प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

बुद्धेरस्खलिता वृत्तिर्मुख्यारोपितयोः सदा ।
सिंहे माणवके तद्वद् घोषणाप्यस्ति लौकिकी ॥ ३६ ॥
यत्र रूढ्याऽसदर्थोऽपि जनैः शब्दो निवेशितः ।
स मुख्यस्तत्र तत्साम्याद् गौणोऽन्यत्र स्खलद्गतिः ॥ ३७ ॥
यथा भावेऽप्यभावाख्यां यथाकल्पनमेव वा ।
कुर्यादशक्ते शक्ते वा प्रधानादिश्रुतिं जनः ॥ ३८ ॥
या पटादौ न विद्यते यदभावात् घटसम्बन्धिता सामान्यस्य पटे नोपचर्यते ।
सादृश्यं प्रत्यासत्तिरिति चेत् ? तन्न; सदसतोः सादृश्याभावात् । प्राक् तादृगा-
सीदिति चेत् ? यदासीन्न तदा तदुपचारः; सम्बन्धस्य सत्त्वात् । यदा यन्नास्ति
तदापि न सादृश्यम् । सति च किञ्चिदुपचर्येत, नासति ॥ ३५ ॥
किञ्च—मुख्यारोपितयोरर्थयोर्बुद्धेर्ग्राहिकाया अस्खलिता दृढा वृत्तिः ।
तद्भाववृत्तिश्च सदा । यथा सिंहे माणवके च सिंहबुद्धेरस्खलिता, स्खलिता
च वृत्तिरिति लौकिक्यपि घोषणास्ति, न केवलं प्रामाणिकी । न चातीतानागत-
घटादिबुद्धिः स्खलन्ती जायते, येनातीतानागतव्यक्तिधर्मता सामान्यस्यारोपिता
स्यात् ॥ ३६ ॥
तस्माद् यत्र विषयेऽसदर्थो वाच्यरहितोऽपि शब्दो रूढ्या वाचकत्वेन जनै-
र्निवेशितः संकेतितः स मुख्यः; तत्रार्थे तत्साम्यात् । तद्विषयसादृश्याद-
न्यत्र स शब्दः स्खलद्गतिरदृढतया प्रत्ययहेतुः गौणः । ततश्च सदर्थविषयत्वं
मुख्यत्वम्, असदर्थविषयत्वञ्चामुख्यत्वमिति मुख्यगौणलक्षणमपास्तम्; संकेतवशेन
नियमाभावात् ॥ ३७ ॥
यथा भावेऽपि पुत्रादौ तत्कार्यासामर्थ्यादसत्कल्पेऽभावाख्यां शशविषाणं
बन्ध्यासुत इत्यादिकां जनः कुर्यात् । तत्र भावेऽप्यमुख्योऽभावशब्दः, अभावे
तु मुख्यः । तथा यथाकल्पनमेव; सांख्याद्यभिमते वस्तुतोऽशक्ते प्रधानादौ
शक्ते वा पुरुषादावनेककार्यसमर्थे तत्साम्यात् प्रधानादिश्रुतिं जनः कुर्यात् ।
स प्रधानशब्दोऽभाव एव मुख्यः, भावे चामुख्यः । तस्मात् सदसदर्थविषयता
मुख्यगौणविषयतेति व्यभिचारि लक्षणम् ॥ ३८ ॥

प्रत्यक्षपरिच्छेदः ११३
शब्देभ्यो यादृशी बुद्धिर्नष्टेऽनष्टेऽपि दृश्यते ।
तादृश्येव,
सदर्थानां नैतच्छ्रोत्रादिचेतसाम् ॥ ३९ ॥
सामान्यमात्रग्रहणात् सामान्यं चेतसोर्द्वयोः ।
तस्यापि केवलस्य प्राग् ग्रहणं विनिवारितम् ॥ ४० ॥
परस्परविशिष्टानांमविशिष्टं कथं भवेत् ! ।
तथा द्विरूपतायां वा तद् वस्त्वेकं कथं भवेत् ! ॥ ४१ ॥
यथासंकेतमेव तु शब्दवृत्तिरिति युक्तम्, न चैतद् वस्तुविषयत्वे न्याय्यम् ।
तथा हि—शब्देभ्यो यादृशी यादृशाकारा बुद्धिः नष्टे विषये, तादृश्येवान-
ष्टेऽपि विषयेऽव्यापृतेन्द्रियस्य १ दृश्यते । न हि शब्दजनिता घटबुद्धिर्निमी-
लितनयनस्य नष्टेऽनष्टे वा घटे विशिष्यते; तुल्याकारत्वात् । व्यापृतेन्द्रियस्य २ तु
शब्दं शृण्वतो या स्पष्टा बुद्धिः सा प्रत्यक्षैव, न शब्दकृता । तस्मादवस्तुविषयैव
शाब्दी बुद्धिः ।
सदर्थानां वस्तुविषयाणां तु श्रोत्रादीन्द्रियजातानां चेतसां नैतद् विषय-
सदसत्ताकालयोः साम्यम् ; शब्दबुद्धेरिवार्थाभावे इन्द्रियबुद्धेरनुत्पत्तेः ॥ ३९ ॥
ननु नष्टेऽनष्टेऽपि वस्तुनि ये शाब्दे ३ चेतसी जायेते, ताभ्यां सामान्य-
मात्रस्य ग्रहणात् तयोर्द्वयोश्चेतसोः सामान्यं साम्यं ग्राह्यप्रतिभासकृतमस्ति ?
एतच्चायुक्तम् ; यस्मात् तस्यापि सामान्यस्य केवलस्य व्यक्तिशून्यस्य ग्रहणं प्राङ्
निवारितम् “अतत्समानताऽव्यक्तौ” (प्र० वा० २.२०) इत्यादिना ॥ ४० ॥
भिन्नं सामान्यं निषिध्य, अभिन्नमपि निषेद्धुमाह—परस्परविशिष्टानां विशे-
षाणामविशिष्टमभिन्नं रूपं कथं भवेत् ? अवश्यं हि व्यक्तीनां भेदः कथञ्चिदङ्गी-
कर्त्तव्यः, सत्त्वरजस्तमसामिव, प्रकृतिचैतन्ययोरिव वा, अन्यथा सामान्यमेव न
स्यात् ; भिन्नानामभिन्नस्य रूपस्य तत्त्वात् । ये च भिन्नस्वभावास्ते नाभिन्ना
भवितुमर्हन्ति; विरुद्धत्वात् । अथैकस्यापि समानमसमानं च द्वे रूपे, तथा
१. अव्यासतेन्द्रियस्य—रा० ।
२. व्याप्तेन्द्रियस्य—रा० । ३. शाब्दी—रा० ।
प्र० वा० : ८

