प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

यदप्रमाणताऽभावे लिङ्गं तस्यैव कथ्यते ।
तदत्यन्तविमूढार्थम्;
आगोपालमसंवृतेः १ ॥ ९९ ॥
एतावन्निश्चयफलमभावेऽनुपलम्भनम् ।
तच्च हेतौ स्वभावे वाऽदृश्ये दृश्यतया मते ॥ १०० ॥
अनुमानादनित्यादेर्ग्रहणेऽयं क्रमो मतः ।
कथञ्चन साक्षात् परम्परया वा परिच्छिन्ना चेत् स्यात् ॥ ९८ ॥
तथा यस्यार्थस्य एकज्ञानसंसर्गिणोऽप्रमाणता प्रमाणनिवृत्तिः, तस्यैवाभावे-
ऽभावव्यवहारे च साध्ये सा प्रमाणनिवृत्तिः स्वभावानुपलम्भाख्या लिङ्गं कथ्यते ।
तत् स्वभावानुपलब्धिलिङ्गमत्यन्तविमूढार्थम् । ये ह्यनुपलभ्यमानमपि दृश्यम-
सत्त्या मोहान्न व्यवहरन्ति तान् प्रति व्यवहारसाधकं तल्लिङ्गम् ।
कस्मात् पुनर्मूढार्थमपि तन्न ? इत्याह—आगोपालमस्यार्थस्यासंवृतेर-
मूढत्वात् प्रसिद्धेरित्यर्थः ॥ ९९ ॥
एतावत् त्रिविधं कारणव्यापकस्वभावानुपलम्भनम्, अभावेऽभावव्यव-
हारे च निश्चयफलम् । कारणविरुद्धोपलम्भादयस्तु कारणाद्यनुपलम्भोपलक्षणत्वात्
त्रिविध एवान्तर्भूताः । तच्चाभावनिश्चयफलत्वमनुपलम्भस्य हेतौ स्वभावे च
व्यापके निषेध्यरूपे च दृश्यतया दर्शनयोग्यतया मते दृश्येऽनुपलभ्यमाने
सति, नान्यथा ।
तदेवं त्रिविधलिङ्गजमनुमानं प्रमाणम्, वस्तुसंवादात्; ततस्तत्प्रसिद्धस्या-
नित्यतादेर्न वस्तुधर्मतेति स्थितम् ॥ १०० ॥
ननु ‘अनित्योऽयं वर्णः’ इति स्वलक्षणे योजना, तत् कथम् “योजनाद् वर्ण-
सामान्ये” ( प्र० वा० २. ७९ ) इत्युक्तम् ? अत्राह—अनुमानात् परोक्षस्या-
नित्यादेर्धर्मस्य ग्रहणे वस्तुसामान्यमनित्यत्वेन गृह्यत इत्ययं क्रमो मतः ।
वर्णसामान्यं च प्रत्यक्षतः सिद्धम् ; तद्बलभाविना विकल्पेन विजातीयव्यावृत्त्याश्रयेण
व्यवस्थापनात् । यस्तु विनश्वरं वर्णं दृष्ट्वा ‘अनित्योऽयम्’ इति विशेषविषयो-
१. मसंवृत्तेः—रा० । एवं वृत्तावपि ।