प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

११८ प्रमाणवार्त्तिके
अनुमानविचारः
अयथाभिनिवेशेन द्वितीया भ्रान्तिरिष्यते ।
गतिश्चेत् पररूपेण न च भ्रान्तेः प्रमाणता ॥ ५५ ॥
अभिप्रायविसंवादादपि भ्रान्तेः प्रमाणता ।
गतिरप्यन्यथा दृष्टा,
पक्षश्चायं कृतोत्तरः ॥ ५६ ॥
मणिप्रदीपप्रभयोर्मणिबुद्ध्याभिधावतोः ।
यद्येकमेव प्रमेयम्, तदाचार्येण १ प्रमेयद्वैविध्यं यदुक्तम्— “न स्वसामान्य-
लक्षणाभ्यामन्यत् प्रमेयमस्ति” इति, तद् विरुद्धयते ? इत्याह— तस्य स्वलक्षणस्य
प्रत्यक्षतः स्वरूपेणानुमानतः पररूपेण सामान्याकारेण गतेर्मेयद्वयं मतम्,
न तु भूतसामान्यस्य सत्त्वात् ॥ ५४ ॥
या च द्वितीया पररूपेण गतिरयथाभिनिवेशेन भ्रान्तिरिष्यते,
साऽनुमानं यथाऽर्थोऽस्ति यथा वा स्वाकारः, तथा नाभिनिविशते; किन्तु स्वाकारं
बाह्यसाधारणतया २ मन्यते ।
नन्वनुमानं पररूपेण गतिश्चेत् तदा भ्रान्तिरेव, न च भ्रान्तेः प्रमाण-
तेष्यते मृगतृष्णादेरिव ? ॥ ५५ ॥
अत्रोच्यते—भ्रान्तेरपि प्रमाणता; अभिप्रायस्य अर्थक्रियार्थिभिः
ज्ञानगोचरतया अभिप्रायविषयीकृतस्यार्थक्रियासमर्थस्यार्थस्य संवादात् । अर्थ-
क्रियार्थिनो हि तत्साधनसमर्थार्थप्रापकं प्रमाणमिच्छन्ति । अन्यथा पररूपेण
गतिरपि काचिदभिप्रेतार्थसंवादिका दृष्टेति प्रमाणमेव ।
नन्वनुमानं वस्त्वेव गृह्णत् प्रमाणमस्तु, किं भ्रान्तिरिष्यते ? इत्याह—
पक्षश्चायं प्रागेव “न तद् वस्त्वभिधेयत्वात्” इत्यादिना ( प्र० वा० २.११ )
कृतोत्तरः ॥ ५६ ॥
ननु भ्रान्तमपि यद्यनुमानं प्रमाणम्, तदा सर्वैव भ्रान्तिः प्रमाणं स्यात् ?
इत्याह—मणिप्रदीपयोर्ये प्रभे तयोर्मणिबुद्ध्या ‘मणिरेवायम्’ इत्यध्यवसायेन
१. दिङ्नागेनेत्यर्थः । २. बाह्यं साधारणतया—रा० ।