११४ प्रमाणवार्त्तिके
ताभ्यां तदन्यदेव स्याद् यदि रूपं समं तयोः ।
तयोरिति न सम्बन्धो व्यावृत्तिस्तु न दुष्यति ॥ ४२ ॥
तस्मात् समानतैवास्मिन् सामान्येऽवस्तुलक्षणम् ।
कार्यं चेत् तदनेकं स्यान्नश्वरं च न तन्मतम् ॥ ४३ ॥
वस्तुमात्रानुबन्धित्वाद् विनाशस्य न नित्यता ।
असम्बन्धश्च जातीनामकार्यत्वादरूपता ॥ ४४ ॥
द्विरूपतायां तद् वस्त्वेकं कथं भवेत् ! अन्यो हि समानादसमानः स्वभावः,
अतश्च द्वे वस्तुनी स्याताम्, न त्वेकं द्विरूपम् ॥ ४१ ॥
अथ द्वयोरेकं तद्रूपं सामान्यम् ? यदि तयोर्द्वयोः समं समानं रूपं तदा
ताभ्यामेवान्यदेव तत् स्यात् । पृथग्भूतमेव सामान्यं भविष्यति, को दोष इति
चेद् ? आह—तयोस्तत् सामान्यमिति न सम्बन्धः; उपकार्योपकारकत्वा-
भावात् । तथासम्बन्धेऽतिप्रसङ्गात् । अस्मन्मते तु व्यावृत्तिः सामान्यं न
दुष्यति; अतत्कार्यव्यावृत्तेरवस्तुत्वात् । अन्यथान्यानन्यत्वपक्षोक्तो दोषः ॥४२॥
यतः समानत्वेनावस्तुता; तस्मात् समानतैवास्मिन् सामान्येऽवस्तु-
लक्षणं यत् सामान्यं तदवस्थितिव्याप्तिसिद्धेः । भेदेऽभेदे च वस्तुत्वायोगात्,
प्रकारान्तरस्य चाभावात् ।
किञ्च—सामान्यं कार्यमकार्यं वा स्यात् । सम्बन्धिनीनां व्यक्तीनां कार्यं चेत्
प्रतिव्यक्ति सामान्योक्तावनेकं स्यात् । एकञ्च सामान्यमिष्टम् । अनेकत्वे सामान्य-
रूपतानाशः । नश्वरञ्च न तत् सामान्यं मतम् । कार्यत्वान्नश्वरञ्च तत्
प्राप्नोति; कार्यत्वस्य नाशित्वेन स्वभावस्य व्याप्तेः ॥ ४३ ॥
किञ्च—वस्तुमात्रानुबन्धित्वात् नाशस्य वस्तुनो न नित्यता स्यात् ।
अनित्यताविरहे तु वस्तुविरहोऽपि; व्याप्याभावस्य व्यापकाभावनियतत्वात् ।
अथ द्वितीयः पक्षः, तदा अकार्यत्वात् जातीनां स्वव्यक्तिभिः सह सम्ब-
न्धश्च न स्यात् । कार्यकारणभावाभावे तस्येदमिति सम्बन्धस्यानुपपत्तिरित्युक्तम्
“कार्यत्वं ह्यपेक्षेत्यभिधीयते” (प्र० वा० २. २५) इति । अत्रान्तरेऽकार्यत्वाज्जा-

प्रत्यक्षपरिच्छेदः ११५

यच्च वस्तुबलाज्ज्ञानं जायते तदपेक्षते ।
न संकेतं न सामान्यबुद्धिष्वेतद् विभाव्यते ॥ ४५ ॥
याप्यभेदानुगा बुद्धिः काचिद् वस्तुद्वयेक्षणे ।
संकेतेन विना सार्थप्रत्यासत्तिनिबन्धना ॥ ४६ ॥
प्रत्यासत्तिर्विना जात्या यथेष्टा चक्षुरादिषु ।
ज्ञानकार्येषु जातिर्वा यथान्वेति विभागतः ॥ ४७ ॥
कथञ्चिदपि विज्ञाने तद्रूपानवभासतः ।
तीनामरूपता निःस्वभावता । उत्पद्यमानं हि सस्वभावं भवेत्, नेतरत्; निया-
मकाभावेन स्वभावाभावप्रसङ्गात् ॥ ४४ ॥
शाब्दप्रत्ययस्यावस्तुविषयतायामुपपत्त्यन्तरमाह—यच्च ज्ञानमिन्द्रियजं वस्तुनो
रूपादेर्बलाज्जायते, तन्न संकेतमपेक्षते; बालबधिरादेरपि भावात्। सामान्यबुद्धिषु
त्वेतत् संकेतानपेक्षत्वं न विभाव्यते; संकेतग्रहणस्मरणापेक्षत्वात् । तस्मान्न
वस्तुबलभाविन्यस्ताः; तथात्वे सतीन्द्रियार्थसन्निपाते क्षेपायोगात् ॥ ४५ ॥
यापि संकेतेन विना वस्तुद्वयेक्षणे शाबलेयं दृष्ट्वा बाहुलेयं पश्यतः
अभेदानुगमात् 'स एवायम्' इत्यभेदमध्यवस्यन्ती बुद्धिरुत्पद्यते, शाबलेयकर्कदर्शने
तु नोपद्यते; साऽर्थानां शाबलेयादीनामसत्यपि सामान्ये या प्रत्यासत्तिरे-
कबुद्ध्यादिकार्यत्वं तन्निबन्धना ॥ ४६ ॥
सामान्यं विनैककार्यतैव न स्याद् ? इत्याह—प्रत्यासत्तिर्विना जात्या
चक्षुरादिर्येषां विषयालोकमनस्काराणां तेषु ज्ञानकार्येषु ज्ञानहेतुषु जात्यादि
विना रूपज्ञानैककार्यजनकत्वं प्रत्यासत्तिर्यथेष्टा । यथा वा शाबलेयाद् बाहुलेयादीनां
कर्कादीनाञ्च तुल्ये भेदे यथा प्रत्यासत्या जात्यन्तरं विनैव विभागतो जाति-
रन्वेति । शाबलेयबाहुलेयादिष्वेव गोत्वं समवेतम् , न कर्कादिषु, सैवानुगामि-
प्रत्ययनिबन्धनमास्ताम् , अलं जात्या ॥ ४७ ॥
इतश्च न वस्तु सामान्यम् , दृश्यत्वेनाभिमतस्य तद्रूपस्य स्वग्राहिणि विज्ञाने
कथञ्चिदप्यनवभासतः । ननु सन्त्यपीन्द्रियाणि नोपलभ्यन्ते, ततोऽत्रानुपल-
म्भादसत्त्वं न । न हीन्द्रियाणि स्वग्राहिणि ज्ञाने प्रत्यवभासमानत्वात् सन्तीष्यन्ते,

११६ प्रमाणवार्त्तिके
यदि नामेन्द्रियाणां स्याद् द्रष्टा भासेत तद्वपुः ॥ ४८ ॥
रूपवत्त्वात्; न जातीनां केवलानामदर्शनात् ।
व्यक्तिग्रहे च तच्छब्दरूपाद्अन्यन्न दृश्यते ॥ ४९ ॥
ज्ञानमात्रार्थकरणेऽप्ययोग्यमत एव तत् ।
तदयोग्यतयाऽरूपं तद्ध्यवस्तुषु लक्षणम् ॥ ५० ॥
यथोक्तविपरीतं यत् तत् स्वलक्षणमिष्यते ।
सामान्यं त्रिविधम्, तच्च भावाभावोभयाश्रयात् ॥ ५१ ॥
किं तर्हि ? सत्स्वपि विषयमनस्कारादिषु कदाचित् प्रवर्त्तते ज्ञानम्, कदाचिन्न—
इति व्यभिचारबलादतीन्द्रियाणि कानिचिदिन्द्रियव्यपदेश्यानि व्यवस्थाप्यन्ते ।
यदि त्विन्द्रियाणामतीन्द्रियदर्शी¹ द्रष्टा नाम स्यात्, भासेत रूप-
वत्त्वात् तेषामिन्द्रियाणां वपुः ।
जातीनां तु दृश्याभिमतानां केवलानां व्यक्तिस्वरूपव्यतिरिक्तानामदर्श-
नादभाव एव; व्यक्तिग्रहे तस्या व्यक्तेः । शब्दस्य गौरित्यस्य रूपादन्यत्
सामान्यं न दृश्यते ॥ ४८-४९ ॥
अत एवादृश्यमानत्वात् ज्ञानमात्रस्यार्थस्यार्थक्रियायाः करणेऽप्ययोग्यमेव
तत् । अन्त्या हीयं भावानामर्थक्रिया यदुत स्वज्ञानजननम् । तत्राप्ययोग्यतया
तत् सामान्यमरूपं निःस्वभावम् । हि यस्मात् सर्वार्थक्रियायामशक्तत्वमवस्तुषु
लक्षणम् । सर्वसामर्थ्यरहितं ह्यवस्त्विष्यते, तथा च सामान्यमिति न वस्तु ॥५०॥
यथोक्तात् सामान्याद् विपरीतं यत्तत् स्वलक्षणमुच्यते । इदञ्च
वैपरीत्यम् — अनभिधेयत्वम्, तत्त्वान्यत्वाभ्यां वाच्यत्वम्, असदर्थप्रत्ययाविशिष्ट-
प्रतिभासविषयत्वम्, असाधारणत्वम्, संकेतस्मरणानपेक्षप्रतिपत्तिकत्वम्, अन्यरूप-
विविक्तस्वरूपप्रतिभासवत्त्वम्, अर्थक्रियाक्षमत्वञ्च । एतद्युक्तं स्वलक्षणमिष्यते;
एतद्विपर्ययस्यावस्तुत्वसाधनस्य सामान्यलक्षणत्वात् ।
यच्चातत्कार्यव्यच्छेदलक्षणमुक्तं सामान्यम्, तच्च त्रिविधं बोद्धव्यम्;
भावाभावोभयाश्रयात् । किञ्चिद् भावोपादानं सामान्यम्, यथा रूपादीन्
१. त्वतीन्द्रिया०—रा० ।

