्यवाचकभावलक्षणे
यावर्थौ प्रतिभासिनौ तयोरेव हि सम्बन्धो वक्तव्यः । यदा चार्थं दृष्ट्वा
सकेतं तत्र प्रवर्तयति तदेन्द्रियगोचरोऽर्थो नास्ति ॥ १२९ ॥
संहृतेन्द्रियव्यापारस्य तदा संकेतसंकल्पकाले विशदप्रतिभासस्यार्थस्या-
विभावनात् । यदि तत्रार्थः प्रतिभाति तदेन्द्रियज्ञानवत् स्फुटः प्रतीयते । न च
प्रतिभासभेदेऽपि शब्देन्द्रियज्ञानयोरेकविषयत्वम् ; हि यस्माद्विज्ञानस्याभासभेद
आकारभेदः पदार्थानां ग्राह्याणां विशेषको भेदकः । यदि तु प्रतिभासभेदेऽप्य-
र्थभेदः, तदा विश्वमेकं द्रव्यं स्यात् ॥ १३० ॥
१-१. ०भेदश्च—रा० । २. सामान्यं सामान्यम्—रा० ।