प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१३२ प्रमाणवार्त्तिके
प्रामाण्यमेव नान्यत्र गृहीतग्रहणाम्मतम् ॥ १०१ ॥
नान्यास्या नित्यता भावात् पूर्वसिद्धः स चैन्द्रियात् ।
नानेकरूपो वाच्योऽसौ;
वाच्यो धर्मो विकल्पजः ॥ १०२ ॥
सामान्याश्रयसंसिद्धौ सामान्यं सिद्धमेव तत् ।
तदसिद्धौ तथास्यैव ह्यनुमानं प्रवर्तते ॥ १०३ ॥
क्वचित् तदपरिज्ञानं सदृशापरसम्भवात् ।
भ्रान्तेरपश्यतो भेदं मायागोलकभेदवत् ॥ १०४ ॥
ऽनुमानादन्यत्र, तत्र प्रामाण्यमेव न मतम्; गृहीतग्रहणात् ॥ १०१ ॥
कथं गृहीतग्राहित्वम् ? इत्याह—नान्या भावाद् वर्णादेरनित्यता;
तस्यैव क्षणक्षयिस्वभावत्वात् । स च भाव ऐन्द्रियात् प्रत्यक्षात् सिद्धः; पूर्वं
विकल्पात् । ततस्तमेव यथागृहीतं विकल्पयन् विकल्पो गृहीतग्राही । यत एव
नान्याभावादनित्यता; अत एवाभावोऽसौ धर्मिधर्मरूपतया नानेकरूपः । तथा न
वाच्योऽसौ; शब्दानां धर्मिधर्माभावस्य तैरवचनात्, तस्य च वस्तुन्यसम्भवात् ।
कस्तर्हि वाच्यः ? इत्याह—विकल्पजो विजातीयाश्रयेण विकल्पकल्पितो
धर्मः परस्परं यथासंकेतमसंकीर्णः शब्दानां वाच्यः ॥ १०२ ॥
तस्मात् सामान्यस्यानित्यादेराश्रयस्य वर्णादेः प्रत्यक्षात् संसिद्धौ
सिद्धमेव तत् सामान्यम् । यदि त्वभ्यासाद्यभावादनुरूपनिश्चयाभावादज्ञानम्,
तदा प्रत्यक्षात् तदसिद्धावस्यैव हि वर्णादेस्तथा नित्यत्वेन तदव्यभिचारिलिङ्गाद-
नुमानं प्रवर्तते ॥ १०३ ॥
कस्मात् पुनर्गृहीतेऽप्यपरिज्ञानम् ? इत्याह—क्वचिदनित्यतादौ गृहीते-
ऽप्यनिश्चयाभावादपरिज्ञानम्; पूर्वक्षणविनाशकाले तत्सदृशस्यापरस्य सम्भ-
वात् । भावशून्यान्तरा लक्षणाभावात् । 'स एवायम्' इति भ्रान्तेः स्थैर्यग्राहिण्याः
क्षणानां भेदमपश्यतोऽनिश्चिन्वतः पुंसो दृष्टान्तमाह—मायागोलकभेदवत् ।
मायाकारदर्शितौ गोलकौ भिन्नावध्यक्षेण गृहीत्वापि सादृश्याल्लाघवाच्च विप्र-
लब्धबुद्धिरेकत्वेनाध्यवस्यति यथा, तथा स्थिराध्यवसायः ॥ १०४ ॥