प्रत्यक्षपरिच्छेदः ११७
यदि भावाश्रयं ज्ञानं भावे भावानुबन्धतः ।
नोक्तोत्तरत्वाद् दृष्टत्वाद्; अतीतादिषु चान्यथा ॥ ५२ ॥
भावधर्मत्वहानिश्चेद् भावग्रहणपूर्वकम् ।
तज्ज्ञानमित्यदोषोऽयम्,
मेयं त्वेकं स्वलक्षणम् ॥ ५३ ॥
तस्मादर्थक्रियासिद्धेः सदसत्ताविचारणात् ।
तस्य स्वपररूपाभ्यां गतेर्मेयद्वयं मतम् ॥ ५४ ॥
भावनाश्रित्य कृतकत्वादिशब्दवाच्यं लिङ्गम् । अभावोपादानं यथा—उपलब्धि-
लक्षणप्राप्तस्यासतोऽनुपलब्धिः, अनुत्पत्तिमत्त्वादि च; तद्ध्यभावाश्रयं सामान्यं
लिङ्गम् । उभयाश्रयमनुपलब्धिमात्रं ज्ञेयत्वादि च; भावाभावसाधारणत्वात् ॥ ५१ ॥
यदि किञ्चित् सामान्यं भावाश्रयं तत् ज्ञानं तद्भावे भावविषयं प्राप्नोति,
भावानुबन्धतो भावान्वयव्यतिरेकानुविधानात् ? नैतद्युक्तम्; “न तद् वस्त्व-
भिधेयत्वात्” ( प्र० वा० २.११ ) इत्यादिनोक्तोत्तरत्वात् । निषिद्धं हि
सामान्यस्य वस्तुत्वमनन्तरमेव प्रपञ्चेनेत्यनुमानबाधितत्वं प्रतिज्ञाया दृष्टत्वात् ।
अतीतादिषु चान्यथा वस्तुव्यतिरेकेणैव—‘आसीद् घटो भविष्यति च’ इति
सामान्यबुद्धिरुत्पद्यते इत्यसिद्धतापि भावानुबन्धत इति हेतोः ॥ ५२ ॥
वस्तु विना सामान्यबुद्धयुत्पादे भावधर्मत्वहानिः सामान्यस्य प्रसज्येत
चेत् ? भावस्य रूपादेर्ग्रहणपूर्वकं तस्य सामान्यस्य साधारणबाह्यरूपतयाऽध्य-
वसितबुद्ध्याकारलक्षणस्याध्यवसायेन ज्ञानमित्यमवस्तुधर्मत्वलक्षणोऽदोषो
दोषो न भवति । न हि सामान्यं रूपादिरिव भावरूपतया ज्ञानविषय इति
भावधर्म इष्टम् ।
किन्तु भाववासनाप्रबोधप्रसूतविकल्पकल्पितत्वात् परमार्थतो मेयं त्वेकं
स्वलक्षणम्; तस्यैव रूपबुद्धयुत्पादकत्वात् । सामान्यस्य तु कल्पितत्वात् सामर्थ्या-
भावात् स्वलक्षणमेकं प्रमेयम् ॥ ५३ ॥
तस्मादर्थक्रियासिद्धेः अर्थक्रियार्थिभिः सदसत्ताभ्यां तस्यैव विचारणात्
असत्त्वमपि स्वलक्षणस्यैव विचिन्त्यते ।

११८ प्रमाणवार्त्तिके
अनुमानविचारः
अयथाभिनिवेशेन द्वितीया भ्रान्तिरिष्यते ।
गतिश्चेत् पररूपेण न च भ्रान्तेः प्रमाणता ॥ ५५ ॥
अभिप्रायविसंवादादपि भ्रान्तेः प्रमाणता ।
गतिरप्यन्यथा दृष्टा,
पक्षश्चायं कृतोत्तरः ॥ ५६ ॥
मणिप्रदीपप्रभयोर्मणिबुद्ध्याभिधावतोः ।
यद्येकमेव प्रमेयम्, तदाचार्येण १ प्रमेयद्वैविध्यं यदुक्तम्— “न स्वसामान्य-
लक्षणाभ्यामन्यत् प्रमेयमस्ति” इति, तद् विरुद्धयते ? इत्याह— तस्य स्वलक्षणस्य
प्रत्यक्षतः स्वरूपेणानुमानतः पररूपेण सामान्याकारेण गतेर्मेयद्वयं मतम्,
न तु भूतसामान्यस्य सत्त्वात् ॥ ५४ ॥
या च द्वितीया पररूपेण गतिरयथाभिनिवेशेन भ्रान्तिरिष्यते,
साऽनुमानं यथाऽर्थोऽस्ति यथा वा स्वाकारः, तथा नाभिनिविशते; किन्तु स्वाकारं
बाह्यसाधारणतया २ मन्यते ।
नन्वनुमानं पररूपेण गतिश्चेत् तदा भ्रान्तिरेव, न च भ्रान्तेः प्रमाण-
तेष्यते मृगतृष्णादेरिव ? ॥ ५५ ॥
अत्रोच्यते—भ्रान्तेरपि प्रमाणता; अभिप्रायस्य अर्थक्रियार्थिभिः
ज्ञानगोचरतया अभिप्रायविषयीकृतस्यार्थक्रियासमर्थस्यार्थस्य संवादात् । अर्थ-
क्रियार्थिनो हि तत्साधनसमर्थार्थप्रापकं प्रमाणमिच्छन्ति । अन्यथा पररूपेण
गतिरपि काचिदभिप्रेतार्थसंवादिका दृष्टेति प्रमाणमेव ।
नन्वनुमानं वस्त्वेव गृह्णत् प्रमाणमस्तु, किं भ्रान्तिरिष्यते ? इत्याह—
पक्षश्चायं प्रागेव “न तद् वस्त्वभिधेयत्वात्” इत्यादिना ( प्र० वा० २.११ )
कृतोत्तरः ॥ ५६ ॥
ननु भ्रान्तमपि यद्यनुमानं प्रमाणम्, तदा सर्वैव भ्रान्तिः प्रमाणं स्यात् ?
इत्याह—मणिप्रदीपयोर्ये प्रभे तयोर्मणिबुद्ध्या ‘मणिरेवायम्’ इत्यध्यवसायेन
१. दिङ्नागेनेत्यर्थः । २. बाह्यं साधारणतया—रा० ।

