प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१४० प्रमाणवार्त्तिके
चक्षुषाऽर्थावभासेऽपि यं परोऽस्येति शंसति ।
स एव योज्यते शब्दैर्न खल्विन्द्रियगोचरः ॥ १३१ ॥
अव्यापृतेन्द्रियस्यान्ववाङ्मात्रेणाविभावनात् ।
न चानुदितसम्बन्धः स्वयं ज्ञानप्रसङ्गतः ॥ १३२ ॥
मनसो युगपद्वृत्तेः सविकल्पाविकल्पयोः ।
विमूढो लघुवृत्तेर्वा तयोरैक्यं व्यवस्यति ॥ १३३ ॥
स्यादेतत् । यदा स्वलक्षणमुपदर्श्य शब्दो निवेश्यते, तदा स्वलक्षणमेव
वाच्यवाचकम् ? इत्याह--चक्षुषार्थावभासेऽपि जाते, तथा श्रोत्राच्छाब्दाव-
भासेऽपि, यमर्थमन्यव्यवच्छेदं बुद्धिपरिवर्त्तिनं परः प्रतिपादकः 'अस्यार्थस्यायं
वाचकः' इति शंसति कथयति, स एवान्यव्यवच्छेदः शब्दैर्योज्यते, न
खल्विन्द्रियगोचरः स्वलक्षणम्; अनन्वयात् तस्य । तद्दर्शनानन्तरं संकेतसंकल्पे
च विनाशाच्च ॥ १३१ ॥
तथाऽव्यापृतेन्द्रियस्यान्ववाङ्मात्रेण स्वलक्षणाविभावनात् प्रत्यक्ष इव ।
स्यादेतत् । संकेताविषयत्वेऽपि शब्दसंसृष्टमेव स्वलक्षणमध्यक्षं प्रकृत्या
प्रत्येष्यति ? इत्याह--न चानुदितसम्बन्धो वाच्यवाचकभावो यस्य स शब्दः
प्रत्यायको दृष्ट इति शेषः । तथाभ्युपगमे तु स्वयं संकेतमनपेक्ष्यैव श्रुताच्छा-
ब्दादर्थस्य ज्ञानप्रसङ्गतः ॥ १३२ ॥
नन्विन्द्रियव्यापारसमकालम् 'अहिरहिः' इति धारावाहि सविकल्पकमध्यक्षं
प्रवर्त्तते । यदि तु तत्र विकल्पमविकल्पकञ्च द्वयमिष्यते तदा विकल्पेन निर्विकल्पस्य
व्यवधानाद् दर्शनं विच्छिन्नं स्यात्, न चैतदस्ति, न युगपज्ज्ञानसम्भवः ? अत्राह--
मनसः सविकल्पाविकल्पयोरेकस्मात् समनन्तराद्युगपद् वृत्तेः कारणात् तयो-
रैक्यं विमूढः प्रतिपत्ता व्यवस्यति । निर्विकल्पकं हि स्वलक्षणविषयम् । विकल्पश्च
वस्तुतोऽतद्विषयत्वेऽप्यवसायानुरोधात् तद्विषयः । सहोत्पत्तिश्चानुभवसिद्धत्वाद्
दुरपह्नवा । ततः सहोत्पन्नयोरेकविषययोरेक्यभ्रम एषः । पराभिमतायां युगपद-
नुत्पत्तावपि सविकल्पाविकल्पयोर्लघुवृत्तेः शीघ्रवृत्तेर्वा कारणात् तयोर्मूढमतिः
प्रतिपत्ता ऐक्यं व्यवस्यति, अलातभ्रान्तौ चक्रमिव ॥ १३३ ॥