प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१२० प्रमाणवार्त्तिके
तस्मात् सर्वः परोक्षोऽर्थो विशेषेण न गम्यते ॥ ६१ ॥
या च सम्बन्धिनो धर्माद् भूतिर्धर्मिणि जायते ।
सानुमानं परोक्षाणामेकान्तेनैव साधनम् ॥ ६२ ॥
न प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यां मेयस्यान्यस्य सम्भवः ।
तस्मात् प्रमेयद्वित्वेन प्रमाणद्वित्वमिष्यते ॥ ६३ ॥
त्र्येकसंख्यानिरासो वा प्रमेयद्वयदर्शनात् ।
एकमेवाप्रमेयत्वादसतश्चेन्मतं च नः ॥ ६४ ॥
अनेकान्तोऽप्रमेयत्वेऽसद्भावस्य विनिश्चयः ।
नन्वन्याश्रयेण च स्वरूपप्रतीतिर्भविष्यति, तथापि परोक्षता कथम् ? इत्याह—
तदाऽर्थान्तरात् प्रतीतिकोले गमकं पक्षसपक्षानुयायि लिङ्गम्, तदनुयायिना
तद्व्यापकेन सामान्यरूपेणैव परोक्षोऽर्थो गम्यते, न तु सर्वतो व्यावृत्तेन
विशिष्टेन रूपेण । तस्मात् सर्वः परोक्षोऽर्थः प्रतीयमानो न विशेषेण
कथञ्चिद् गम्यते येन परोक्षताहानिः स्यात् ॥ ६१ ॥
या च सम्बन्धिनो धर्मादन्वयव्यतिरेकतो लिङ्गात् तदाश्रये धर्मिणि
जायते परोक्षार्थप्रतीतिः सानुमानम् ; त्रिरूपलिङ्गप्रभवत्त्वात् । तदेवानुमानं
परोक्षाणामेकान्तेनैव साधनम् ; प्रत्यक्षस्य तत्रावृत्तेः ॥ ६२ ॥
न च प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यामन्यस्य प्रमेयस्य सम्भव इति दर्शितं
प्राक् । तस्मात् प्रमेयस्य द्वित्वेन प्रमाणद्वित्वमिष्यते प्रमेयमधिगच्छत्
प्रमाणमुच्यते ॥ ६३ ॥
तच्च द्विविधमिति तद्ग्राहकं द्वयमपि प्रमाणमेव; प्रमेयद्वयस्य दर्शनात् ।
त्र्येकसंख्यानिरासो वा बोद्धव्यः । तृतीयादिकं न प्रमाणम्; तृतीयादिप्रमेया-
भावात् । नाप्येकम् ; द्वितीयस्य प्रमेयस्य तेनानधिगतेः । न हि प्रत्यक्षं स्वलक्षण-
सामर्थ्यात् तदाकारग्राहि जातं सामान्यं प्रत्येति, कल्पनागम्यत्वात् तस्य ।
ननु प्रत्यक्षमेकमेव प्रमाणम् ; असतोऽप्रमेयत्वात्, असच्च सामान्यम् ?
अत्राह—असतोऽप्रमेयत्वं मतञ्च नः ॥ ६४ ॥
किमनिष्टमापद्यते, स्वलक्षणमेव तु पररूपेण गतेः सामान्यलक्षणमिष्टम्,