प्रत्यक्षपरिच्छेदः ११९
मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति ॥ ५७ ॥
यथा तथाऽयथार्थत्वेऽप्यनुमानतदाभयोः ।
अर्थक्रियानुरोधेन प्रमाणत्वं व्यवस्थितम् ॥ ५८ ॥
बुद्धैर्यत्रार्थसामर्थ्यादन्वयव्यतिरेकिणी ।
तस्य स्वतन्त्रं ग्रहणमतोऽन्यद् वस्त्वतीन्द्रियम् ॥ ५९ ॥
तस्यादृष्टात्मरूपस्य गतेरन्योऽर्थ आश्रयः ।
तदाश्रयेण सम्बन्धी यदि स्याद् गमकस्तदा ॥ ६० ॥
गमकानुगसामान्यरूपेणैव तदा गतिः ।
तद्ग्रहणार्थं धावतो मिथ्याज्ञानस्य भ्रान्तत्वस्याविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां
प्रति । मणिप्रभायामप्यध्यवसायी मणिसाध्यामर्थक्रियां प्राप्नोति ॥ ५७ ॥
दीपप्रभायां तु मणिव्यवसायी तन्न प्राप्नोतीति यथा तथा त्रिरूपलिङ्ग-
जमनुमानम् । तदाभञ्च तन्न¹ तथा, तयोः स्वाकारे बाह्याध्यवसायप्रवृत्तत्वात्
अयथार्थत्वेऽपि प्रमाणत्वं व्यवस्थितम् । विशेषेणावस्थितमर्थक्रियानुरोधे-
नानुमानमेव प्रमाणम्; परम्परयाऽर्थोत्पत्तेः तत्प्रापकत्वात् । नेतरद्; विपर्ययात् ।
तस्मात् प्रमेयद्वित्वम्; गतिभेदात् ॥ ५८ ॥
तयोर्लक्षणं ग्रहणं चाख्यातुमाह—अर्थसामर्थ्याज्जायमाना बुद्धैर्यत्रान्व-
यव्यतिरेकिणी तत्स्वलक्षणम्, तस्य ग्रहणमपराश्रयं स्वरूपग्रहणम्; स्वजन्ययाऽ-
र्थस्वरूपया बुद्ध्या साक्षात्तस्य ग्रहणात् । अतः स्वलक्षणादन्यद्वस्तु यदन्वय-
व्यतिरेकौ नानुकरोति बुद्धिः साक्षादप्रतिभासमानं केवलमध्यवसायविषयः, तत्सामा-
न्यलक्षणमतीन्द्रियम्; बुद्धिष्वप्रतिभासनात् ॥ ५९ ॥
कथं तत् प्रत्येतव्यम् ? इत्याह—तस्य सामान्यस्य स्वलक्षणविशेषेण स्व-
लक्षणविवेकेनादृष्टात्मरूपस्य गतेः प्रतीतेः तस्मादन्योऽर्थो लिङ्गभूत आश्रयः
सिद्धिनिमित्तं यदि, ततः प्रत्येतव्येनानन्यव्यवच्छेदादिना तदाश्रयेण च
धर्मिणा सम्बन्धी सम्बन्धवान् स्यात्, तदा गमकः; नान्यथा । अनेन साध्य-
प्रतिबन्धोऽन्वयव्यतिरेकरूपः, पक्षधर्मता च लिङ्गस्योक्ता ॥ ६० ॥
१. तन्न न—रा० ।

१२० प्रमाणवार्त्तिके
तस्मात् सर्वः परोक्षोऽर्थो विशेषेण न गम्यते ॥ ६१ ॥
या च सम्बन्धिनो धर्माद् भूतिर्धर्मिणि जायते ।
सानुमानं परोक्षाणामेकान्तेनैव साधनम् ॥ ६२ ॥
न प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यां मेयस्यान्यस्य सम्भवः ।
तस्मात् प्रमेयद्वित्वेन प्रमाणद्वित्वमिष्यते ॥ ६३ ॥
त्र्येकसंख्यानिरासो वा प्रमेयद्वयदर्शनात् ।
एकमेवाप्रमेयत्वादसतश्चेन्मतं च नः ॥ ६४ ॥
अनेकान्तोऽप्रमेयत्वेऽसद्भावस्य विनिश्चयः ।
नन्वन्याश्रयेण च स्वरूपप्रतीतिर्भविष्यति, तथापि परोक्षता कथम् ? इत्याह—
तदाऽर्थान्तरात् प्रतीतिकोले गमकं पक्षसपक्षानुयायि लिङ्गम्, तदनुयायिना
तद्व्यापकेन सामान्यरूपेणैव परोक्षोऽर्थो गम्यते, न तु सर्वतो व्यावृत्तेन
विशिष्टेन रूपेण । तस्मात् सर्वः परोक्षोऽर्थः प्रतीयमानो न विशेषेण
कथञ्चिद् गम्यते येन परोक्षताहानिः स्यात् ॥ ६१ ॥
या च सम्बन्धिनो धर्मादन्वयव्यतिरेकतो लिङ्गात् तदाश्रये धर्मिणि
जायते परोक्षार्थप्रतीतिः सानुमानम् ; त्रिरूपलिङ्गप्रभवत्त्वात् । तदेवानुमानं
परोक्षाणामेकान्तेनैव साधनम् ; प्रत्यक्षस्य तत्रावृत्तेः ॥ ६२ ॥
न च प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यामन्यस्य प्रमेयस्य सम्भव इति दर्शितं
प्राक् । तस्मात् प्रमेयस्य द्वित्वेन प्रमाणद्वित्वमिष्यते प्रमेयमधिगच्छत्
प्रमाणमुच्यते ॥ ६३ ॥
तच्च द्विविधमिति तद्ग्राहकं द्वयमपि प्रमाणमेव; प्रमेयद्वयस्य दर्शनात् ।
त्र्येकसंख्यानिरासो वा बोद्धव्यः । तृतीयादिकं न प्रमाणम्; तृतीयादिप्रमेया-
भावात् । नाप्येकम् ; द्वितीयस्य प्रमेयस्य तेनानधिगतेः । न हि प्रत्यक्षं स्वलक्षण-
सामर्थ्यात् तदाकारग्राहि जातं सामान्यं प्रत्येति, कल्पनागम्यत्वात् तस्य ।
ननु प्रत्यक्षमेकमेव प्रमाणम् ; असतोऽप्रमेयत्वात्, असच्च सामान्यम् ?
अत्राह—असतोऽप्रमेयत्वं मतञ्च नः ॥ ६४ ॥
किमनिष्टमापद्यते, स्वलक्षणमेव तु पररूपेण गतेः सामान्यलक्षणमिष्टम्,

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १२१
तन्निश्चयप्रमाणं वा द्वितीयम्;
नाक्षजा मतिः ॥ ६५ ॥
अभावेऽर्थबलाज्जातेरर्थशक्त्यनपेक्षणे ।
व्यवधानादिभावेऽपि जायेतेन्द्रियजा मतिः ॥ ६६ ॥
अभावे विनिवृत्तिश्चेत् प्रत्यक्षस्यैव निश्चयः ।
विरुद्धं सैव वा लिङ्गमन्वयव्यतिरेकिणी ॥ ६७ ॥
सिद्धं च परचैतन्यप्रतिपत्तेः प्रमाद्वयम् ।
तच्च सदेवेति कथमप्रमेयम्, तत्तत्साधनमपि प्रमाणमेव । तथाऽसतोऽप्रमेयत्वे
साध्येऽसत्त्वादिति हेतुरनेकान्तोऽपि । तथा हि परलोकादेरसत्तया चार्वाके-
णापीष्यत एव केनापि प्रमाणेन निश्चयः ।
अथ वा—प्रमेयत्वाभावस्याप्यसत्त्वहेतुनैव निश्चय इति व्यक्तमनैकान्ति-
कत्वम् । अतश्च यत एव प्रमाणात् तस्याभावस्य निश्चयः, तदेव द्वितीयं
प्रमाणमनुमानम्, नाध्यक्षम् ।
कस्मादेवम् ? इत्याह—नाक्षजा मतिरभावे विषये प्रवर्तते; अर्थस्य बला-
ज्जातेः, यद्बलेन प्रत्यक्षं प्रवर्तते तदेव प्रतिपद्यते । न चाभावस्य सामर्थ्यं नाम ।
यदि पुनरर्थसामर्थ्यानपेक्षणमस्य, तदा ग्राह्यस्यार्थस्य शक्त्यनपेक्षणे तद्-
व्यवधानादिभावेऽपीन्द्रियजा मतिर्जायेत, न चैतदस्ति, ततोऽर्थसामर्थ्या-
पेक्षि नाभावविषयं भवितुमर्हति ॥ ६५-६६ ॥
स्यादेतत् । प्रत्यक्षस्यैव प्रवृत्तिर्भावे सत्त्वनिश्चयः, विनिवृत्तिश्चाभावे
निश्चयः, न तु प्रमाणान्तरवृत्तिरिति चेत् ? विरुद्धमिदम्—यः प्रत्यक्षाभावान्निश्चयः स
प्रत्यक्षादिति । न हि प्रत्यक्षतन्निवृत्त्योरेकात्म्यम्, तथा हि—अभावो भाव एव स्यात्,
भावोऽपि चाभावः। न च प्रत्यक्षनिवृत्तावप्यवश्यमभावः; व्यवधानादिष्वर्थसत्त्वेऽपि
तस्याभावात् । अथार्थान्वयव्यतिरेकानुविधायिनी प्रत्यक्षनिवृत्तिरेकज्ञानसंसर्गिपदार्था-
न्तरोपलब्धिरूपाऽभावनिश्चयहेतुः, तदा सैव प्रत्यक्षनिवृत्तिरनुपलब्ध्याख्यान्वयव्य-
तिरेकिणी लिङ्गमिति तज्जा प्रतीतिरनुमानमेवेति कथं नाप्रत्यक्षं प्रमाणम् ॥ ६७॥
किञ्च—परचैतन्यप्रतिपत्तेः प्रमाणद्वयं सिद्धम् । न हि प्रत्यक्षादर्वा-
ग्दर्शनः परचैतन्यमवैति; किन्तु स्वसन्ताने बुद्धिपूर्वकत्वेनोपलब्धचेष्टादिदर्शनात् ।

१२२ प्रमाणवार्त्तिके
व्यवहारादौ प्रवृत्तेश्च सिद्धस्तद्भावनिश्चयः ॥ ६८ ॥
प्रमाणमविसंवादात् तत् क्वचिद् व्यभिचारतः ।
नाश्वास इति चेल्लिङ्गं दुर्द्दृष्टिरतदीदृशम् ॥ ६९ ॥
यतः कदाचित् सिद्धाऽस्य प्रतीतिर्वस्तुनः क्वचित् ।
तदवश्यं ततो जातं तत्स्वभावोऽपि वा भवेत् ॥ ७० ॥
स्वनििमित्तात् स्वभावाद् वा विना नार्थस्य सम्भवः ।
यच्च रूपं तयोर्द्दृष्टं तदेवान्यत्र लक्षणम् ॥ ७१ ॥
तदनुमानं परचित्तनिश्चयः किमस्तीत्याह—परस्परप्रेषणाध्येषणव्यवहारादौ प्रवृ-
त्तेश्च सिद्धश्च तस्याः परचैतन्यप्रतिपत्तेर्भावनिश्चयः ॥ ६८ ॥
नन्वनुमानाभिमता प्रतीतिर्नास्त्येवेति न ब्रूमः, किन्तु प्रामाण्ये तस्या
विप्रतिपद्यामहे ? इत्याह—प्रमाणं तदनुमानम्, अविसंवादात् । प्रत्यक्षमपि हि
संवादकत्वात् प्रमाणम्, तच्चानुमानस्यापि समानम् । क्वचिच्छ्यामतादिसाधनार्थ-
मुपात्ते तत्पुत्रादौ लिङ्गे व्यभिचारतः संवादेऽनाश्वास इति चेत् ? लिङ्गस्य
दुर्द्दृष्टिर्भ्रान्तिः—अलिङ्ग एव लिङ्गबुद्धिः, तस्या एतल्लिङ्गमीदृशं व्यभिचारि भवतः
प्रतिभाति । न खलु त्रिविधं लिङ्गं साध्यव्यभिचारि । यच्च व्यभिचारि तत्
त्रिविधमेव न भवति ॥ ६९ ॥
एतदेवाह—यतो वस्तुनो धूमशिंशपादेः लिङ्गादस्य साध्यस्य वह्निवृक्षादेः
क्वचिद् धर्मिणि कदाचिदनुमानकाले प्रतीतिः सिद्धा, तद् धूमादिकं ततो
वह्न्यादेरवश्यं जातम् । तच्छिंशपादिकं तस्य वृक्षस्य स्वभावोऽपि वाऽवश्यं
भवेत् ॥ ७० ॥
न च कार्यस्वभावयोः कारणव्यापकव्यभिचारः; यस्मात् स्वस्य निमित्तात्
कारणाद् विना, स्वभावाद् व्यापकाद् वा विनाऽर्थस्य कार्यस्य व्याप्यस्य च
न सम्भवः; तदुत्पाद्यत्वात्, तद्रूपत्वाच्च । ततस्तदाश्रयेणोत्पन्नानुमानप्रतीतिरव्य-
भिचारिण्येव । यच्च तयोर्धूमशिंशपयो रूपं साध्यकार्यस्वभावत्वस्याव्यभिचार-
निमित्तं दृष्टम्, तदेवान्यत्रापि हेतौ लक्षणं बोद्धव्यम् । न च तत्पुत्रत्वं
इयामलत्वस्य कार्यं स्वभावो वा, ततो यद् व्यभिचारि तदलिङ्गमेव ॥ ७१ ॥

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १२३
स्वभावे स्वनिमित्ते वा दृश्ये दर्शनहेतुषु ।
अन्येषु सत्स्वदृश्ये च सत्ता वा तद्गतः कथम् ! ॥ ७२ ॥
अप्रामाण्ये च सामान्यबुद्धेस्तल्लोप आगतः ।
प्रेत्यभाववद्;
अक्षैस्तत् पर्यायेण प्रतीयते ॥ ७३ ॥
तच्च नेन्द्रियशक्त्यादावक्षबुद्धेरसम्भवात् ।
अभावप्रतिपत्तौ स्याद् बुद्धेर्जन्मानिमित्तकम् ॥ ७४ ॥
अनुपलब्धेरव्यभिचारं दर्शयितुमाह—प्रतिषेधस्य स्वभावे स्वस्य निषेध्या-
त्मनो निमित्ते कारणे । दृश्ये दर्शनयोग्ये दर्शनस्य हेतुष्विन्द्रियमनस्कारादि-
ष्वन्येषु सत्सु १विद्यमानेष्वदृश्येऽनुपलभ्यमाने च तद्गतो दृश्यानुपलम्भवतो
भावस्य सत्ता वा कथं युज्येत । न हि सत्स्वन्येषूपलम्भप्रत्ययेषु दृश्यस्य सतः
कदाचिदनुपलम्भसम्भवः । तस्माद् दृश्यानुपलब्धिरर्थाभाव एव भवतीति तत्प्रभवा-
भावप्रतीतिरविसंवादिनी । तस्मात् साध्यप्रतिबद्धलिङ्गं प्रसूतत्वात् त्रिविधलिङ्गे-
ऽप्यनुमाने नास्त्यनाश्वासः ॥ ७२ ॥
एवमपि त्वप्रामाण्ये सामान्यबुद्धेरिष्यमाणे तस्य परोक्षस्यार्थस्यानुमान-
व्यवस्थाप्यमानस्य लोपोऽभाव आगतः, प्रेत्यभाववत् परलोकस्येव । यदि हि
प्रत्यक्षमेकं प्रमाणम्, तदा यत्र तन्न प्रवर्तते तस्याप्यभाव एव स्यात्, न चैतदस्ति,
न हि चार्वाको देशान्तरस्थं स्वपितरमनुपलभमानस्तदभावं व्यवस्थापयितुमर्हति !
स्यादेतत् । नोपलभ्यमानमेवास्ति, किन्तु पर्यायेण परिपाट्याऽक्षैर्यत् प्रती-
यते तदप्यस्ति चेत, पित्रादयश्चोपलब्धा उपलप्स्यन्ते चेति सन्त्येव ॥ ७३ ॥
तच्च न युक्तम्; इन्द्रियाख्यायां शक्तौ, आदिग्रहणादाहारादेः, क्षुदुपघा-
तादिसामर्थ्ये च पर्यायेणापीन्द्रियबुद्धेरसम्भवादभावप्रतीतौ सत्यां प्रत्यक्षाया
बुद्धेर्जन्मानिमित्तकं स्यात् । न हि दृष्टमात्रेभ्यो विषयालोकमनस्कारचक्षुर्गोल-
केभ्योऽध्यक्षजन्म; सत्स्वपि तेष्वभावात् व्यतिरेकादतिरिक्तं किञ्चिददृश्यं कारण-
१. विद्यमानेषु०—रा० ।

१२४ प्रमाणवार्त्तिके

स्वलक्षणे च प्रत्यक्षमविकल्पतया विना ।
विकल्पेन न सामान्यग्रहस्तस्मिंस्ततोऽनुमा ॥ ७५ ॥
प्रमेयनियमे वर्णानित्यता न प्रतीयते ।
प्रमाणमन्यत् तद्बुद्धिर्विना लिंगेन सम्भवात् ॥ ७६ ॥
विशेषदृष्टे लिङ्गस्य सम्बन्धस्याप्रसिद्धितः ।
तत् प्रमाणान्तरं मेयबहुत्वाद् बहुतापि वा ॥ ७७ ॥
प्रमाणानामनेकस्य वृत्तेरेकत्र वा यथा ।

मिष्यते, यस्येन्द्रियमिति व्यपदेशः। तस्य पर्यायेणापि नाध्यक्षं ग्राहकमस्तीत्य-
भावः स्यात् । ततश्चाकारणं प्रत्यक्षजन्म प्राप्तम् । अहेतोश्च “नित्यं सत्त्वमसत्त्वं
वा स्यात्” ( प्र० वा० १. १८२ ) इत्युक्तम् ॥ ७४ ॥
स्यादेतत् । प्रत्यक्षादेव सामान्यप्रतीतिर्भविष्यति, किमनुमानेन ? इत्याह—
स्वलक्षणे च प्रत्यक्षमविकल्पतया प्रवर्तते, सामान्यस्य तु ग्रहो विकल्पेन
विना न भवति; ततः कारणात् तस्मिन् सामान्येऽनुमैव विकल्पिका, नाध्य-
क्षमविकल्पकम् ॥ ७५ ॥
ननु 'प्रत्यक्षं स्वलक्षणविषयम्, अनुमानं सामान्यविषयम्' इति प्रमेयस्य नियमे
स्वीक्रियमाणे वर्णस्य नीलादेर्विषयस्यानित्यताऽनित्यसामान्यात्मता न प्रतीयत
इति प्राप्तम्। न हि सामान्यविशेषात्मकं प्रमेयं विशेषमात्रविषयेणाध्यक्षेण सामान्य-
मात्रविषयेणानुमानेन वा प्रत्येतुं शक्यम्, प्रतीयते च, अतस्तद्बुद्धिप्रमाण-
मन्यत् स्यात्, न प्रत्यक्षम्; सामान्यस्य ग्रहणात्। नाप्यनुमानम्; विना लिंगेन
सम्भवात् विशेषस्यापि ग्रहणाच्च ॥ ७६ ॥
तथा—विशेषदृष्टे प्रत्यक्षेणाग्निं दृष्ट्वा क्रमात्तमेव धूमाल्लिङ्गात् 'स एवायं
वह्निः' इति निश्चिनोत्यनुमानेन । लिङ्गस्य सम्बन्धसिद्धितः तत् प्रमाणान्तरं
स्यात्। न हि तत् प्रत्यक्षम्१; लिङ्गबलादुत्पत्तेः१। नाप्यनुमानम्; दहनधूमविशेषयोः
सम्बन्धाग्रहणात् । तस्मात् मेयानां प्रत्यक्षं लक्षणं सामान्यम् । सामान्यविशेषाणां
बहुत्वाद् बहुतापि वा प्रमाणानां स्यात् । अनेकस्य वा प्रमाणस्यैकत्र
१-१. प्रत्यक्षं लिङ्गं बलादु०—रा० ।

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १२५
विशेषदृष्टेरेकत्रिसंख्यापोहो न वा भवेत् ॥ ७८ ॥
विषयानियमादन्यप्रमेयस्य च सम्भवात् ?
योजनाद् वर्णसामान्ये नायं दोषः प्रसज्यते ॥ ७९ ॥
नावस्तुरूपं तस्यैव तथा सिद्धेः¹ प्रसाधनात् ।
अन्यत्र नान्यसिद्धिश्चेन्न तस्यैव प्रसिद्धितः ॥ ८० ॥
विषये वृत्तेः प्रमाणबहुता स्यात् । यथैकमेव स्वलक्षणं प्रत्यक्षेण विशेषदृष्टेन
चानुमानेन प्रतीयते । प्रमेयस्य द्वित्वग्रहणयोर्नियमे प्रमाणद्वित्वं स्यात्, नान्यथा ।
त्र्येकसंख्याया अपोहो य उक्तः, प्रमेयद्वित्वात् स न वा भवेत् ॥ ७७-७८ ॥
विषयस्य ग्रहणानियमात् यदा ह्येकेनापि प्रमाणेनानेकं गृह्यते, तदा
प्रमेयद्वित्वेऽप्येकमेव प्रमाणं स्यात् ; प्रमेयद्वयादन्यस्य च सामान्यविशेषस्य
मेयस्य सम्भवात् त्र्यादिकं वा तद्ग्राहकं मानं भवेत् ?
अत्रोच्यते—विकल्पकेन ज्ञानेनानित्यताया वर्णसामान्ये योजनादयं
सामान्यविशेषात्मकप्रमेयग्राहकप्रमाणान्तराभ्युपगमलक्षणो दोषो न प्रसज्यते ।
न हि विशेषोऽनित्यतया योज्यते; विकल्पानामतद्विषयत्वस्योक्तेर्वक्ष्यमा-
णत्वाच्च ॥ ७९ ॥
ननु वर्णसामान्यस्यावस्तुत्वात् तद्योजिताऽनित्यतादयोऽवस्तुधर्माः स्युः ?
इत्याह—नावस्तुनो रूपमनित्यत्वादि; तस्यैव वस्तुनस्तथाऽनित्यत्वादिभिराकारैः
सिद्धेः² निश्चयस्य प्राक् प्रसाधनात् । अध्यवसायानुरोधेन हि विकल्पानां विषय-
व्यवस्था । यद्यपि चैते स्वाकारग्राहिणः, तथापि बाह्यमेव विषयतया व्यवस्थाप्यन्ते;
अनाद्यभ्यासविशेषात् । अनुमानं तु वस्तुप्रतिबद्धलिङ्गप्रभवत्वाद् यथावस्थितमेव
वस्तु व्यवस्थापयतीति वस्त्वेव क्षणस्थितिधर्मकमस्मात् सिद्धम् । ततो नावस्तुरूपम-
नित्यत्वादि ।
स्यादेतद् । अन्यत्रावस्तुनि सामान्येऽनित्यतादिसम्बन्धिनि सिध्यत्यन्यस्य
वस्तुनोऽनित्यरूपस्य न सिद्धिरिति चेत् ? नैतद्युक्तम्; तस्यैव वस्तुनः तस्यैवा-
नित्यरूपस्याध्यवसायवशेनानुमानात् प्रसिद्धितः ॥ ८० ॥
१. सिद्धे—रा० । २. सिद्धे—रा० ।

१२६ प्रमाणवार्त्तिके
यो हि भावो यथाभूतो स तादृग्लिङ्गचेतसः ।
हेतुस्तज्जा तथाभूते तस्माद् वस्तुनि लिङ्गिधीः ॥ ८१ ॥
लिङ्गलिङ्गिधियोरेवं पारम्पर्येण वस्तुनि ।
प्रतिबन्धात् तदाभासशून्ययोरप्यवञ्चनम् ॥ ८२ ॥
तद्रूपाध्यवसायाच्च तयोस्तद्रूपशून्ययोः ।
तद्रूपावञ्चकत्वेऽपि कृता भ्रान्तिव्यवस्थितिः ॥ ८३ ॥
कथं पुनर्वस्त्वध्यवसायेऽपि तत्संवादकता ? इत्याह—यो हि साध्यधर्मो
यथाभूतः कारणव्यापकस्वभावः स तादृशः कारणकार्यतया व्यापकव्याप्यतया
गृहीतव्याप्तिकस्य लिङ्गस्य चेतसः परम्पराहेतुः । तज्जा तस्माल्लिङ्गचेतसो
जाता तथाभूते वस्तुनि कारणव्यापकरूपे साध्यधर्मे लिङ्गिधीः । तस्मात्
परम्परया साध्यप्रतिबन्धात् लिङ्गिधीः सत्येव वस्तुनि भवन्ती तत्संवादात्
प्रमाणमेव ॥ ८१ ॥
ननु लिङ्गमपि लिङ्गिवत् सामान्यमेव; तथा धूमः कृतकं वेत्येव न लिङ्गम्,
किं तर्हि ? वह्निकार्यतयाऽनित्यत्वव्याप्यतया च गृहीतम्; न च विशेषे व्याप्तिग्रहः,
सामान्यञ्च नाध्यक्षगम्यम्, विकल्पमात्रेण तत्प्रतीतावनाश्वासः ? नैष दोषः;
प्रत्यक्षेण कारणकार्ययोर्व्यावृत्तिद्वयविशिष्टयोर्गृहीतयोर्विजातीयव्यावृत्त्याश्रयेणो-
त्पन्नविकल्पेन क्वचिदनुमानेन व्याप्तिं गृहीतवतः पश्चाद् धूमकृतकत्वादि-
दर्शनात् ताद्रूप्ये कार्यव्याप्यबुद्धिर्लिङ्गबुद्धिः, सा च तत्प्रतिबन्धादनुमानमेवेति
नास्त्यनाश्वासः । एतदेवाह—लिङ्गलिङ्गिधियोरेवमुक्तक्रमात् पारम्पर्येण
वस्तुनि प्रतिबन्धात् तयोर्लिङ्गलिङ्गिनोराभासः साक्षात् स्वरूपप्रतिभासः ।
तच्छून्ययोरपि लिङ्गलिङ्गिवस्तुनि अवञ्चनं संवादनम् ॥ ८२ ॥
ननु लिङ्गबुद्धेरपि लिङ्गिबुद्धित्वात् पृथग् उपादानमनर्थकम् ? नानर्थकम् ;
प्रत्यक्षमुद्भूतविकल्पो वा तद्बुद्धिरिति विप्रतिपत्तिनिरासार्थत्वात् । यदि प्रमाणे
लिङ्गलिङ्गिधियौ, तदा प्रत्यक्षवदभ्रान्ते स्याताम् ? इत्याह—तयोर्द्वयोः तद्रूपस्य
लिङ्गलिङ्गिरूपस्याध्यवसायात् प्रवर्त्तने सति वस्तुनि परम्परया तत्प्रतिबद्धतया च
तद्रूपस्यावञ्चकत्वे संवादकत्वेऽपि भ्रान्तिव्यवस्थितिः कृता । कस्माद् ?

लब्धिःorसाक्षान्निषेध्यानुपलब्धिः? साक्षान्निषेध्यानुपलब्धिः,`

Let's check line 18:
सर्वत्रानुपलम्भतः साध्यते; यस्मात् प्रमाणैरर्थस्य सिद्धिं वदतामर्थात्

Let's check line 19:
सामार्थ्यादेव विपर्ययात् प्रमाणाभावादर्थाभावः सिध्यति ॥ ८५ ॥
Wait, is it सामार्थ्यादेव or सामर्थ्यादेव?
Let's look at line 19 again:
Actually, सा followed by मा with ा? It looks like सामार्थ्यादेव due to an extra stem or सामर्थ्यादेव?
Wait, if it's सामार्थ्याद्देव, let's just transcribe what is printed.
Wait, let's look at सामार्थ्यादेव:
स + ा = सा.
Then म + ा = मा.
Then र् + थ + या = र्थ्या.
Then द + े = दे.
Then व.
Wait, why would it be सामार्थ्या-? In Sanskrit, सामर्थ्य has समर्थस्य भावः = सामर्थ्यम्. There is NO word सामार्थ्य! But could the types

१२८ प्रमाणवार्त्तिके
विरोधाच्चेद्, असावपि ॥ ८७ ॥
सिद्धः केन,
असहस्थानादिति चेत्, तत् कुतो मतम् ! ।
दृश्यस्य दर्शनाभावादिति चेत्, साऽप्रमाणता ॥ ८८ ॥
तस्मात् स्वशब्देनोक्तापि साऽभावस्य प्रसाधिका ।
यस्याप्रमाणं साऽवाच्यो निषेधस्तेन सर्वथा ॥ ८९ ॥
एतेन तद्विरुद्धार्थकार्योक्तिरुपवर्णिता ।
प्रयोगः केवलं भिन्नः सर्वत्रार्थो न भिद्यते ॥ ९० ॥
परस्य सत्त्वाभावः; अतिप्रसङ्गात् । अनिषिद्धोपलब्धेरभावासिद्धेः ॥
अथ यन्निषिध्यते यच्चोपदर्श्यते तयोर्विरोधात् सहानवस्थानलक्षणादे-
कभावेऽन्याभाव इति चेत् ? ॥ ८७ ॥
नन्वसावपि विरोधः केन प्रकारेण सिद्धः ? द्वयोः सहानवस्थानाद्
विरोधः सिद्ध इति चेत् ? तत्सहानवस्थानं कुतो हेतोर्मतं येन विरोधव्यवस्था ।
अविकलकारणस्य प्रवर्त्तमानस्य दृश्यस्यान्यभावेऽदर्शनात् सहानवस्थानगतिरिति
चेत् ? ननु यदेवादर्शनं साऽप्रमाणता प्रमाणरहितताऽनुपलब्धिरित्यर्थः ॥ ८८ ॥
यस्मादवश्यं परम्परयाऽनुपलब्धेरेव प्रतिषेधः, तस्मात् स्वशब्देनानुपलम्भ-
स्वरूपवाचकशब्देनोक्ता स्वभावानुपलम्भादावपि शब्दादनुक्तापि विरुद्धोप-
लब्ध्यादौ सानुपलब्धिरभावसाधिका; तस्या एव प्रतिपाद्यत्वात् । यस्य तु
चार्वाकस्य साऽनुपलब्धिरप्रमाणम्, प्रतिषेधे साध्ये तेन सर्वथा निषेधोऽ-
वाच्यः; प्रत्यक्षस्य भावमात्रविषयत्वात्, प्रमाणान्तरस्य चाभावात् ॥ ८९ ॥
एतेन स्वभाव-तत्कारणविरुद्धोपलब्ध्योरनुपलब्धित्वप्रतिपादनेन तयोः
स्वभाव-तत्कारणयोर्विरुद्धार्थस्य कार्योक्तिरुपवर्णिता बोद्धव्या, यथा—नात्र
शीतस्पर्शो रोमहर्षवान् वा पुरुषो धूमादिति; अत्रापि निषेध्यानुपलम्भस्य परम्परया
प्रतिपादनात् । उपलक्षणं चैतत् । व्यापकविरुद्धतत्कार्योपलब्धी अपि बोद्धव्ये,
यथा—नात्र तुषारस्पर्शो वह्नेर्धूमादिति । एतासु स्वभावानुपलब्धिविरुद्धोपलब्ध्यादिषु
प्रयोगः शब्दाभिधाव्यापारः परमनुपलम्भोपलम्भप्रतिपादकत्वेन भिद्यते । सर्व-
त्रार्थो निषेध्यानुपलम्भलक्षणो न भिद्यते; तस्यैव सर्वत्र प्रतिपाद्यत्वात् ॥ ९० ॥

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १२९
विरुद्धं तच्च सोपायमविधायापिधाय च ।
प्रमाणोक्तिर्निषेधे या न साम्नायानुसारिणी ॥ ९१ ॥
उक्त्यादेः सर्ववित्प्रेत्यभावादिप्रतिषेधवत् ।
अतीन्द्रियाणामर्थानां विरोधस्याप्रसिद्धितः ॥ ९२ ॥
बाध्यबाधकभावः कः स्यातां यद्युक्तिसंविदौ ।
तादृशोऽनुपलब्धेश्चेद्, उच्यतां सैव साधनम् ॥ ९३ ॥
अनिश्चयकरं प्रोक्तमीदृक् चानुपलम्भनम् ।
तन्नात्यन्तपरोक्षेषु सदसत्ताविनिश्चयौ ॥ ९४ ॥

या पुनर्द्विविधेनापि विरोधेन विरुद्धमर्थमभिधाय यं कञ्चिदर्थमुपदर्श्यते
तन्निषेध्यं च सहाभावनिश्चयोपायेन कारणव्यापककार्यानुपलम्भे वर्तमानम-
विधाय, अत एवापिधाय च पिधानमिव पिधानं स्वरूपप्रतीतिविरोधित्वादनुपलम्भः,
तमकृत्वा कारणाद्यनुपलम्भाप्रदर्शनात् तदुपलम्भसम्भावना न व्याहतैव । एवं
निषेध्योपलम्भसम्भावनाम निवार्यान्यविधिना निषेधे कर्तव्ये प्रमाणोक्तिर्या न
सा आम्नायानुसारिणी ॥ ९१ ॥
उक्त्यादेर्हेतोः सर्वविदः प्रेत्यभावस्य परलोकस्य निषेधवत् । यथा—
न सर्वज्ञत्वमस्य पुरुषस्य, वक्तृत्वात्; प्रेत्यभावः पुरुषत्वादित्यादि ।
कस्मात् पुनरियं विरुद्धोक्तिरेव न ? इत्याह—अतीन्द्रियाणां सार्वज्ञपर-
लोकादीनामर्थानां केनचित् वक्तृत्वादिना विरोधस्याप्रसिद्धितः । ज्ञानोत्कर्षा-
पकर्षयोर्वचनापकर्षोत्कर्षदर्शनाद् विपर्ययदर्शनाच्च ॥ ९२ ॥
यदि चोक्तिसंविदौ सह स्याताम्, कस्तयोः परस्परं बाध्यबाधकभावः !
न हि ज्ञानवचनयोर्विरोधः सिद्धः, येनैकसत्त्वेऽपरस्याभावः। अविरोधोऽपि न सिद्ध
इति चेत् ? सत्यम्; किन्तु संशयेऽपि न(?) वक्तृत्वमनैकान्तिकम् । तादृशः
सर्वज्ञस्य वक्तुरनुपलब्धेरभावश्चेत् उच्यतां निषेधे साध्ये सैवानुपलब्धिः
साधनम्, नान्यस्य शक्तिः ॥ ९३ ॥
किन्त्वीदृग्गतीन्द्रियार्थविषयमनुपलम्भनमनिश्चयकरं प्रोक्तम्; सत्य-
प्यर्थे सम्भवात् । तत तस्मादत्यन्तपरोक्षेषु सदसत्तानिश्चयौ न स्तः ।
प्र० वा० : ९

१३० प्रमाणवार्त्तिके
भिन्नोऽभिन्नोऽपि वा धर्मः स विरुद्धः प्रयुज्यते १ ।
यथाऽग्निरहिमे साध्ये सत्ता वा जन्मबाधनी ॥ ९५ ॥
यथा वस्त्वेव वस्तूनां साधने साधनं मतम् ।
तथा वस्त्वेव वस्तूनां स्वनिवृत्तौ निवर्त्तकम् ॥ ९६ ॥
एतेन कल्पनान्यस्तो यत्र क्वचन सम्भवात् ।
धर्मः पक्षसपक्षान्यतरत्वादिरपोदितः ॥ ९७ ॥
तत्रापि व्यापको धर्मो निवृत्तेर्गमको मतः ।
व्याप्यस्य स्वनिवृत्तिश्चेत् परिच्छिन्ना कथञ्चन ॥ ९८ ॥
सत्यपि प्रमाणवृत्तेः । प्रमाणनिवृत्तावप्यर्थभावासिद्धेः । तस्मान्नानुपलब्धेः कुत-
श्चिदन्यस्माद्भावसिद्धिः, किन्तु विरुद्धादेव ॥ ९४ ॥
स च विरुद्धो धर्मः क्वचिद् भिन्नो वा प्रयुज्यते, यथा—अग्नि-
रहिमे हिमाभावे साध्ये । क्वचिदभिन्नो वा, यथा—सत्ता जन्मनो बाधनी
महदादीनां जन्माभावप्रसङ्गः सत्त्वादिति। सत्ताजन्मनोश्चाभेदः सांख्याभ्युपगमा-
दुच्यते, न तु परमार्थतस्तादात्म्यं विरुद्धयोरस्ति । विरुद्धे च सत्ताजन्मनी प्रागसत्तया
हि अभिव्यक्तिरूपताया लाभो जन्मोच्यते । सत्ता तु विद्यमानता । ततो येन
रूपेण सत्त्वं न तेन जन्म, येन च जन्म तेन न सत्त्वमिति व्यक्तः परस्परपरि-
हारस्थितिविरोधः ॥ ९५ ॥
यथा च वस्तूनां साध्यानां साधने साधनं वस्त्वेव मतम् , नावस्तु;
तथा वस्त्वेव स्वस्य निवृत्तौ वस्तूनां निवर्त्तकम् , नावस्तु ॥ ९६ ॥
एतेन वस्तुनः साधनत्वप्रतिपादनेन विकल्पनान्यस्तो धर्मः पक्षस-
पक्षान्यतरत्वादिः, आदिशब्दान्मदुपगमादिश्च, अपोदितः प्रतिक्षिप्तो बोद्धव्यः;
तादृशस्य साधनस्य यत्र क्वचन साध्ये सम्भवात् । न हि पक्षत्वं सपक्ष-
त्वं वा जातिनियतम् ; किन्तु वाञ्छाधीनमवस्तु । अतः समीहितसिद्धौ सर्वं सर्वस्य
सिध्येत् ॥ ९७ ॥
तत्र वस्तुन्यपि व्यापको धर्मः कारणं स्वभावो वा व्याप्यस्य कार्यस्य
स्वभावस्य निवृत्तेर्गमको मतः । व्यापकस्य कारणस्वभावस्य स्वनिवृत्तिः
१. प्रसज्यते—पाठा० ।

यदप्रमाणताऽभावे लिङ्गं तस्यैव कथ्यते ।
तदत्यन्तविमूढार्थम्;
आगोपालमसंवृतेः १ ॥ ९९ ॥
एतावन्निश्चयफलमभावेऽनुपलम्भनम् ।
तच्च हेतौ स्वभावे वाऽदृश्ये दृश्यतया मते ॥ १०० ॥
अनुमानादनित्यादेर्ग्रहणेऽयं क्रमो मतः ।
कथञ्चन साक्षात् परम्परया वा परिच्छिन्ना चेत् स्यात् ॥ ९८ ॥
तथा यस्यार्थस्य एकज्ञानसंसर्गिणोऽप्रमाणता प्रमाणनिवृत्तिः, तस्यैवाभावे-
ऽभावव्यवहारे च साध्ये सा प्रमाणनिवृत्तिः स्वभावानुपलम्भाख्या लिङ्गं कथ्यते ।
तत् स्वभावानुपलब्धिलिङ्गमत्यन्तविमूढार्थम् । ये ह्यनुपलभ्यमानमपि दृश्यम-
सत्त्या मोहान्न व्यवहरन्ति तान् प्रति व्यवहारसाधकं तल्लिङ्गम् ।
कस्मात् पुनर्मूढार्थमपि तन्न ? इत्याह—आगोपालमस्यार्थस्यासंवृतेर-
मूढत्वात् प्रसिद्धेरित्यर्थः ॥ ९९ ॥
एतावत् त्रिविधं कारणव्यापकस्वभावानुपलम्भनम्, अभावेऽभावव्यव-
हारे च निश्चयफलम् । कारणविरुद्धोपलम्भादयस्तु कारणाद्यनुपलम्भोपलक्षणत्वात्
त्रिविध एवान्तर्भूताः । तच्चाभावनिश्चयफलत्वमनुपलम्भस्य हेतौ स्वभावे च
व्यापके निषेध्यरूपे च दृश्यतया दर्शनयोग्यतया मते दृश्येऽनुपलभ्यमाने
सति, नान्यथा ।
तदेवं त्रिविधलिङ्गजमनुमानं प्रमाणम्, वस्तुसंवादात्; ततस्तत्प्रसिद्धस्या-
नित्यतादेर्न वस्तुधर्मतेति स्थितम् ॥ १०० ॥
ननु ‘अनित्योऽयं वर्णः’ इति स्वलक्षणे योजना, तत् कथम् “योजनाद् वर्ण-
सामान्ये” ( प्र० वा० २. ७९ ) इत्युक्तम् ? अत्राह—अनुमानात् परोक्षस्या-
नित्यादेर्धर्मस्य ग्रहणे वस्तुसामान्यमनित्यत्वेन गृह्यत इत्ययं क्रमो मतः ।
वर्णसामान्यं च प्रत्यक्षतः सिद्धम् ; तद्बलभाविना विकल्पेन विजातीयव्यावृत्त्याश्रयेण
व्यवस्थापनात् । यस्तु विनश्वरं वर्णं दृष्ट्वा ‘अनित्योऽयम्’ इति विशेषविषयो-
१. मसंवृत्तेः—रा० । एवं वृत्तावपि ।